Kwartalnik Filmowy https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf <p>„Kwartalnik Filmowy” to naukowe czasopismo filmoznawcze wydawane przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Jest jednym z najbardziej cenionych i opiniotwórczych periodyków wśród polskich czasopism o tematyce kulturalnej. Zajmuje się historią i teorią filmu, sztuk audiowizualnych i mediów, a także prezentuje ważne zjawiska we współczesnym filmoznawstwie i medioznawstwie oraz zagadnienia poszerzające wiedzę na temat interdyscyplinarnych i międzykulturowych aspektów sztuki filmowej, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu polskiego. „Kwartalnik Filmowy” przeznaczony jest dla pracowników naukowych, studentów uniwersyteckich wydziałów humanistycznych i szkół artystycznych, dla szeroko pojętego środowiska filmowego oraz dla wyrobionych kinomanów. Przyjmujemy teksty w języku polskim i angielskim. Wszystkie teksty podlegają podwójnie ślepej recenzji. Wydajemy cztery tomy rocznie – zarówno w wersji papierowej, jak i elektronicznej. Zgodnie z wykazem czasopism naukowych Ministerstwa Edukacji i Nauki (z dnia 9 lutego 2021 r.) za publikację w "Kwartalniku Filmowym" przyznaje się <strong>40 punktów</strong>.<br>Wszystkie artykuły są do pobrania w <span style="text-decoration: underline;">otwartym dostępie</span> na licencji <a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl">Creative Commons BY-NC-ND 4.0</a>.<br>Wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest wydanie papierowe (ISSN: 0452-9502).</p> pl-PL <p>Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (<a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/legalcode.pl" target="_blank" rel="noopener">CC BY-ND 4.0</a>) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu. <br>Czasopismo jest wydawane na licencji <a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl" target="_blank" rel="noopener">CC BY-NC-ND 4.0</a>. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.<br><a href="https://czasopisma.ispan.pl/pliki/kf/umowa_1.pdf" target="_blank" rel="noopener">UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA</a></p> kwartalnik.filmowy@ispan.pl ("Kwartalnik Filmowy") help@libcom.pl (Libcom) wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 OJS 3.1.2.1 http://blogs.law.harvard.edu/tech/rss 60 Od redakcji https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/867 <p>Wprowadzenie do tematyki numeru.</p> Karolina Kosińska Copyright (c) 2021 Karolina Kosińska https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/867 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Abiekt i trauma historyczna w „Wichrowych Wzgórzach” Andrei Arnold https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/756 <p>Według Thomasa Elsaessera teoretyczna koncepcja abiektu Julii Kristevej przekroczyła granice psychoanalizy, zyskując krytyczne wsparcie w naukach społecznych i kulturowych jako tryb oporu wykraczający poza problem bycia ofiarą. Aby przetestować aplikowalność koncepcji Kristevej do celów analizy filmu, autorka wybrała adaptację <em>Wichrowych Wzgórz </em>(2011) Andrei Arnold. Tekst filmowy autorka pozycjonuje w szerszym kontekście tradycji kina dziedzictwa (<em>dark heritage</em>), w paradygmacie kina abiektalnego Elsaessera (nawiedzenie przez traumatyczną historię) oraz w teorii intertekstualności Kristevej (zakłócenie porządku politycznego/społecznego/kulturowego). Zrealizowana przez Arnold wersja klasycznej powieści gotyckiej akcentuje abiektalny charakter „monstrualnego Innego” za pośrednictwem ciała, rasy i etniczności. Autorka bada, do jakiego stopnia film może skonfrontować nas z trzema zasadniczymi trybami abiekcji: abiektalną przemocą, abiektalnym językiem i abiektalnym ja.</p> Natasza Korczarowska Copyright (c) 2021 Natasza Korczarowska https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/756 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Gwinejczyk na Alexanderplatz, czyli o możliwości zanieczyszczenia dominującej narracji https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/792 <p>Czy między życiem w Republice Weimarskiej i współczesnej Republice Federalnej Niemiec istnieją jakieś punkty styczne? Czy los niemieckiego robotnika, mieszkańca Berlina pod koniec lat 20. XX w. można porównać do egzystencji afrykańskiego uchodźcy mieszkającego w stolicy Niemiec dziś? I w końcu: czy możliwe jest takie uwspółcześnienie i remediatyzacja opowieści, by różnica czasowa (niemal sto lat) i medialna (książka – film) istniejąca między jej jedną i drugą wersją nie pozbawiła tejże opowieści uroku i mądrości, jednym słowem: sensu? Odpowiedź na wszystkie pytania brzmi: tak. Autorka artykułu analizuje podobieństwa i różnice między powieścią <em>Berlin Alexanderplatz: Dzieje Franciszka Biberkopfa </em>Alfreda Döblina (1929) i filmem <em>Berlin Alexanderplatz </em>Burhana Qurbaniego (2020) w kontekście wybranych wątków teorii postkolonialnej, determinizmu społecznego oraz kategorii abiektu i ofiary Thomasa Elsaessera.</p> Ewa Fiuk Copyright (c) 2021 Ewa Fiuk https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/792 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Kozioł ofiarny i człowiek bez skazy. Sprawa Dreyfusa w filmie Romana Polańskiego „Oficer i szpieg” i wybrane problemy jego recepcji https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/793 <p>Artykuł dotyczy filmu Romana Polańskiego <em>Oficer i szpieg</em>, którego akcja została oparta na historii jednego z najsłynniejszych procesów sądowych, tzw. afery Dreyfusa. Autorka analizuje postawy bohaterów tego filmu między innymi w kontekście znanej teorii „kozła ofiarnego” René Girarda. Kozłem ofiarnym jest w tym ujęciu Alfred Dreyfus, Żyd oskarżony i niesprawiedliwie skazany na wygnanie jako rzekomy szpieg niemiecki. Przeciwstawia się temu pułkownik Picquart, określony w filmie mianem „człowieka bez skazy”. Problem „skazy” w odniesieniu do niego i do innych postaci oraz do świata przedstawionego jest jednak dużo bardziej złożony, a największą skazą charakteru ludzkiego okazuje się obojętność.</p> Łucja Demby Copyright (c) 2021 Łucja Demby https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/793 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 „Między dawnymi i młodszymi laty” – neo(animistyczne) i neo(pogańskie) tropy w kinie polskim https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/788 <p>W obrębie nowego animizmu proponuje się podejście do podmiotowości odmienne od zbudowanego na tradycji judeochrześcijańskiej, inną relację między naturą a kulturą, światem ludzkim i nie-ludzkim oraz ożywionym i nieożywionym. Elementy tego nurtu, peryferyjnego w kulturze polskiej, można odnaleźć w filmowych obrazach pogańszczyzny nadających mu status zjawiska wypartego bądź oswojonego przez chrześcijański kontekst. Twórcy współczesnych filmów polskich odwołujących się do tej tradycji szukają w niej spojrzenia na świat innego niż hierarchiczne, dualistyczne, oparte na modelu antropocentrycznym. Dzieła te łączy z ową tradycją egalitarny stosunek do świata zwierzęcego, szacunek do sprawstwa roślin, wiara w obecność duchów wykraczająca poza kontekst chrześcijański, wrażliwość na środowisko czy odniesienie do kultur pierwotnych. Jednocześnie autorzy tych dzieł dokonują jej rewaloryzacji, traktując ją jak „perspektywę ratunkową” w obliczu współczesnego kryzysu cywilizacyjnego.</p> Magdalena Podsiadło-Kwiecień Copyright (c) 2021 Magdalena Podsiadło-Kwiecień https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/788 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 „Pasażerka”. Obraz wyrwany z błota https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/777 <p align="JUSTIFY">W 50. rocznicę premiery <em>Pasażerki</em> Andrzeja Munka Tadeusz Lubelski stwierdził, że dla Jeana-Luca Godarda był to najlepszy film o wojnie jaki kiedykolwiek nakręcono. Mimo że trudno znaleźć potwierdzenie tych słów w źródłach, autor postanawia podjąć ową tezę i odpowiedzieć na pytanie, dlaczego <em>Pasażerka</em> mogłaby zyskać taki status. Tym samym stara się wykonać pracę wyobraźni, którą Georges Didi-Huberman zalecał jako metodę pozwalającą „mimo wszystko” mierzyć się z „niewyobrażalnym”. Jej założenia, a także te właściwe Benjaminowskiemu materializmowi historycznemu zostają w niniejszym artykule użyte do przemyślenia metod montażowych, które zastosowano w <em>Pasażerce</em>. Jest to bowiem wyjątkowy przykład filmu dokończonego po śmierci reżysera. Sposób zmontowania pozwala podjąć namysł nad traumą, a jednocześnie daje niezwykłe świadectwo obrazu wydobytego z błota „niewyobrażalnego”.</p> Adam Cichoń Copyright (c) 2021 Adam Cichoń https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/777 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 „To jest twój człowiek – idź z nim”. O zakłóconej identyfikacji w filmach Alana Clarke’a https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/824 <p>W późnych filmach Alana Clarke’a – m.in. <em>Made in Britain </em>(1983),<em> Christine </em>(1987), <em>Słoń </em>(<em>Elephant</em>, 1989) – ujawnia się skrystalizowana, dojrzała strategia twórcza reżysera. Określają ją: skrajna redukcja i repetycyjność narracji, podkreślenie kompulsywności działań postaci, skupienie na aspektach behawioralnych przy radykalnym odrzuceniu psychologii. Strategia ta realizuje się przede wszystkim w długich, „chodzonych” ujęciach, a jej efektem jest doświadczenie cielesne, niemal transowe i specyficzna relacja widza z postaciami, a także – w konsekwencji – z samym ciałem filmu. Clarke zmusza oglądającego do nieustannego kontaktu z figurą człowieka obecną na ekranie, a jednocześnie metodycznie pozbawia go możliwości identyfikacji z nią. Autorka tematyzuje tę zakłóconą identyfikację, analizując kolejne filmy reżysera, a także lokując je w kontekście swoiście antycypujących styl Clarke’a <em>Notatek o kinematografie </em>Roberta Bressona oraz koncepcji teoretycznych Jennifer M. Barker dotyczących cielesnego odbioru kina.</p> Karolina Kosińska Copyright (c) 2021 Karolina Kosińska https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/824 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Wyspa ruin. Pęknięty pejzaż Hashimy https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/764 <p>Tekst jest propozycją spojrzenia na Hashimę jako na wyspę, która generuje podwójne pęknięcie: jest to pęknięcie na pejzażu morskim oraz skaza, którą stanowi sama wyspa-ruina. Autorka bierze pod uwagę uwarunkowania historyczne wyspy, czas jej rozwoju i teraźniejszość miasta ruin. Szybkie wysiedlenie i rozpad olbrzymich budynków oraz osieroconych przedmiotów codziennego użytku skazuje to miejsce na zanikanie. Przeciwdziałają temu inicjatywy artystyczne, w których twórcy starają się upominać o przeszłość i teraźniejszość Hashimy, wykorzystując ruiny jako element dyskursu pamięci, śladu, znikania i uobecniania byłych mieszkańców. Skumulowane obrazy, toposy przenoszone przez twórców, utrwalane na nośnikach medialnych, wyraźnie wskazują potrzebę rozprawienia się z tą przestrzenią pustki i ruiny, oraz swego rodzaju balsamowania czasów minionych.</p> Barbara Kita Copyright (c) 2021 Barbara Kita https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/764 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Życie w cieniu elektrowni atomowej (Fukushima – dziesięć lat później) https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/748 <p>Tematem artykułu są filmy poświęcone skutkom skażenia promieniotwórczego, do którego doszło w marcu 2011 r. w wyniku awarii elektrowni atomowej Fukushima Daiichi. Wychodząc od koncepcji katastrofy w ujęciu francuskich filozofów – Jacques’a Derridy, Maurice’a Blanchota i Jeana-Luca Nancy’ego – autor skupia się na sposobach przedstawia­nia tego tematu w japońskich filmach dokumentalnych i fabularnych, których twórcy próbowali uczynić widzialnym to, co niewyobrażalne, mierzyli się z dylematami etycznymi oraz zastanawiali się nad kwestią odpowiedzialności człowieka za otaczający świat i klęski żywiołowe spowodowane jego działalnością.</p> Krzysztof Loska Copyright (c) 2021 Krzysztof Loska https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/748 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 „Mój świat wypełnia ogień i krew” – „Mad Max: Na drodze gniewu” i semantyczne gry z postapokaliptycznym brudem https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/768 <p>Założenia formalne kina postapokaliptycznego wymuszają określoną estetykę, której dominantę często stanowi brud przeciwstawiany domniemanej czystości świata sprzed katastrofy. Przykładem realizacji tej strategii jest film <em>Mad Max: Na drodze gniewu</em> (<em>Mad Max: Fury Road</em>, reż. George Miller, 2015). Autor wskazuje wszakże, że dzieło Millera ujawnia ciekawą ambiwalencję: sugerując prawomocność typowej dla tego nurtu opozycji brud-czystość i jednocześnie ją unieważnia. W omawianym filmie można bowiem dostrzec trzy różne systemy znaczeniowe ufundowane na tych kategoriach. Pierwszy wynika z przyjęcia konwencji, a dwa następne są oryginalną wizją autorską i stanowią udaną próbę przezwyciężenia typowych uwikłań znaczeniowych świata postapokaliptycznego. W artykule zostały wykorzystane m.in. metody semiotycznej analizy filmu zaproponowanej przez Rolanda Barthes’a, a także ustalenia Mary Douglas dotyczące kategorii brudu i czystości w kulturze.</p> Marcin Kowalczyk Copyright (c) 2021 Marcin Kowalczyk https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/768 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Komiks undergroundowy i animacje. Rozmowa z Krzysztofem Ostrowskim https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/787 <p>Krzysztof Ostrowski, artysta komiksowy, realizator teledysków i twórca filmu dokumentalnego z animowanymi wstawkami <em>Łódź 1993-2001</em>, komentuje techniczne oraz artystyczne inspiracje wykorzystane w swoich pracach. Wywodzi je przede wszystkim z komiksu awangardowego. Jego zdaniem komiks i animacja oparta na klatkach kluczowych są bliskimi sobie mediami.</p> Przemysław Kaniecki Copyright (c) 2021 Przemysław Kaniecki https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/787 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Ekranowe życie. W kręgu filmowej biografistyki https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/712 <p>Filmowe biografie cieszą się wśród widzów niemalejącą popularnością. Ich status pozostaje jednak paradoksalny. Twórcy kręcą je, wyraźnie dystansując się od formuły, a badacze unikają teoretyzowania na ich temat. W artykule wskazano i omówiono wiele kwestii związanych z biopikiem jako gatunkiem filmowym, które nie są zauważane lub pomija się je w refleksji krytycznej. Dotyczą one definicji, charakterystyki, wewnętrznego zróżnicowania formuły, wypracowanych cykli, odniesień do innych gatunków czy kultywacji idei Wielkiego Męża. Przywołanie i naświetlenie ich pozwoli dostrzec mniej znane konteksty funkcjonowania filmowej biografistyki.</p> Elżbieta Durys Copyright (c) 2021 Elżbieta Durys https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/712 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Déjà vu https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/784 <p>Szeroko rozpropagowane w mediach widoki tłumu atakującego 6 stycznia 2021 r. siedzibę amerykańskiego parlamentu przywoływały obrazy z filmów o tematyce rewolucyjnej, m.in. <em>Marsylianki</em> (1938) Jeana Renoira, <em>Rewolucji Francuskiej </em>(1989) Roberta Enrica i Richarda T. Heffrona czy <em>Czerwonych </em>(1981) Warrena Beatty’ego. W żadnym z tych filmów scena ataku mas na budynek symbolizujący zło nie ma jednak tej siły co u Siergieja Eisensteina w <em>Październiku </em>(1928). Jak wiadomo, ta ostatnia sekwencja ma niewiele wspólnego z prawdziwymi zdarzeniami, ale to właśnie ona ukształtowała obraz rewolucji październikowej w wyobraźni zbiorowej i stała się symulakrum wydarzeń z Kapitolu.</p> Marcin Giżycki Copyright (c) 2021 Marcin Giżycki https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/784 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Przed wschodem słońca https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/785 <p>Książka <em>Lekcje ciemności. Kino dokumentalne Wernera Herzoga</em> (2020) autorstwa Magdaleny Kempnej-Pieniążek stanowi na pozór przewodnik po kinie dokumentalnym niemieckiego reżysera. W toku lektury publikacja objawia jednak swój pionierski charakter. Recenzent zwraca uwagę na interesującą próbę rozpoznania filmów Herzoga w kluczu romantycznej gnoseologii. Za szczególnie zajmujący uznaje pomysł Kempnej-Pieniążek, by wpisać twórczość reżysera w różne strategie poznania, a spoiwem dla nich uczynić motyw ciemności. Jak zauważa autorka książki, Werner Herzog podczas prowadzonych „lekcji ciemności” stara się odkryć prawdę o rzeczywistości w stanie kryzysu.</p> <p><strong>&nbsp;</strong></p> Wojciech Sitek Copyright (c) 2021 Wojciech Sitek https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/785 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Po drugiej stronie granicy – filmowy los prowincji górnośląskiej https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/776 <p>Pisanie o specyfice regionalnej kultury filmowej jest nieraz trudniejsze niż próba ujęcia kinematografii narodowej, a jeśli jest to region o tak skomplikowanej tożsamości jak Śląsk w pierwszej połowie XX w., to zadanie takie stanowi prawdziwe wyzwanie metodologiczne. Wiąże się bowiem z czasochłonnymi kwerendami umożliwiającymi podjęcie wysiłku rekonstrukcyjnego; wymaga też rozpoznania kwestii wynikających z różnego rodzaju napięć: narodowościowych, politycznych, geopolitycznych, wreszcie towarzyskich czy rodzinnych. Urszuli Biel udało się zrealizować to wszystko z naddatkiem. Jej książka <em>Kultura filmowa prowincji górnośląskiej. Kina, właściciele, widzowie</em> (2020) stanowi dopełnienie projektu sprzed dwóch dekad – publikacji <em>Śląskie kina między wojnami</em> (2002). Obie pozycje tworzą niemal kompletną narrację, co w rodzimej regionalistyce filmoznawczej jest zjawiskiem bez precedensu.</p> Mariusz Guzek Copyright (c) 2021 Mariusz Guzek https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/776 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 W pułapce przedmiotów Jana Švankmajera https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/773 <p>Książka Bogusława Zmudzińskiego <em>Twórczość filmowa Jana Švankmajera. Główne konteksty kulturowe i ideowe</em> (2020) jest próbą odpowiedzi na pytanie o zasadnicze konteksty dla analizy krótkometrażowej twórczości Alchemika z Pragi. Autor przekonuje, że Jan Švankmajer jest kontynuatorem i polemistą wobec dzieła i twórczości malarza manierycznego Giuseppe Arcimboldiego. W zebranych esejach Zmudziński analizuje wybrane aspekty twórczości Švankmajera, lokując je w kontekście dzieła Arcimboldiego. Na uwagę zasługują w szczególności poruszone przez autora publikacji zagadnienia festiwalowej recepcji twórczości Švankmajera oraz postulat uwzględnienia lokalnych kontekstów powstawania filmów w procesie finalnej interpretacji dzieła.</p> Ewa Ciszewska Copyright (c) 2021 Ewa Ciszewska https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/773 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200 Table des matières https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/870 <p>Spis treści w języku francuskim.</p> Teresa Rutkowska Copyright (c) 2021 Teresa Rutkowska https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/870 wto, 17 sie 2021 00:00:00 +0200