Ku Polsce, czyli obrazy powstań śląskich i plebiscytu w polskim filmie


Abstrakt

Autor śledzi wędrówki motywów powstańczo-plebiscytowych w powojennym kinie polskim i proponuje przegląd przedwojennych przejawów ich ekranowego życia. Oprócz Rodziny Milcarków Józefa Wyszomirskiego (1962) i Soli ziemi czarnej Kazimierza Kutza (1969), jedynie kilka odcinków serialu Blisko, coraz bliżej Zbigniewa Chmielewskiego (1982) zostało poświęconych tej tematyce. Swoje fabularne życie powstania zyskują też w innych filmach w formie retrospekcji czy aluzji. Ów skromny korpus dopełnia fabuła Bracia (2006) Józefa Kłyka. Powstania stanowią też temat dokumentów – instrumentalizujących je w duchu wykładni PRL, edukacyjnych bądź tematyzujących kino jako maszynerię pamięci. Ciągle jednak repertuar „krajobrazów pamięci” powstań i plebiscytu pozostaje do wypełnienia.


Słowa kluczowe

powstania śląskie; plebiscyt na Górnym Śląsku; Zbigniew Chmielewski; Kazimierz Kutz; film amatorski; kino polskie



Biel, U. (2018). Górny Śląsk: „Land im Not” czy „Źrenica Polski”? Filmowy wizerunek regionu lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. W: A. Gwóźdź (red.), Filmowe przestrzenie Górnego Śląska. Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku (ss. 51-70). Katowice: Regionalny Instytut Kultury.

Braun, B. (2008). Filmy propagandowe przeciwko postanowieniom Traktatu Wersalskiego w kinach Wrocławia. Próba spojrzenia na okres plebiscytu na Górnym Śląsku (20 marca 1921 r.) (tłum. T. Gabiś). W: A. Dębski, M. Zybura (red.), Wrocław będzie miastem filmowym... Z dziejów kina w stolicy Dolnego Śląska (ss. 65-76). Wrocław: Wydawnictwo Gajt.

Copik, I. (2017). Topografie i krajobrazy. Filmowy Śląsk. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Copik, I. (2020). Między historią a mitem – powstania śląskie według Kazimierza Kutza (wokół filmu „Sól ziemi czarnej”). W: M. Fic, M. Węcki (red.), Powstania śląskie i plebiscyt górnośląski w przestrzeni publicznej. Kinematografia – muzyka – literatura – publicystyka (ss. 10-25). Katowice – Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.

Czaja, J. (2018). Ekranowe życie mitu. Powstanie warszawskie w polskim filmie fabularnym. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Gierszewska, B. (1995). Czasopiśmiennictwo filmowe w Polsce do 1939 roku. Kielce: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Jana Kochanowskiego.

Grzechowiak, J. (2020). „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy” i „Blisko, coraz bliżej”. Idea, realizacja, recepcja. W: M. Guzek, P. Zwierzchowski (red.), 1918 – kino polskie wobec odzyskania niepodległości (ss. 149-168). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Gwóźdź, A. (red.) (2000). Kutzowisko. O twórczości filmowej, teatralnej i telewizyjnej Kazimierza Kutza. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”.

Hendrykowska, M. (2015). Historia polskiego filmu dokumentalnego (1896-1944). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Janicki, S. (1990). Polskie filmy fabularne 1902-1988. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

Jewsiewicki, W. (1952). Materiały do dziejów filmu w Polsce. Łódź: [b. w.].

Klich, A. (2019). Cały ten Kutz. Biografia niepokorna. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Kornatowska, M. (1962). Polski optymizm, czyli „Rodzina Milcarków”. Odgłosy, (47), s. 3.

Kutz, K. (1995). Scenariusze śląskie. Katowice: Videograf.

Lewandowski, J. F. (1998). Kino na pograniczu. Wędrówki po dziejach filmu na Górnym Śląsku. Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”.

Lewandowski, J. F. (2004). Historia Śląska według Kutza. Katowice – Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”.

Lewandowski, J. F. (2011). Powstania na taśmie filmowej. Śląsk, (8), ss. 48-51.

Lewandowski, J. F. (2012). Kino śląskie. Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”.

Łużyńska-Doroba, J. (1988). Niepełny obraz Powstania Styczniowego. Kino, (6), ss. 21-25.

Maśnicki, J. (2005). Płonący kraj. Górny Śląsk w niemieckim kinie niemym. W: A. Gwóźdź (red.), Historie celuloidem podszyte. Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim (ss. 97-117). Kraków: Wydawnictwo Rabid.

Maśnicki, J. (2006). Niemy kraj. Polskie motywy w europejskim kinie niemym (1896-1930). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Szpulak, A. (2004). Kino wśród mitów. O filmach śląskich Kazimierza Kutza. Gniezno: Wydawnictwo Fundacji Collegium Europaeum Gnesnense.

Zdanowicz, J. (1962). Trzy „pierony” to jeszcze nie Śląsk. Ekran, (48), s. 7.

Pobierz

Opublikowane : 2020-12-31


Gwóźdź, A. (2020) „Ku Polsce, czyli obrazy powstań śląskich i plebiscytu w polskim filmie”, Kwartalnik Filmowy, (112), s. 195-215. doi: 10.36744/kf.442.

Andrzej Gwóźdź  gwan1@poczta.onet.pl
Uniwersytet Śląski  Polska
https://orcid.org/0000-0002-4779-5942

Profesor w Instytucie Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Przez wiele lat był również pracownikiem naukowo-dydaktycznym Uniwersytetu Łódzkiego, a także profesorem gościnnym uniwersytetów w Konstancji i Szanghaju oraz wykładowcą uczelni w Holandii, Czechach, Niemczech i na Łotwie. Interesuje się teorią filmu i nowych mediów oraz antropologią obrazowości. Ostatnio wydał dwie monografie o kinie niemieckim: Zaklinanie rzeczywistości. Filmy niemieckie i ich historie 1933-1949 (2018, 2. wyd. 2020) oraz Kino na biegunach. Filmy niemieckie i ich historie 1949-1991 (2019), a także Powtórkę z Kutza (2019). Pomysłodawca i redaktor kilkudziesięciu antologii i tomów zbiorowych z zakresu teorii mediów, historii myśli filmowej, dziejów kina na Górnym Śląsku oraz poświęconych twórcom filmowym – w ostatnich latach ukazały się m.in.:  W poszukiwaniu polskiej Nowej Fali (wspólnie z M. Wach, 2017), Widzialność wyzwolona (wspólnie z N. Gruenpeter, 2018), Z góry widać lepiej. Niedokończone rozmowy z Kazimierzem Kutzem. Rozmawiał Andrzej Gwóźdź (2019). W latach 2005-2009 prezes Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego; w latach 2006-2014 redaktor naczelny kwartalnika „Kultura Współczesna”; inicjator i wiceprezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami (od 2015).





Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu.
Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA