Film a kwestia reprezentacji. Ujęcie syntetyczno-krytyczne

Oryginalny artykuł naukowy; materiał recenzowany; zgłoszono: 2025.12.21; zrecenzowano: 2026.01.28; przyjęto: 2026.02.09

Ewa Fiuk

ewa.fiuk@ispan.pl
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-9908-8510

Abstrakt

Kategoria reprezentacji jest jedną z najbardziej ugruntowanych w badaniach nad filmem. Autorka artykułu, sięgając do rozważań m.in. Noëla Carrolla, Huw Price’a czy Williama Ramseya, spogląda na nią krytycznie, a następnie – uznawszy, że namysł nad reprezentacją uprawiany w obrębie nauk o sztuce jest niewystarczający – włącza w pole własnych badań filmoznawczych idee pochodzące z innych dziedzin. Alternatywę dla stanowiska reprezentacjonistycznego dostrzega w koncepcji „reprezentacji jako interpretacji”, w której widoczne stają się konstruktywistyczne wpływy Ernsta von Glasersfelda oraz – w znacznie mniejszym wymiarze – metahistoryczne Haydena White’a. Takie interdyscyplinarne podejście z jednej strony oddaje stanowisko autorki postulującej silniejsze zorientowanie filmoznawstwa na nauki o poznaniu oraz filozofię umysłu, z drugiej służy jako rama teoretyczna do dalszego krytyczno-analitycznego namysłu nad problemem reprezentacji. Jej tekst jest bowiem nie tylko wyrazem mierzenia się z ugruntowanymi w humanistyce schematami myślenia, lecz także zachętą do takiego działania skierowaną do tych osób, które w przyszłości same chciałyby stawić czoła podobnym wątpliwościom.


Oświadczenie o konflikcie interesów

Autorka nie zgłosiła żadnego potencjalnego konfliktu interesów.

Słowa kluczowe:

teorie reprezentacji, interpretacja, filozofia umysłu, kognitywistyka, badania nad filmem

[b. a.] @7news. Donald Trump Posts Fake Video of Barack Obama Being Arrested. YouTube.com. https://www.youtube.com/shorts/73JJwBT45ns
  Google Scholar

[b. a.] Channel 4 News. ‘Artificial Intelligence is a misnomer’ – Sir Roger Penrose. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=2aiGybCeqgI
  Google Scholar

[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Co nam się wmawia na temat sztucznej inteligencji?. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=t43PyN2rNKo
  Google Scholar

[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Czego AI nie umie i nie będzie umieć? Prekursorskie badania w obszarze inżynierii promptów. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=CJJ3Gnk-mZs
  Google Scholar

[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Dlaczego modele AI kłamią i będą kłamać? Czym są halucynacje LLM-ów?. YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=L_3Cj0MPlUM
  Google Scholar

[b. a.] MIT Sloan Management Review Polska. Limity AI. Studzenie hajpu. Komu służy obskurantyzm AI? YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=v12rAnf1FMI
  Google Scholar

[b. a.] This Is IT – Maciej Kawecki. Twierdzenie Gödla obala najważniejszy mit AI. AI nie będzie świadoma. Roger Penrose (Nobel 2020). YouTube.com. https://www.youtube.com/watch?v=0GwVqOBErDg
  Google Scholar

Bax, D. (2004, 11 marca). „Ey, das ist nur eine Geschichte”. Taz.de. https://taz.de/Ey-das-ist-nur-eine-Geschichte/!777394/
  Google Scholar

Carroll, N. (1996). Theorizing the Moving Image. Cambridge – New York – Melbourne: Cambridge University Press.
  Google Scholar

Carroll, N. (1999). Philosophy of Art: Contemporary Introduction. London: Routledge.
  Google Scholar

Derrida, J. (1982). Sending: On Representation (tłum. P. Caws, M. A. Caws). Social Research, 49 (2), ss. 294-326.
  Google Scholar

Fish, S. (2007). Interpretacja, retoryka, polityka (tłum. K. Abriszewski). Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Fiuk, E. (2025). Badanie filmu w świetle radykalnego konstruktywizmu. Kwartalnik Filmowy, (131), ss. 184-210.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4507   Google Scholar

Glasersfeld, von E. (1983). On the Concept of Interpretation. Poetics, 12 (2-3); https://dbis-digivis.uibk.ac.at/mediawiki/images/f/f2/On_the_Concept_of_Interpretation.pdf
DOI: https://doi.org/10.1016/0304-422X(83)90028-1   Google Scholar

Glasersfeld, von E. (1987). Preliminaries to Any Theory of Representation. W: C. Janvier (red.), Problems of Representation in the Teaching and Learning of Mathematics (ss. 215-225), Hillsdale: Lawrence Erlbaum.
  Google Scholar

Goethe, von J. W. (1953). Faust (tłum. E. Zegadłowicz). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  Google Scholar

Gwóźdź, A. (2025). „Odczuwanie stylu”. Krajobrazowe Kulturfilmy Alfreda Ehrhardta z okresu Trzeciej Rzeszy. Kwartalnik Filmowy, (131), ss. 58-82.
DOI: https://doi.org/10.36744/kf.4476   Google Scholar

Kenney, K. (2004). Representation Theory. W: K. Smith, S. Moriarty, G. Barbatsis, K. Kenney (red.), Handbook of Visual Communication, Theory, Methods, and Media (ss. 99-115). London: Routledge.
  Google Scholar

Koch, G. (1992). Die Einstellung ist die Einstellung. Visuelle Konstruktionen des Judentums. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
  Google Scholar

Lanier, J. (2023, 23 stycznia). Oy, A.I.: To Preserve Our Human Reality, We Must Make Our New Technologies More Like the Talmud. TabletMag.com. https://www.tabletmag.com/sections/news/articles/oy-ai-jaron-lanier
  Google Scholar

Lehmann, H. (2023). Repräsentationskritik und das „deutsch-türkische Kino”. W: Ö. Alkin, A. Strohmaier (red.), Rassismus im Film (ss. 213-234). Marburg: Schüren Verlag.
  Google Scholar

Manovich, L., Arielli, E. (2024). Artificial Aesthetics: Generative AI, Art and Visual Media. https://manovich.net/index.php/projects/artificial-aesthetics
  Google Scholar

Markowski, M. P. (2010). O reprezentacji. W: M. P. Markowski, R. Nycz (red.), Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy (ss. 287-333). Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Mitterer, J. (2015). Interpretacja (tłum. K. Abriszewski). W: E. Bińczyk, A. Derra, J. Grygieńć (red.), Konstruktywizm. Tradycje i współczesność (ss. 81-94). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
  Google Scholar

Price, H. (2011). Moving the Mirror Aside. W: H. Price, Naturalism without Mirrors (ss. 5-36). New York: Oxford University Press. https://prce.hu/w/preprints/IntroductionFinal.pdf
  Google Scholar

Ramsey, W. (2007). Representation Reconsidered. New York: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511597954   Google Scholar

Rüsen, J. (2019). Punkt zwrotny w teorii historii: miejsce Haydena White’a w historii metahistorii (tłum. E. Skibiński). W: E. Domańska, E. Skibiński, P. Stróżyk (red.), Hayden White w Polsce. Fakty, krytyka, recepcja (ss. 319-333). Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Schummer, J. C. (2013). The Nature of Film: Presentation, Representation, and the Imagination. https://digitalcollections.sdsu.edu/do/18967465-3915-451e-915b-04f6e0d65e46
  Google Scholar

Wesołowska, O. (2026). W „teatrze pamięci”. Wizerunki powojennego żydowskiego życia we współczesnym kinie austriackim i niemieckim. Praca doktorska. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
  Google Scholar

White, H. (2019). Wyrzutki, potwory i symulakra historii. Refleksje na temat związków historii z literaturą (tłum. M. Sobociński). W: E. Domańska, E. Skibiński, P. Stróżyk (red.), Hayden White w Polsce. Fakty, krytyka, recepcja (ss. 21-31). Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-04-07

Cited By / Share

Fiuk, E. (2026) „Film a kwestia reprezentacji. Ujęcie syntetyczno-krytyczne”, Kwartalnik Filmowy, (133), s. 6–32. doi: 10.36744/kf.4756.

Autorzy

Ewa Fiuk 
ewa.fiuk@ispan.pl
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk Polska
https://orcid.org/0000-0002-9908-8510

Filmoznawczyni, doktor habilitowana, adiunktka w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Autorka monografii Inicjacje, tożsamość, pamięć. Kino niemieckie na przełomie wieków (2012), Obrazo-światy, dźwięko-przestrzenie. Kino Toma Tykwera (2016) i Film jako przestrzeń transkulturowa. Współczesny przypadek niemiecki (2024) oraz wielu publikacji, w tym także przekładów z języka niemieckiego, w tomach zbiorowych i czasopismach. Redaktorka „Kwartalnika Filmowego”. Zainteresowania naukowe: film niemiecki, transkulturowość, teoria afektu, narracje mniejszościowe (ze szczególnym uwzględnieniem migracji) oraz problem reprezentacji w filmie.



Statystyki

Abstract views: 16
PDF downloads: 0


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Fiuk

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.


Inne teksty tego samego autora

1 2 > >>