O filmach, które chciały widzieć inaczej. W kręgu Bauhausu


Abstrakt

Autor podejmuje próbę określenia zjawiska techniki filmowej w „punkcie zero kina” w odniesieniu do filmów powstałych w kręgu „nowego widzenia” Bauhausu na przełomie lat 20. i 30. XX w. (Amateurfilm Dessau Ivany Tomljenović z 1930 r. oraz filmów Lászla Moholya-Nagya, zwłaszcza Architects’ Congress. Film Diary z 1933 r.). Zjawisko to polega na ignorowaniu standardów technicznych medium bądź (i) ich kwestionowaniu do tego stopnia, że mamy do czynienia z manifestacyjnym obnażaniem idei rozwoju jako negatywnego wzorca odniesienia, niekiedy wręcz z jej całkowitym odrzuceniem. Omawiane filmy przeciwstawiają wizualności – jako sposobowi zarządzania autorytetem władzy – prawo do patrzenia (oparte na „kontrwizualności”), co wyraża się zwłaszcza w inscenizowaniu widzenia jako tego, co i jak jest widziane. Chodzi o stan medium, w którym praktyki postrzegania nie zostają zawłaszczone przez konstrukcje wizualne, bo maszyna społeczna nie uzgodniła jeszcze funkcjonowania maszyny fotograficzno-filmowej, w rezultacie powstaje wrażenie inscenizacyjnego i reżyserskiego ubóstwa.


Słowa kluczowe

kontrwizualność; maszyna filmowa; „nowe widzenie”; fotogram; Bauhaus



[b. a.] (1926, 11 grudnia). Film vom Bauhaus. Film-Kurier, (290).

Buckland, M. K. (2008). The Kinamo Movie Camera, Emanuel Goldberg, and Joris Ivens. Film History, (1), ss. 49-58.

Burch, N. (1983). Teoria reżyserii filmowej (tłum. J. Mach). Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji.

Comolli, J.-L. (2001). Maszyny widzialnego (tłum. A. Piskorz, A. Gwóźdź). W: A. Gwóźdź (red.), Widzieć, myśleć, być. Technologie mediów (ss. 447-471). Kraków: Universitas.

Deleuze, G., Parnet, C. (1977). Dialogues. Paris: Flammarion.

Flusser, V. (2018). Fotografia i koniec polityki?. W: V. Flusser, Kultura pisma. Z filozofii słowa i obrazu (tłum. P. Wiatr) (ss. 330-337). Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Flusser, V. (2018). Wyzwalacz. W: V. Flusser, Kultura pisma. Z filozofii słowa i obrazu (tłum. P. Wiatr) (ss. 319-329). Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Goergen, J. (2017). Über das Filmprogramm im Rahmen der Bauhaus-Woche 1923 in Weimar. W: P. Bernhard (red.), Bauhausvorträge. Gastredner am Weimarer Bauhaus 1919-1925 (ss. 282-298). Berlin: Gebr. Mann Verlag.

Gropius, W. (1968, 7 maja). Wissenschaft des Sehens. Rückblick auf das Bauhaus. Stuttgarter Zeitung, s. 2.

Gropius, W. (1990). [Bauhaus-Manifest]. W: M. Droste, Bauhaus 1919-1933 (s. 18). Köln: benedikt taschen verlag.

Gwóźdź, A. (2011). Widzieć i być widzianym – techniki kulturowe wczesnego kina. W: A. Gwóźdź, Obok kanonu. Tropami kina niemieckiego (ss. 47-61). Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut.

Gwóźdź, A. (2018). Designowanie kina w przestrzeniach miasta: wideomapowanie architektury. W: A. Gwóźdź, N. Gruenpeter (red.), Widzialność wyzwolona. Warszawa: Instytut Sztuki PAN (e-book: http://www.ispan.pl/widzialnosc-wyzwolonanewpdf.pdf; data dostępu: 10.02.2020).

Gwóźdź, A. (2020). Malarstwo jako design w przestrzeniach projekcyjnych (próba teorii), Przegląd Kulturoznawczy, (1), ss. 70-91.

Hahn, P. (1980). Kunst und Technik in der Konzeption des Bauhauses. W: H. Friedel, I. Güssow (red.), Kunst und Technik in den 20er Jahren. Neue Sachlichkeit und Gegenständlicher Konstruktivismus. [Ausstellung] 2. Juli-10. August 1980 (ss. 138-147). München: Städtische Galerie im Lenbachhaus.

Helmstetter, R. (2001). László Moholy-Nagy: Versachlichung des Lichts, Verhaltenslehre jenseits der Kälte. W: U. von Keitz, K. Hoffmann (red.), Die Einübung des dokumentarischen Blicks. „Fiction Film” und „Non Fiction Film” zwischen Wahrheitsanspruch und expressiver Sachlichkeit 1895-1945. Marburg: Schüren Presseverlag.

Kracauer, S. (2008). Teoria filmu. Wyzwolenie materialnej rzeczywistości (wyd. 2, tłum. W. Wertenstein). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Mirzoeff, N. (2012). Prawo do patrzenia (tłum. M. Szcześniak, Ł. Zaremba). W: I. Kurz, P. Kwiatkowska, Ł. Zaremba (opr.), Antropologia kultury wizualnej. Zagadnienia i wybór tekstów (ss. 738-746). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Moholy-Nagy, L. (1927, 1 stycznia). Neue Formen des Filmbildes. Film-Kurier, 1 (6. Beilage).

Moholy-Nagy, L. (1930). Jeszcze o elementach (tłum. nieznany). Praesens, (2), ss. 157-159.

Moholy-Nagy, L. (1947). The New Vision and Abstract of an Artist. New York: Wittenborn, Schultz, Inc.

Moholy-Nagy, L. (1967). Malerei Fotografie Film. Berlin: Gebr. Mann Verlag.

Moholy-Nagy, L. (1985). *** (tłum. L. Lechowicz). Obscura, (1-2), ss. 74-75.

Moholy-Nagy, L. (1985). Bezprzykładna fotografia (tłum. L. Lechowicz). Obscura, (1-2), ss. 38-40.

Moholy-Nagy, L. (1985). Czasoprzestrzeń a fotograf (tłum. A. Kołyszko). Obscura, (1-2), ss. 58-67.

Moholy-Nagy, L. (1985). Czym była, a czym powinna być fotografia (tłum. L. Lechowicz). Obscura, (1-2), ss. 44-45.

Moholy-Nagy, L. (1985). Fotografia jako współczesna obiektywna forma widzenia (tłum. T. Szulc). Obscura, (1-2), ss. 51-56.

Moholy-Nagy, L. (1985). Fotogram i pogranicza (tłum. L. Lechowicz). Obscura, (1-2), ss. 45-46.

Moholy-Nagy, L. (2014). Sehen in Bewegung (tłum. H. Engelmann). Leipzig – Dessau: Sector Books.

Moholy-Nagy, S. (1969). Laszlo Moholy-Nagy, ein Totalexperiment. Mit einem Vorwort von Walter Gropius. Mainz und Berlin: Florian Kupferberg.

Passuth, K. (1986). Moholy-Nagy. Weingarten: Kunstverlag Weingarten.

Roepke, M. (2006). Privat-Vorstellung. Heimkino in Deutschland vor 1945. Hildesheim: Olms Verlag.

Sahli, J. (2006). Filmische Sinneserweiterung. László Moholy-Nagys Filmwerk und Theorie. Marburg: Schüren.

Salt, B. (2003). Styl i technologia filmu: historia i analiza. Tom 1 (1895-1913) (tłum. A. Helman). Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna.

Schmitz, N. M. (1994). Zwischen „Neuem Sehen” und „Neuer Sachlichkeit”. Der Einfluβ der Kunstphotographie auf den Film der zwanziger Jahre. W: Cinema Quadrat e.V., Mannheim (red.), Gleiβende Schatten. Kamerapioniere der zwanziger Jahre (ss. 79-94). Berlin: Henschel Verlag.

Schmitz, N. M. (1999). Moholys Filmkunst oder Warum das Bauhaus dem Kino fernblieb. W: J. Fiedler, P. Feierabend (red.), Bauhaus (ss. 304-309). Köln: Könemann bei Tandem.

Šimičič, D. (2015). Ivana Tomljenović. W: S. Pintarić (red.), Bauhaus – umrežavanje ideja i prakse (skraćeno izdanje kataloga). Zagreb: Muzej suvremene umjetnosti Zagreb.

Stutterheim, K. (2016). Kinamo-Kamera. Neues Sehen und die Geschichte des poetischen Dokumentarfilms. Auslöser, (3), ss. 24-26.

Weihsmann, H. (1995). Cinétecture: Film, Architektur, Moderne. Mit einem Essay von Vrääth Öhner und Marc Ries. Wien: PVS Verleger.

Wessing, G. (2018). László Moholy-Nagy. Gestalter des bewegten Lichts. Weimar: Weimarer Verlagsgesellschaft in der Verlagshaus Römerweg GmbH.

Winkler, D. R. (2015). Moralność i mit. Bauhaus – Próba nowej oceny (tłum. K. Szymaniak, A. Puchejda). W: P. Dębowski, J. Mrowczyk (red.), Widzieć, wiedzieć (ss. 437-447). Kraków: Wydawnictwo Karakter.

Pobierz

Opublikowane : 2021-05-13


Gwóźdź, A. (2021) „O filmach, które chciały widzieć inaczej. W kręgu Bauhausu”, Kwartalnik Filmowy, (113), s. 6-26. doi: 10.36744/kf.675.

Andrzej Gwóźdź  gwan1@poczta.onet.pl
Uniwersytet Śląski  Polska
https://orcid.org/0000-0002-4779-5942

Profesor w Instytucie Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Przez wiele lat był również pracownikiem naukowo-dydaktycznym Uniwersytetu Łódzkiego, a także profesorem gościnnym uniwersytetów w Konstancji i Szanghaju oraz wykładowcą uczelni w Holandii, Czechach, Niemczech i na Łotwie. Interesuje się teorią filmu i nowych mediów oraz antropologią obrazowości. Ostatnio wydał dwie monografie o kinie niemieckim: Zaklinanie rzeczywistości. Filmy niemieckie i ich historie 1933-1949 (2018, 2. wyd. 2020) oraz Kino na biegunach. Filmy niemieckie i ich historie 1949-1991 (2019), a także Powtórkę z Kutza (2019). Pomysłodawca i redaktor kilkudziesięciu antologii i tomów zbiorowych z zakresu teorii mediów, historii myśli filmowej, dziejów kina na Górnym Śląsku oraz poświęconych twórcom filmowym – w ostatnich latach ukazały się m.in.:  W poszukiwaniu polskiej Nowej Fali (wspólnie z M. Wach, 2017), Widzialność wyzwolona (wspólnie z N. Gruenpeter, 2018), Z góry widać lepiej. Niedokończone rozmowy z Kazimierzem Kutzem. Rozmawiał Andrzej Gwóźdź (2019). W latach 2005-2009 prezes Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego; w latach 2006-2014 redaktor naczelny kwartalnika „Kultura Współczesna”; inicjator i wiceprezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami (od 2015).





Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu.
Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA