Paranoja „noir”. Ukryta rzeczywistość czarnego kryminału

Patrycja Włodek

Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
https://orcid.org/0000-0003-4019-3727

Abstrakt

Paranoja jest częstym tematem filmowo-serialowym, ujawniającym się zarówno w udramatyzowanych reprezentacjach zaburzeń, jak i w narracjach spiskowych. Niekiedy paranoja funkcjonuje nie tylko jako element fabularny, ale też określa strukturę narracji oraz dobór pozostałych środków filmowych. Może również funkcjonować jako metafora. Przykładem zjawiska filmowego, w którego tożsamość jest wpisana – zarówno jako temat, jak i kategoria determinująca atmosferę danego dzieła – jest film noir. W trzech konwencjach należących do szerokiego spectrum filmowego czarnego kryminału paranoja stanowi także metaforę i pozwala zbudować komentarz do świata pozaekranowego. Są to gothic noir, puzzle/mind-game films i stoner noir, których twórcy, posługując się subiektywizującymi zabiegami narracyjnymi, łączą jednostkowe postrzeganie paranoiczne z obiektywnie istniejącymi spiskami, problematyzując w ten sposób rzeczywistość współczesną realizacji w kategoriach zarówno indywidualnych, jak i zbiorowych.

Słowa kluczowe:

paranoja, subiektywizacja, film noir, gothic noir, puzzle films, stoner noir

Adlerberg, S. (2018, 11 grudnia). Literary Stoner Noir, dosomedamage.com. http://www.dosomedamage.com/2018/12/literary-stoner-noir.html
  Google Scholar

Baker, P. C. (2019, 4 listopada). The Men Who Still Love Fight Club. The New Yorker. https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/the-men-who-still-love-fight-club.
  Google Scholar

Basinger, J. (1993). A Women’s View: How Hollywood Spoke to Women 1930-1960. New York: Knopf.
  Google Scholar

Dixon, W. W. (2009). Film Noir and the Cinema of Paranoia. Edinburgh: Edinburgh University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9781474467766   Google Scholar

Doane, M. A. (1987). The Desire to Desire: The Woman’s Film of the 1940s. Bloomington: Indiana University Press.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-19145-1   Google Scholar

Eco, U. (1987). Dopiski na marginesie „Imienia róży” (tłum. A. Szymanowski). W: U. Eco, Imię róży (ss. 593-623). Warszawa: PIW.
  Google Scholar

Elias, T. (2003). Paranoia. W: P. Knight (red.), Conspiracy Theories in American History: An Encyclopedia. Santa Barbara – Denver – Oxford: ABC Clio.
  Google Scholar

Ellias, A. J. (2012). History. W: I. H. Dalsgaard, L. Herman, B. McHale (red.). The Cambridge Companion to Thomas Pynchon. Cambridge: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/CCOL9780521769747.012   Google Scholar

Elsaesser, T. (2009). The Mind-Game Film. W: W. Buckland (red.), Puzzle Films: Complex Storytelling in Contemporary Cinema. Oxford: Wiley-Blackwell.
  Google Scholar

Elsaesser, T. (2018). Kino gier umysłowych (tłum. M. Przylipiak). W: T. Elsaesser, Kino – maszyna myślenia. Refleksje nad kinem epoki cyfrowej (ss. 29-56). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
  Google Scholar

Gardiner, D., Walker, K. S. (red.) (1983). Mówi Chandler (tłum. E. Budrewicz). Warszawa: Czytelnik.
  Google Scholar

Marche, S. (2014, 3 grudnia). „Inherent Vice” and the Glorious Cool of the Stoner Detective. Esquire. https://www.esquire.com/entertainment/movies/reviews/a31430/inherent-vice-stoner-detective/
  Google Scholar

Ostaszewski, J. (2018). Historia myśli filmowej. Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Porfirio, R. (1977). Motywy egzystencjalne w hollywoodzkim „czarnym filmie” (tłum. P. Kamiński). Dialog, (5), ss. 14-150.
  Google Scholar

Pynchon, T. (2015). Vineland (tłum. J. Polak). Warszawa: Albatros.
  Google Scholar

Szczekała B. (2018). Mind-game films. Gry z narracją i widzem. Łódź: Narodowe Centrum Kultury Filmowej.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-05-17

Cited By / Share

Włodek, P. (2022) „Paranoja «noir». Ukryta rzeczywistość czarnego kryminału”, Kwartalnik Filmowy, (117), s. 77–97. doi: 10.36744/kf.1037.

Autorzy

Patrycja Włodek 
https://orcid.org/0000-0003-4019-3727

Doktor habilitowana nauk o sztuce, absolwentka socjologii i filmoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim, adiunkt na Uniwersytecie Pedagogicznym im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Autorka książek „Świat był przemoczoną pustką”. Czarny kryminał Raymonda Chandlera w literaturze i filmie (2015) oraz Kres niewinności. Obraz i upamiętnienie ery Eisenhowera w amerykańskich filmach i serialach – pomiędzy reprezentacją, nostalgią a krytycznym retro (2018), a także artykułów o tematyce filmowej i serialowej. Współredaktorka tomów zbiorowych: Od de Laclosa do Collarda. Adaptacje literatury francuskiej (2016, wspólnie z Alicją Helman), Autorzy kina europejskiego VII (2018, wspólnie z Kamilą Żyto) i Pomiędzy retro a retromanią (2018, wspólnie z Małgorzatą Major). W kręgu jej zainteresowań znajdują się zagadnienia z zakresu historii kina, ze szczególnym uwzględnieniem kinematografii amerykańskiej i neoseriali.



Statystyki

Abstract views: 60
PDF downloads: 76


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Patrycja Włodek

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu.
Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA