Film a kwestia reprezentacji. Ujęcie syntetyczno-krytyczne
Ewa Fiuk
ewa.fiuk@ispan.plInstytut Sztuki, Polska Akademia Nauk (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-9908-8510
Abstrakt
Kategoria reprezentacji jest jedną z najbardziej ugruntowanych w badaniach nad filmem. Autorka artykułu, sięgając do rozważań m.in. Noëla Carrolla, Huw Price’a czy Williama Ramseya, spogląda na nią krytycznie, a następnie – uznawszy, że namysł nad reprezentacją uprawiany w obrębie nauk o sztuce jest niewystarczający – włącza w pole własnych badań filmoznawczych idee pochodzące z innych dziedzin. Alternatywę dla stanowiska reprezentacjonistycznego dostrzega w koncepcji „reprezentacji jako interpretacji”, w której widoczne stają się konstruktywistyczne wpływy Ernsta von Glasersfelda oraz – w znacznie mniejszym wymiarze – metahistoryczne Haydena White’a. Takie interdyscyplinarne podejście z jednej strony oddaje stanowisko autorki postulującej silniejsze zorientowanie filmoznawstwa na nauki o poznaniu oraz filozofię umysłu, z drugiej służy jako rama teoretyczna do dalszego krytyczno-analitycznego namysłu nad problemem reprezentacji. Jej tekst jest bowiem nie tylko wyrazem mierzenia się z ugruntowanymi w humanistyce schematami myślenia, lecz także zachętą do takiego działania skierowaną do tych osób, które w przyszłości same chciałyby stawić czoła podobnym wątpliwościom.
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
teorie reprezentacji, interpretacja, filozofia umysłu, kognitywistyka, badania nad filmemBibliografia
[b. a.] @7news. Donald Trump Posts Fake Video of Barack Obama Being Arrested. YouTube.com. https://www.youtube.com/shorts/73JJwBT45ns
Google Scholar
[b. a.] Channel 4 News. ‘Artificial Intelligence is a misnomer’ – Sir Roger Penrose. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=2aiGybCeqgI
Google Scholar
[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Co nam się wmawia na temat sztucznej inteligencji?. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=t43PyN2rNKo
Google Scholar
[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Czego AI nie umie i nie będzie umieć? Prekursorskie badania w obszarze inżynierii promptów. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=CJJ3Gnk-mZs
Google Scholar
[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Dlaczego modele AI kłamią i będą kłamać? Czym są halucynacje LLM-ów?. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=L_3Cj0MPlUM
Google Scholar
[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Limity AI. Studzenie hajpu. Komu służy obskurantyzm AI? YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=v12rAnf1FMI
Google Scholar
[b. a.] This Is IT – Maciej Kawecki. Twierdzenie Gödla obala najważniejszy mit AI. AI nie będzie świadoma. Roger Penrose (Nobel 2020). YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=0GwVqOBErDg
Google Scholar
Bax, D. (2004, 11 marca). „Ey, das ist nur eine Geschichte”. Taz.de. https://taz.de/Ey-das-ist-nur-eine-Geschichte/!777394/
Google Scholar
Carroll, N. (1996). Theorizing the Moving Image. Cambridge – New York – Melbourne: Cambridge University Press.
Google Scholar
Carroll, N. (1999). Philosophy of Art: Contemporary Introduction. London: Routledge.
Google Scholar
Derrida, J. (1982). Sending: On Representation (tłum. P. Caws, M. A. Caws). Social Research, 49 (2), ss. 294-326.
Google Scholar
Fish, S. (2007). Interpretacja, retoryka, polityka (tłum. K. Abriszewski). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Fiuk, E. (2025). Badanie filmu w świetle radykalnego konstruktywizmu. Kwartalnik Filmowy, (131), ss. 184-210.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4507
Google Scholar
Glasersfeld, von E. (1983). On the Concept of Interpretation. Poetics, 12 (2-3); https://dbis-digivis.uibk.ac.at/mediawiki/images/f/f2/On_the_Concept_of_Interpretation.pdf
DOI: https://doi.org/10.1016/0304-422X(83)90028-1
Google Scholar
Glasersfeld, von E. (1987). Preliminaries to Any Theory of Representation. W: C. Janvier (red.), Problems of Representation in the Teaching and Learning of Mathematics (ss. 215-225), Hillsdale: Lawrence Erlbaum.
Google Scholar
Goethe, von J. W. (1953). Faust (tłum. E. Zegadłowicz). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Google Scholar
Gwóźdź, A. (2025). „Odczuwanie stylu”. Krajobrazowe Kulturfilmy Alfreda Ehrhardta z okresu Trzeciej Rzeszy. Kwartalnik Filmowy, (131), ss. 58-82.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4476
Google Scholar
Kenney, K. (2004). Representation Theory. W: K. Smith, S. Moriarty, G. Barbatsis, K. Kenney (red.), Handbook of Visual Communication, Theory, Methods, and Media (ss. 99-115). London: Routledge.
Google Scholar
Koch, G. (1992). Die Einstellung ist die Einstellung. Visuelle Konstruktionen des Judentums. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Google Scholar
Lanier, J. (2023, 23 stycznia). Oy, A.I.: To Preserve Our Human Reality, We Must Make Our New Technologies More Like the Talmud. TabletMag.com. https://www.tabletmag.com/sections/news/articles/oy-ai-jaron-lanier
Google Scholar
Lehmann, H. (2023). Repräsentationskritik und das „deutsch-türkische Kino”. W: Ö. Alkin, A. Strohmaier (red.), Rassismus im Film (ss. 213-234). Marburg: Schüren Verlag.
Google Scholar
Manovich, L., Arielli, E. (2024). Artificial Aesthetics: Generative AI, Art and Visual Media. https://manovich.net/index.php/projects/artificial-aesthetics
Google Scholar
Markowski, M. P. (2010). O reprezentacji. W: M. P. Markowski, R. Nycz (red.), Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy (ss. 287-333). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Mitterer, J. (2015). Interpretacja (tłum. K. Abriszewski). W: E. Bińczyk, A. Derra, J. Grygieńć (red.), Konstruktywizm. Tradycje i współczesność (ss. 81-94). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Google Scholar
Price, H. (2011). Moving the Mirror Aside. W: H. Price, Naturalism without Mirrors (ss. 5-36). New York: Oxford University Press. https://prce.hu/w/preprints/IntroductionFinal.pdf
Google Scholar
Ramsey, W. (2007). Representation Reconsidered. New York: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511597954
Google Scholar
Rüsen, J. (2019). Punkt zwrotny w teorii historii: miejsce Haydena White’a w historii metahistorii (tłum. E. Skibiński). W: E. Domańska, E. Skibiński, P. Stróżyk (red.), Hayden White w Polsce. Fakty, krytyka, recepcja (ss. 319-333). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Schummer, J. C. (2013). The Nature of Film: Presentation, Representation, and the Imagination. https://digitalcollections.sdsu.edu/do/18967465-3915-451e-915b-04f6e0d65e46
Google Scholar
Wesołowska, O. (2026). W „teatrze pamięci”. Wizerunki powojennego żydowskiego życia we współczesnym kinie austriackim i niemieckim. Praca doktorska. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
Google Scholar
White, H. (2019). Wyrzutki, potwory i symulakra historii. Refleksje na temat związków historii z literaturą (tłum. M. Sobociński). W: E. Domańska, E. Skibiński, P. Stróżyk (red.), Hayden White w Polsce. Fakty, krytyka, recepcja (ss. 21-31). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Autorzy
Ewa Fiukewa.fiuk@ispan.pl
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk Polska
https://orcid.org/0000-0002-9908-8510
Filmoznawczyni, doktor habilitowana, adiunktka w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Autorka monografii Inicjacje, tożsamość, pamięć. Kino niemieckie na przełomie wieków (2012), Obrazo-światy, dźwięko-przestrzenie. Kino Toma Tykwera (2016) i Film jako przestrzeń transkulturowa. Współczesny przypadek niemiecki (2024) oraz wielu publikacji, w tym także przekładów z języka niemieckiego, w tomach zbiorowych i czasopismach. Redaktorka „Kwartalnika Filmowego”. Zainteresowania naukowe: film niemiecki, transkulturowość, teoria afektu, narracje mniejszościowe (ze szczególnym uwzględnieniem migracji) oraz problem reprezentacji w filmie.
Statystyki
Abstract views: 16PDF downloads: 0
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Fiuk

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
Inne teksty tego samego autora
- Ewa Fiuk, Transgresja i dyskryminacja. Sztuczne kobiety w kinie fantastycznonaukowym , Kwartalnik Filmowy: Nr 110 (2020): Poza człowiekiem
- Ewa Fiuk, Ujęcie z wnętrza rzeczy. Przypadek „Purpurowego morza” Amel Alzakout i Khaleda Abdulwaheda , Kwartalnik Filmowy: Nr 118 (2022): Jedno ujęcie
- Ewa Fiuk, Przestrzenie migracji. Przypadek kina niemieckiego , Kwartalnik Filmowy: Nr 107 (2019): Podróż, (e)migracja, pielgrzymka
- Ewa Fiuk, Domniemana niewinność , Kwartalnik Filmowy: Nr 105-106 (2019): Kino wobec transformacji ustrojowych
- Ewa Fiuk, Uwznioślające kino peryferii , Kwartalnik Filmowy: Nr 112 (2020): Polski dokument, polska animacja
- Ewa Fiuk, Cztery historie filmowe z miastem w tle. O berlińskim obliczu transformacji w kinie niemieckim , Kwartalnik Filmowy: Nr 105-106 (2019): Kino wobec transformacji ustrojowych
- Ewa Fiuk, Gwinejczyk na Alexanderplatz, czyli o możliwości zanieczyszczenia dominującej narracji , Kwartalnik Filmowy: Nr 114 (2021): Zanieczyszczenie, brud, skaza
- Ewa Fiuk, Melanż historii, polityki i liryzmu – przyczynek do analizy filmu „Patriotka” Alexandra Klugego , Kwartalnik Filmowy: Nr 104 (2018): Esej, „found footage”, film montażowy
- Ewa Fiuk, „Szkoła berlińska”, czyli postulat filmu jako sztuki albo „tęsknota za ocaleniem opowieści” , Kwartalnik Filmowy: Nr 101-102 (2018): Kino europejskie XXI wieku
- Ewa Fiuk, Od „Niemiec jesienią” do „Niemiec 09”. Historia Frakcji Czerwonej Armii i jej filmowe multiplikacje , Kwartalnik Filmowy: Nr 69 (2010): Historia w filmie


