„Diabeł” Andrzeja Żuławskiego: historia, zło i romantyczna gnoza

Marcin Maron

kwartalnik.filmowy@ispan.pl
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej (Polska)

Abstrakt

Autor omawia kontekst historyczny, filozoficzny i polityczny oraz artystyczną formę filmu Andrzeja Żuławskiego pt. Diabeł (1972, prem. 1988). Przywołuje także odniesienia do powieści-eseju historycznego autorstwa Żuławskiego pt. Moliwda (1979, wyd. 1994). Diabeł przypomina wyobrażenia na temat historii i zła metafizycznego znane z twórczości romantyków. Romantyczność Diabła oraz artystycznej metody Żuławskiego przejawia się w dwóch zasadniczych aspektach. Pierwszy z nich dotyczy wizji II rozbioru Rzeczypospolitej (1793). Drugi aspekt polega na sposobie ujęcia problematyki historycznej w formie filmowego fantazmatu. Żuławski posłużył się odniesieniami do gnozy oraz romantyczną poetyką grozy i frenezją. Diabeł stał się wyrazem buntu artystycznego i etycznego. Reżyser chciał swoim filmem stworzyć paralelę do czasów współczesnych. Obraz historii w Diable miał stać się przyczynkiem do refleksji na temat kondycji moralnej Polaków oraz wyrazem protestu w stosunku do wydarzeń polskiego Marca 1968 r. Ekspresyjna forma dzieła oraz kontekst historyczny i polityczny sprawiły, że dystrybucja filmu została wstrzymana przez cenzurę na szesnaście lat, a Żuławskiego zmuszono do wyjazdu z Polski.


Słowa kluczowe:

Andrzej Żuławski, romantyzm, gnoza

Bielik-Robson, Agata. Duch powierzchni. Rewizja romantyczna i filozofia. Kraków: Universitas, 2004.
  Google Scholar

Eisler, Jerzy. Polskie miesiące, czyli kryzys (y) w PRL. Warszawa: IPN, 2008.
  Google Scholar

Friszke, Andrzej. Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2007.
  Google Scholar

Gretkowska, Manuela. Gnostyk, który przeżył. W: Opętanie. Ekstremalne kino Andrzeja Żuławskiego, red. S. Naitza, oprac. pol. K. Merta. Warszawa: Twój Styl, 2004.
  Google Scholar

Janion, Maria, Maria Żmigrodzka. Romantyzm i historia. Warszawa: PIW, 1978.
  Google Scholar

Janion, Maria. Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie. Warszawa: W. A. B., 2009.
  Google Scholar

Janion, Maria. Gorączka romantyczna. Prace wybrane tom 1. Kraków: Universitas, 2000.
  Google Scholar

Jonas, Hans. Religia gnozy. Kraków: Wydawnictwo Platan, 1994.
  Google Scholar

Kletowski, Piotr, Piotr Marecki. Żuławski. Przewodnik krytyki Politycznej. Warszawa: Krytyka Polityczna, 2008.
  Google Scholar

Konopczyński, Władysław. Dzieje Polski nowożytnej t. II. Warszawa: PAX, 1986.
  Google Scholar

Konopczyński, Władysław. Rząd a Sejm w dawnej Rzeczypospolitej. W: Władysław Konopczyński. O wartości naszej spuścizny dziejowej. Wybór pism. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej, 2009.
  Google Scholar

Kostkiewiczowa, Teresa. Słowo wstępne. W: Bo insza jest rzecz zdradzić, insza dać się złudzić. Problem zdrady w Polsce przełomu XVIII i XIX wieku, red. A. Grześkowiak-Krwawicz. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 1995.
  Google Scholar

Maciejko, Paweł. „Pan Jezus i Pan Jakub Frank (z dygresją na temat Natana z Gazy)”. Kronos 1 (2013).
  Google Scholar

Marquard, Odo. Aesthetica i anaesthetica. Rozważania filozoficzne, tłum. K. Krzemieniowa. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2007.
  Google Scholar

Muchembled, Robert: Dzieje diabła od XII do XX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2009.
  Google Scholar

Ritz, German. Poeta romantyczny i nieromantyczne czasy. Juliusz Słowacki w drodze do Europy – pamiętniki polskie na tropach narodowej tożsamości, rozdz. Romantyczna frenezja jako koncepcja obrazowania, tłum. M. Łukasiewicz. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2011.
  Google Scholar

Waśko, Andrzej. Romantyczny sarmatyzm. Tradycja szlachecka w literaturze polskiej lat 1831-1863. Kraków: Wydawnictwo Arcana, 2001.
  Google Scholar

Żbikowski, Piotr. W pierwszych latach narodowej niewoli. Schyłek polskiego Oświecenia i zwiastuny Romantyzmu. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007.
  Google Scholar

Żuławski, Andrzej. „Diabeł. Scenariusz filmowy”. Kino 2 (1969).
  Google Scholar

Żuławski, Andrzej. Juki podróżne. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, 1994.
  Google Scholar

Żuławski, Andrzej. Moliwda. Warszawa, 1994.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2016-12-31

Cited By / Share

Maron, M. (2016) „«Diabeł» Andrzeja Żuławskiego: historia, zło i romantyczna gnoza”, Kwartalnik Filmowy, (96), s. 137–155. doi: 10.36744/kf.2144.

Autorzy

Marcin Maron 
kwartalnik.filmowy@ispan.pl
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Polska

Absolwent Wydziału Operator­skiego PWSFTviT w Łodzi, doktor nauk humanis­tycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego; operator i filmoznawca. Autor monografii Dramat czasu i wy­obraźni. Filmy Wojciecha J. Hasa (2010). Współau­tor książki poświęconej operatorowi filmowemu Jerzemu Lipmanowi (Zdjęcia - Jerzy Lipman, 2005). Adiunkt na Wydziale Artystycznym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, gdzie wykłada fotografię i historię filmu. Jeden z wykładowców Akademii Polskiego Filmu. Członek Polskiego To­warzystwa Badań nad Filmem i Mediami.

 



Statystyki

Abstract views: 78
PDF downloads: 42


Licencja

Prawa autorskie (c) 2016 Marcin Maron

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.