Wobec zła. Problem gnozy w polskich filmach Andrzeja Żuławskiego z lat 70.

Marcin Maron

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
https://orcid.org/0000-0003-1753-2575

Abstrakt

W artykule zostały omówione trzy filmy Andrzeja Żuławskiego z lat 70. – Trzecia część nocy (1971), Diabeł (1972) i Na srebrnym globie (1976-1977/1986-1987) – w kontekście inspiracji i podobieństw z gnozą rozumianą jako nurt doświadczenia i myślenia egzystencjalnego (Hans Jonas), religijnego (Kurt Rudolph) i ideologicznego (Eric Voegelin), a także jako „mit artystyczny” (Hans Blumenberg), umożliwiający opowieść o ambiwalencji kondycji ludzkiej. Zasadniczym tematem twórczości filmowej Żuławskiego, podobnie jak wszelkiej gnozy, jest pytanie o przyczyny zła oraz problem wyobcowania człowieka oraz kwestia poznania siebie i świata. Motywy gnostyczne pojawiają się w filmach reżysera w czterech zasadniczych aspektach: jako wizja świata naznaczonego upadkiem i działaniem zła; w doświadczeniach bohaterów, zazwyczaj nadwrażliwych, przeżywających apokaliptyczne iluminacje; w doświadczeniach miłości i erotyki, będących dla bohaterów przyczyną wstrząsu poznawczego; i wreszcie jako koncepcja sztuki jako buntu.

Słowa kluczowe:

Andrzej Żuławski, film polski, gnoza, zło, Apokalipsa

Bielik-Robson, A. (2004). Duch powierzchni. Rewizja romantyczna i filozofia. Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Blumenberg, H. (2009). Praca nad mitem (tłum. K. Najdek, M. Herer, Z. Zwolński). Warszawa: Oficyna Naukowa.
  Google Scholar

Blumenberg, H. (2019). Prawowitość epoki nowożytnej (tłum. T. Zatorski). Warszawa: PWN.
  Google Scholar

Camus, A. (1991). Człowiek zbuntowany (tłum. J. Guze). Kraków: Oficyna Literacka Res Publica.
  Google Scholar

Jonas, H. (1994). Religia gnozy (tłum. M. Klimowicz). Kraków: Platan.
  Google Scholar

Kletowski, P., Marecki, P. (2008). Żuławski. Przewodnik Krytyki Politycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
  Google Scholar

Lazier, B. (2013). Przezwyciężyć gnozę. Hans Jonas, Hans Blumenberg i prawomocność świata natury (tłum. R. Zawisza). Kronos, 2 (25), ss. 142-160.
  Google Scholar

Lilla, M. (2009). Bezsilny Bóg. Religia, polityka i nowoczesny Zachód (tłum. J. Mikos). Warszawa: WAB.
  Google Scholar

Maron, M. (2019). Romantyzm i kino. Idee i wyobrażenia romantyczne w filmach polskich reżyserów z lat 1947-1990. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
  Google Scholar

Maszewska-Łupiniak, M. (2011). Skroplenie wojny do czerwonej kropki. Dyskurs autobiograficzny w „Trzeciej części nocy” Andrzeja Żuławskiego. Kwartalnik Filmowy, (73), ss. 163-174.
  Google Scholar

Michalski, C. (2019). Hamlet do pióra! (z punktu widzenia Fortynbrasa). W: Szekspir/Wyspiański, Hamlet (reżyseria B. Szydłowski). Kraków: program spektaklu, ss. 15-19.
  Google Scholar

Morstin-Popławska, A. (2007). 'Coniunctio oppositorum'. O celu wędrówki w głąb „Trzeciej części nocy”. Kwartalnik Filmowy, (57-58), ss. 73-90.
  Google Scholar

Prokopiuk, J. (2019). Gnoza i gnostycyzm. Kraków: Vis-a-vis Etiuda.
  Google Scholar

Ravasi, G. (2002). Apokalipsa (tłum. K. Stopa). Kielce: Wydawnictwo Jedność.
  Google Scholar

Rudolph, K. (2011). Gnoza. Istota i historia późnoantycznej formacji religijnej (tłum. G. Sowiński). Kraków: Nomos.
  Google Scholar

Safranski, R. (2013). Zło. Dramat wolności (tłum. I. Kania). Warszawa: Aletheia.
  Google Scholar

Strauss, L. (2012). Interpretacja „Księgi Rodzaju”. W: L. Strauss, Jerozolima i Ateny oraz inne eseje z filozofii politycznej (tłum. R. Mordacki). Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
  Google Scholar

Taubes, J. (2013). Mit dogmatyczny gnozy (tłum. A. Serafin). W: J. Taubes, Apokalipsa i polityka. Eseje mesjańskie. Warszawa: Biblioteka Kwartalnika Kronos.
  Google Scholar

Taubes, J. (2016). Zachodnia eschatologia (tłum. A. Serafin, posłowie P. Nowak). Warszawa: Biblioteka Kwartalnika Kronos.
  Google Scholar

Trześniowski, D. (1989). Jerzy Żuławski: modernistyczna lektura „Biblii”. Pamiętnik Literacki, (4), ss. 19-36.
  Google Scholar

Trznadel, J. (1989). Polski Hamlet. Kłopoty z działaniem. Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza.
  Google Scholar

Voegelin, E. (1992). Nowa nauka polityki (tłum. P. Śpiewak). Warszawa: Aletheia.
  Google Scholar

Żuławski A. (1994). Juki podróżne. Warszawa: BGW.
  Google Scholar

Żuławski, A. (1994). Moliwda. Warszawa: Ogród Ksiąg.
  Google Scholar

Żuławski, A. (2000). Zaułek pokory. Warszawa: Wydawnictwo Twój Styl.
  Google Scholar

Żuławski J. (1914). Syntetyczny monizm w teorii poznania (zarys historyczny). W: J. Żuławski, Przed zwierciadłem prawdy. Szkice filozoficzne. Warszawa: Wende i spółka.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-05-17

Cited By / Share

Maron, M. (2022) „ Problem gnozy w polskich filmach Andrzeja Żuławskiego z lat 70”., Kwartalnik Filmowy, (117), s. 50–76. doi: 10.36744/kf.1030.

Autorzy

Marcin Maron 
https://orcid.org/0000-0003-1753-2575

Absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi, doktor habilitowany, adiunkt na Wydziale Artystycznym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, gdzie wykłada fotografię i historię filmu. Autor książek: Romantyzm i kino. Idee i wyobrażenia romantyczne w filmach polskich reżyserów z lat 1947-1990 (2019; Nagroda Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk w 2020 r.); Mieczysław Jahoda. Fenomeny światła (z opracowaniem biograficznym A. M. Leśniewskiej-Zagrodzkiej; 2019); Dramat czasu i wyobraźni. Filmy Wojciecha J. Hasa (2010), współautor książki Zdjęcia: Jerzy Lipman (red. T. Lubelski, 2005) oraz autor wielu artykułów dotyczących związków filmu, literatury i filozofii. Od 2019 r. członek Rady Programowej Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami.



Statystyki

Abstract views: 73
PDF downloads: 76


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Marcin Maron

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu.
Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA