https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/issue/feed Kwartalnik Filmowy 2020-08-26T15:31:13+02:00 "Kwartalnik Filmowy" kwartalnik.filmowy@ispan.pl Open Journal Systems <p>„Kwartalnik Filmowy” to naukowe czasopismo filmoznawcze wydawane przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Jest jednym z najbardziej cenionych i opiniotwórczych periodyków wśród polskich czasopism o tematyce kulturalnej. Zajmuje się historią i teorią filmu, sztuk audiowizualnych i mediów, a także prezentuje ważne zjawiska we współczesnym filmoznawstwie i medioznawstwie oraz zagadnienia poszerzające wiedzę na temat interdyscyplinarnych i międzykulturowych aspektów sztuki filmowej, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu polskiego. „Kwartalnik Filmowy” przeznaczony jest dla pracowników naukowych, studentów uniwersyteckich wydziałów humanistycznych i szkół artystycznych, dla szeroko pojętego środowiska filmowego oraz dla wyrobionych kinomanów. Przyjmujemy teksty w języku polskim i angielskim. Wszystkie teksty podlegają podwójnie ślepej recenzji. Wydajemy cztery tomy rocznie – zarówno w wersji papierowej, jak i elektronicznej. Zgodnie z wykazem czasopism naukowych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (z dnia 31 lipca 2019 r.) za publikację w "Kwartalniku Filmowym" przyznaje się <strong>40 punktów</strong>.<br>Wszystkie artykuły są do pobrania w <span style="text-decoration: underline;">otwartym dostępie</span> na licencji <a href="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.pl">Creative Commons BY-NC-ND 4.0</a>.<br>Wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest wydanie papierowe (ISSN: 0452-9502).</p> https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/382 Od redakcji 2020-08-26T15:30:25+02:00 Karolina Kosińska karolina.kosinska@ispan.pl <p>Wprowadzenie do tematyki numeru.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Karolina Kosińska https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/339 O nas bez nas. Postantropocentryczne kinematografie stref wykluczenia 2020-08-26T15:30:47+02:00 Ewa Wójtowicz ewa.wojtowicz@uap.edu.pl <p>Tematem tekstu są postantropocentryczne kinematografie stref wykluczenia człowieka powstające za sprawą teoriopraktycznych badań naukowych realizowanych metodami artystycznymi. Przywołane przykłady obejmują działalność Instytutu Strelka (projekty <em>The New Normal</em> i <em>Geocinema</em>), twórczość Emmy Charles, Johna Gerrarda, Evana Rotha, Trevora Paglena i Liama Younga (także w ramach Unknown Field Division) oraz teoretyczne koncepcje tego ostatniego, jak również Benjamina Brattona. Do stref wykluczenia człowieka zalicza się krajobrazy (pejzaże) maszynowe, w tym m.in. centra danych, farmy serwerów, zautomatyzowane miejsca produkcji i wydobycia surowców naturalnych niezbędnych do produkcji współczesnej technologii. Istotny jest także sieciowy obieg obrazów jako danych z pominięciem udziału człowieka (widzenie maszynowe na potrzeby sztucznej inteligencji) oraz dane z globalnych sieci sensorowych. Wszystkie powyższe przykłady zostały omówione w kontekście projektów artystycznych wykorzystujących medium filmu.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Ewa Wójtowicz https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/357 Krajobraz bez postaci. Postantropocentryczne typologie architektoniczne w kinie fantastyczno-naukowym 2020-08-26T15:30:39+02:00 Maciej Stasiowski zibi46@o2.pl <p>Fabryki, zautomatyzowane magazyny, elektrownie oraz centra danych już dziś funkcjonują najlepiej przy minimalnej ingerencji. Co istotniejsze, przestrzenie tego typu wymykają się tradycyjnym typologiom, także dlatego, że swoją skalą i przeznaczeniem zrywają z antropocentrycznym charakterem architektury. Od człowieka witruwiańskiego po modulor Le Corbusiera ciało ludzkie stanowiło miarę budowli. Co jednak w przypadku konstrukcji przeznaczonych na magazyny, centra logistyczne, farmy serwerów obsługiwanych przez maszyny bądź których automatyzacja gwałtownie postępuje? Na to pytanie ma odpowiedzieć niniejszy artykuł. Autor analizuje w nim ikonografię przestrzeni projektowanych niejako na erę mającą nadejść „po człowieku” przez pryzmat fantastyki naukowej, a więc filmów, w których sztuczna inteligencja jest integralnym komponentem środowiska, takich jak: <em>Blade Runner 2049</em> (reż. Denis Villeneuve, 2017), <em>Rebelia </em>(reż. Rupert Wyatt, 2019), <em>Jestem matką </em>(reż. Grant Sputore, 2019) czy <em>Transcendencja </em>(reż. Wally Pfister, 2014). <strong>[artykuł opublikowany w języku angielskim jako: </strong><em><strong>No Figures in the Landscape: </strong></em><em><strong>Post-Anthropocentric Typologies of Architectural Settings in Science-Fiction Films</strong></em><strong>]</strong></p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Maciej Stasiowski https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/314 Kryzys reprezentacji, Ziemia-krajobraz i posthumanistyczny panteizm w „La Région centrale” Michaela Snowa 2020-08-26T15:31:05+02:00 Aleksander Kmak aleksander.kmak@gmail.com <p>Autor omawia film Michaela Snowa <em>La Région centrale</em>. Przywołując różne opracowania dotyczące filmu, koncentruje się na tym, co pozostało poza obszarem zainteresowania ich autorów, mianowicie na zmysłowym wymiarze doświadczenia tego filmu i jego konsekwencjach dla statusu kina jako przestrzeni poznawania rzeczywistości. <em>La Région centrale</em> zostaje zestawiony z koncepcją malarskiej katastrofy i obrazu-diagramu Gilles’a Deleuze’a, a celem tego zestawienia jest wskazanie, jak doświadczenie krajobrazu w filmie staje się posthumanistycznym projektem konstruowania nowego świata, w którym dotychczasowe dualizmy ciała i umysłu, podmiotu i przedmiotu, człowieka i zwierzęcia zostają w pełni odrzucone. Interpretacji towarzyszy namysł nad rolą kina w epoce antropocenu i próba dowartościowania tradycji realizmu w teorii filmu.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Aleksander Kmak https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/338 Dom jako „materia w procesie” w projektach artystycznych i filmowych 2020-08-26T15:30:52+02:00 Małgorzata Radkiewicz m.radkiewicz@uj.edu.pl <p>Przedstawiona w artykule analiza motywu domu z perspektywy posthumanistycznej pozwala pokazać uwikłanie bohaterów w liczne intra-akcje, które można interpretować w kategoriach realizmu sprawczego zdefiniowanego przez Karen Barad oraz podmiotowości relacyjnej i mikropolityki opisanych przez Rosi Braidotti, odwołującej się w swoich przemyśleniach do Félixa Guattariego i jego idei trzech ekologii: społeczeństwa, środowiska i psyche. Wybór przykładowych projektów artystycznych oraz filmów polskich (<em>Pora umierać</em>, <em>Dzikie róże</em>, <em>Cicha noc</em>) i zagranicznych (<em>Fukushima, moja miłość</em>, <em>Pod </em><em>wiatr</em>) pozwala pokazać różne poetyki filmowania domu oraz sposoby budowania narracji ukazujących związki bohaterów z materialnością, przyrodą, środowiskiem społecznym i naturalnym.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Małgorzata Radkiewicz https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/340 Kino zorientowane ku przedmiotom 2020-08-26T15:30:45+02:00 Andrzej Marzec martius@amu.edu.pl <p>Autor przygląda się świeżemu zjawisku, jakim jest zwrot ku rzeczom w kinie współczesnym. Interpretując filmy Quentina Dupieux oraz Petera Stricklanda, skupia się przede wszystkim na kluczowej w dotarciu do rzeczy samych w sobie kategorii powabu (<em>allure</em>) oraz odróżnia ją od zmysłowego uwodzenia, z którym najczęściej jest mylona. Następnie, odwołując się do teorii witalistycznego materializmu Jane Bennett oraz jej pojęcia siły rzeczy (<em>thing-power</em>), zastanawia się, na czym polega sprawczość przedmiotów i dlaczego tak trudno nam ją sobie wyobrazić. Obecny u Bennett pasywno-aktywny charakter sprawczości rzeczy prezentuje na przykładzie najnowszego filmu Jamesa Benninga <em>Maggie’s Farm</em> (2019). Autor udowadnia, że estetyka oraz retoryka w kinie zorientowanym ku przedmiotom nie są powierzchownymi ozdobnikami, nie pełnią roli ornamentu, lecz pozwalają poszczególnym twórcom filmowym w inny sposób spojrzeć na przedmioty.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Andrzej Marzec https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/330 Transgresja i dyskryminacja. Sztuczne kobiety w kinie fantastycznonaukowym 2020-08-26T15:31:00+02:00 Ewa Fiuk ewa.fiuk@tlen.pl <p>Artykuł jest poświęcony problemowi seksualizacji postaci kobiecych w filmach science fiction. Odwołując się do teorii gatunków, feministycznej i psychoanalitycznej refleksji nad filmem oraz wyników badań z zakresu psychologii społecznej i neurobiologii, autorka stara się naświetlić możliwe przyczyny i konsekwencje niezwykle popularnego w zachodniej kulturze, choć jawnie dyskryminującego sposobu obrazowania kobiet i kobiecości. W tym celu dokonuje charakterystyki zarówno poszczególnych dzieł filmowych (m.in. <em>Metropolis </em>Fritza Langa, <em>Łowcy androidów </em>Ridleya Scotta i <em>Pod skórą </em>Jonathana Glazera), jak i wciąż powracających w kinie, określonych narracji kulturowych, a także&nbsp; specyficznych wątków i motywów. Autorka odnosi się również do wybranych dzieł literackich o podobnej tematyce, wskazując w ten sposób duży potencjał reprodukcyjny interesującej ją perspektywy, w której zbiegają się w istocie dwa pozornie odrębne zjawiska: transgresja i dyskryminacja.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Ewa Fiuk https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/142 Galaktyka Hegla. „Event[0]” jako gra (post)humanistyczna 2020-08-26T15:31:13+02:00 Filip Jankowski filip.jankowski@doctoral.uj.edu.pl <p>W filmach oraz grach cyfrowych dotychczas przeważały dwa stanowiska wobec rozwoju sztucznej inteligencji, portretujące ją jako zagrożenie tudzież obronę przed tym zagrożeniem. Celem artykułu jest ukazanie – na przykładzie gry <em>Event[0]</em> – narodzin nowego paradygmatu w kulturze popularnej, w którym sztuczna inteligencja staje się równorzędnym partnerem wymagającym szacunku ze strony człowieka. Posługując się metodą autoetnografii analitycznej, autor docieka możliwości pogodzenia w kontekście tej gry Heglowskiego, antropocentrycznego humanizmu z prądem posthumanistycznym. Rezultaty badań pozwalają dowieść zarówno postępu technologicznego sztucznej inteligencji w grach cyfrowych, jak i wyłaniania się nowego spojrzenia na relację człowiek-maszyna, pozbawionego protekcjonalności poprzednich dzieł kultury popularnej.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Filip Jankowski https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/335 „No animals were used in the making of this film?” Postzwierzęta i zew antropomorfizmu w epoce CGI 2020-08-26T15:30:56+02:00 Kamil Kalbarczyk donkamillo3@wp.pl <p>Artykuł traktuje o wpływie rewolucji cyfrowej na reprezentacje zwierząt w filmach fabularnych. Autor analizuje zwierzęta generowane komputerowo w kontekście rozwoju CGI oraz skutków bezszwowego łączenia fotorealistycznej animacji z materiałem <em>live action</em>. Wpisuje zjawisko rozwijające się od lat 90. w kontekst studiów nad efektami wizualnymi i <em>animal studies</em>. Szczególną uwagę zwraca na kwestię postępującej antropomorfizacji cyfrowych zwierząt w obrębie kina <em>live action</em> ostatniej dekady. Autor wyróżnia trzy podstawowe strategie kreowania percepcyjnie realistycznych zwierząt w zależności od stopnia ich wewnętrznego uczłowieczenia oraz zewnętrznej antropomorfizacji i kreskówkowości. Analizując m.in. <em>Króla Lwa</em> (reż. J. Favreau, 2019), autor zauważa nowy trend, charakterystyczny dla hybrydycznego kina (stopu fotorealistycznej animacji i materiału <em>live action</em>) – reprezentacje głęboko antropomorfizowanej fauny zachowującej hiperrealistyczną fizjonomię.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Kamil Kalbarczyk https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/313 Patrząc nie-ludzkimi oczami: przypadek „Królika po berlińsku” 2020-08-26T15:31:07+02:00 Agata Janikowska agata.janikowska.76@gmail.com <p>Artykuł analizuje film Bartosza Konopki <em>Królik po berlińsku</em> (2009), który autorka odczytuje jako splot historii ludzkiej i nie-ludzkiej. W tekście zostaje podjęta kwestia potencjału sztuki filmowej w tworzeniu nieantropocentrycznych sposobów widzenia świata. Rozważania przedstawione w artykule odnoszą się do transdyscyplinarnych studiów nad zwierzętami, a szczególnie do subdyscypliny historii, jaką jest historia zwierząt. Przedstawione w filmie wydarzenia związane z powstaniem i upadkiem Muru Berlińskiego, widziane oczami królików, pozwalają autorce na przeprowadzenie interpretacji obrazu z perspektywy posthumanistycznej, akcentującej znaczenie filmowych historii w poszukiwaniu nowych sposobów postrzegania świata, wolnych od ego- i antropocentryzmu.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Agata Janikowska https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/144 „Choroba tropikalna”, czyli o ludziach, zwierzętach i duchach w filmie Apichatponga Weerasethakula 2020-08-26T15:31:10+02:00 Krzysztof Loska krzysztof.loska@uj.edu.pl <p>Artykuł jest poświęcony&nbsp; analizie związków między ludźmi i nie-ludźmi oraz wyjaśnieniu procesu „stawania-się-zwierzęciem” (<em>devenir-animal</em>) na przykładzie filmu <em>Choroba tropikalna</em> (<em>Sat pralat</em>, 2004) Apichatponga Weerasethakula. Źródłem inspiracji jest multinaturalistyczny perspektywizm wprowadzony przez Philippe’a Descolę i Eduarda Viveirosa de Castro do etnograficznych badań nad wierzeniami animistycznymi oraz filozofia Gilles’a Deleuze’a i Félixa Guattariego. Odchodząc od antropocentrycznej perspektywy, autor zwraca uwagę na kilka głównych problemów: konieczność podważenia opozycji między naturą i kulturą, zakwestionowania psychicznej nieciągłości między różnymi rodzajami bytów, wskazania na możliwość wyzwolenia człowieka z podmiotowości przez wyrwanie go z ustabilizowanych kategorii (biologicznych, społecznych, kulturowych) oraz otwarcie na relacje z Innymi (zwierzętami, duchami, roślinami).</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Krzysztof Loska https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/358 Okres wczesnego kina na Dolnym Śląsku 2020-08-26T15:30:33+02:00 Andrzej Dębski andrzej_debski@poczta.onet.pl <p>Artykuł dotyczy wczesnego kina na Dolnym Śląsku, w szczególności pierwszych pokazów filmowych w 1896 r., działalności kin objazdowych, powstawania kin stałych i przełomu metrażowego, tj. przejścia od programów numerowych (złożonych z wielu filmów jednoaktowych) do programów opartych na filmie wieloaktowym z programem towarzyszącym. W centrum uwagi znajdują się małe miejscowości Dolnego Śląska, ponieważ metropolia, jaką był Wrocław, stanowiła temat innych opracowań. Z artykułu wynika m.in., że kinematografia na Dolnym Śląsku szybko upowszechniała się w małych miejscowościach – już w 1896 r. filmy były pokazywane w kilku miastach, a sześciotysięczny Namysłów, w którym kino otwarto w 1912 r., w tym samym roku przeszedł na projekcje filmów wieloaktowych.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Andrzej Dębski https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/361 Tucker i inni 2020-08-26T15:30:27+02:00 Marcin Giżycki mgizycki@hotmail.com <p>Artykuł stanowi przypomnienie innowatorów i wynalazców, którzy przegrali walkę z wielkimi korporacjami. Autor skupia się na dwóch takich przypadkach: Edwinie Howardzie Armstrongu – wynalazcy superheterodyny i odkrywcy możliwości nadawania programów radiowych na falach FM, oraz Prestonie Thomasie Tuckerze <em>–</em> konstruktorze nowatorskiego samochodu, o którym Francis Ford Coppola zrobił film <em>Tucker – konstruktor marzeń </em>(1988). Podobny los spotkał też Barthélemy’ego Thimonniera – wynalazcę maszyny do szycia, a nawet kilku pionierów kina, którzy nie zdążyli w porę opatentować swoich wynalazków, m.in. Louis Aimé Augustina Le Prince’a.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Marcin Giżycki https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/360 Przyjemność na granicy dyskomfortu 2020-08-26T15:30:31+02:00 Mirosław Przylipiak miroslaw.przylipiak@ug.edu.pl <p>Artykuł jest recenzją książki Barbary Szczekały pt. <em>Mind-game films. Gry z narracją i widzem </em>(2019). Książka kładzie nacisk na komplikacje i zawiłości narracyjne filmów gier umysłowych. Zadaniem odbiorcy byłoby te zawiłości zrozumieć, z rozsypanych puzzli ułożyć spójny obrazek, zagadki i tajemnice wyjaśnić. Odbiór ma charakter racjonalny, jego opis jest ujęty w ramę psychologii poznawczej. Przeciwstawiony jest mu drugi typ odbioru (autorka książki za nim optuje), wedle którego odbiorcy filmów gier umysłowych szukają w nich przede wszystkim ucieleśnionych emocji. Szczekała charakteryzuje bliżej trzy rodzaje takich emocji, które nazywa terrorem identyfikacji, ekscesem nagromadzenia oraz dyskomfortem poznawczym. Choć są to doznania nieprzyjemne, zdaniem autorki to właśnie one przyciągają widza do tego typu kina.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Mirosław Przylipiak https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/355 Procent romantyzmu w romantyzmie 2020-08-26T15:30:41+02:00 Urszula Makowska u.makowska@wp.pl <p>Książka Marcina Marona <em>Romantyzm</em><em> i kino. Idee i wyobrażenia romantyczne w filmach polskich reżyserów z lat 1947-1990</em> (2019) prezentuje interpretacje jedenastu filmów, których fabuła dotyczy wydarzeń rozgrywających się między rokiem 1789 a 1849; niektóre z nich są ekranizacjami literatury romantycznej . Wyznacznikami romantyzmu okazują się tu poglądy filozoficzne, głównie kręgu jenajskiego, oraz zjawiska historyczne kształtujące ich przyswojenie i aktywizację. Filmy zostały omówione na tle przedstawionej w ostatniej części pracy recepcji romantyzmu w czasach PRL. Książka Marona, nieco statyczna w ścisłym przestrzeganiu ograniczeń chronologicznych i kompozycyjnych, dynamizuje się jednak w lekturze, prowokując do pytań wykraczających zarówno poza ramy czasowe przyjęte przez autora, jak i wyznaczony tu krąg problemów.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Urszula Makowska https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/334 „Sąsiedzi” i filmowa Bydgoszcz 2020-08-26T15:30:58+02:00 Andrzej Gwóźdź gwan1@poczta.onet.pl <p>Dzieje jednego filmu stanowią wprawdzie nienowy, ale nieczęsto stosowany koncept uprawiania historii filmu. Monografia Piotra Zwierzchowskiego i Mariusza Guzka <em>„Sąsiedzi”. Film o bydgoskim wrześniu 1939 </em>(2019) to historia tytułowego filmu Aleksandra Ścibora-Rylskiego z 1969 r. oraz dzieje filmowej Bydgoszczy w jednym, usytuowane w polu napięć między historią kina w mieście, które niejednokrotnie bywało także przestrzenią filmowych lokacji, a kinematografią narodową. Monografia została utrzymana w konwencji śledztwa zaintrygowanych losami swojego miasta, wnikliwych i dociekliwych filmoznawców oraz historyków, dysponujących arsenałem narzędzi i środków badawczych, które temu zwiadowi zapewniają skuteczny efekt poznawczy. Zwierzchowski i Guzek nie zamierzają rewidować historii, ich ambicją nie jest też pisanie na nowo historii kina. O niewątpliwej urodzie książki stanowi to, że oferuje ona czytelnikowi owocny poznawczo, a zarazem atrakcyjny styl lektury, w którym perspektywa świadka historii (w tym historii kina) zostaje fortunnie dopełniona perspektywą konsumenta oferty filmowej minionych dekad. Perypetie „bydgoskiego” filmu Ścibora-Rylskiego okazały się w ujęciu Piotra Zwierzchowskiego i Mariusza Guzka fascynującą przygodą kina w mieście, które historia uczyniła filmowym.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Andrzej Gwóźdź https://czasopisma.ispan.pl/index.php/kf/article/view/383 Table des matières 2020-08-26T15:30:21+02:00 Teresa Rutkowska tz.rutkowska@gmail.com <p>Francuski spis treści.</p> 2020-08-26T00:00:00+02:00 Copyright (c) 2020 Teresa Rutkowska