Nawiedzony ekran. Przyczynek do widmontologii współczesnego kina

Miłosz Stelmach

kwartalnik.filmowy@ispan.pl
Uniwersytet Jagielloński (Polska)

Abstrakt

Artykuł stanowi próbę przedstawienia kina jako medium nawiedzonego. Podejmując refleksję nad ontologią kina (w nawiązaniu do takich teoretyków, jak André Bazin, Stanley Cavell czy Garett Stewart), autor stara się wykazać, że sposób funkcjonowania aparatu filmowego oraz fikcji ekranowej przypomina kontakt z duchami, usprawiedliwiający semantyczną dwuznaczność terminu „medium”, odsyłającą zarówno do kontekstu medioznawczego, jak i mediumicznego. Kino, ze względu na oscylowanie między trwałością i ulotnością oraz podwójną strukturę czasową, a także z uwagi na związki ze śmiercią może być nazywane sztuką widmową lub sztuką widm. Te naturalne predyspozycje medium sprawiają, że można je doskonale analizować, wykorzystując narzędzia sformułowanej przez Derridę widmontologii, która – zwłaszcza dzięki pracom jego późniejszych komentatorów – dowodzi potrzeby wprowadzenia kategorii widmowości do rozważań nad nowoczesnością oraz współczesną kulturą. Najnowsze kino (tak komercyjne, jak i artystyczne) doskonale wyraża oba te wątki refleksji, potwierdzając raz jeszcze wstępną tezę o spektralności medium kina.


Słowa kluczowe:

widmontologia, Jacques Derrida, spektralność

Agamben, G. O zaletach i niedogodnościach życia wśród widm [w:] tenże, Nagość, tłum. K. Żabolicki, WAB, Warszawa 2010.
  Google Scholar

Bachmann, M. Derrida on film. Staging Spectral Sincerity [w:] Ernst van Alphen, Mieke Bal, Carel E. Smith (red.), The Rhetoric of Sincerity, Stanford University Press, Stanford 2008.
DOI: https://doi.org/10.1515/9781503627017-013   Google Scholar

Bazin, A. Death Every Afternoon, tłum. Mark A. Cohen [w:] I. Margulies (red.), Rites of Realism. Essays on Corporeal Cinema, Duke University Press, Durham – London 2003.
DOI: https://doi.org/10.1515/9780822384618   Google Scholar

Bazin, A. Ontologia obrazu fotograficznego [w:] tenże, Film i rzeczywistość, przeł. B. Michałek, WAiF, Warszawa 1963.
  Google Scholar

Castricano, J. Cryptomimesis: The Gothic and Jacques Derrida’a Ghost Writing, Montreal 2001
DOI: https://doi.org/10.1515/9780773569669   Google Scholar

Cavell, S. The Thought of Movies, w: W. Rothman (red.), Cavell on Film, New York 2005.
  Google Scholar

Derrida, J. Of an Apocalyptic Tone Recently Adopted in Philosophy, tłum. J.P. Leavey, “Oxford Literary Review” 1984, Vol 6 (2).
DOI: https://doi.org/10.3366/olr.1984.001   Google Scholar

Derrida, J. Widma Marksa. Stan długu, praca żałoby i nowa Międzynarodówka, tłum. Tomasz Załuski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2016.
  Google Scholar

Haratyk, P. O niezwykłym uroku „obrazów z odzysku”, „EKRANy” 3–4/2011.
  Google Scholar

Jacobson, A. , V. Paredes, Ch. Hanson, Deaths of Cinema: Introduction, „Spectator” 2007, nr 27.
  Google Scholar

Janion, M. Egzystencje ludzi i duchów. Rodowód wyobraźni filmowej Andrzeja Wajdy [w:] taż, Projekt krytyki fantazmatycznej. Szkice o egzystencjach ludzi i duchów, Wydawnictwo PEN, Warszawa 1991.
  Google Scholar

Koch, G. Der unsterbliche Körper – Kino und Todesangst [w:] B. Wyss, M. Buschhaus (red.), Den Körper im Blick, Wilhelm Fink Verlag, Paderborn 2008.
DOI: https://doi.org/10.30965/9783846746691_005   Google Scholar

Koschany, R. Film – znikanie – interpretacja, „Fragile” 2014, nr 3.
  Google Scholar

Kurz, I. Bond. James Bond. Widmo człowieka, „Teksty drugie” 2016, nr 2.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2016.2.15   Google Scholar

Leeder, M. Introduction [w:] tenże (red.), Cinematic Ghosts. Haunting and Spectrality from Silent Cinema to the Digital Era, Bloomsbury Academic, New York – London 2015.
DOI: https://doi.org/10.5040/9781501304729.ch-001   Google Scholar

Marzec, A. Widma, zjawy i nawiedzone teksty – hauntologia Jacques’a Derridy, czyli o pośmiertnym życiu literatury [w:] M. Garbacik i in. (red.) Wymiary powrotu w literaturze, Libron, Kraków 2012.
  Google Scholar

Marzec, A. Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności, Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana, Warszawa 2015.
  Google Scholar

Momro, J. Widmontologie nowoczesności, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2014.
  Google Scholar

Mulvey, L. Death 24 x a Second. Stillness and the Moving Image, Reaktion Books, London 2006.
  Google Scholar

Perez, G. The Material Ghost. Films and their Medium, The John Hopkins University Press, Baltimore – London 1998.
  Google Scholar

Petit, Ch. Wnętrza. Postkino i kino utracone, tłum. M. Stelmach, „Ekrany” 2014, nr 2.
  Google Scholar

Sconce, J. Afterword: Haunted Viewers [w:] M. Leeder (red.), Cinematic Ghosts. Haunting and Spectrality from Silent Cinema to the Digital Era, Bloomsbury Academic, New York – London 2015
DOI: https://doi.org/10.5040/9781501304729.0004   Google Scholar

Sontag, S. Zmierzch kina, tłum. M. Pośpiech, „Odra” 1996, nr VII-VIII.
  Google Scholar

Stewart, G. Thresholds of the Visible: The Death Scene of Film, “Mosaic” 1983, nr 1-2.
  Google Scholar

Szeligowska, N. Guy Maddin i duchy minionego kina, „EKRANy” 2015, nr 6.
  Google Scholar

Usai, P. C. Death of Cinema. History, Cultural Memory and the Digital Dark Age, BFI Publishing, London 2001.
DOI: https://doi.org/10.5040/9781838710125   Google Scholar

Wolfreys, J. Victorian Hauntings: Spectrality, Gothic, the Uncanny and Literature, New York 2002.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4039-1358-6   Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2016-12-31

Cited By / Share

Stelmach, M. (2016) „Nawiedzony ekran. Przyczynek do widmontologii współczesnego kina”, Kwartalnik Filmowy, (96), s. 102–113. doi: 10.36744/kf.2141.

Autorzy

Miłosz Stelmach 
kwartalnik.filmowy@ispan.pl
Uniwersytet Jagielloński Polska

Absolwent filmoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim; doktorant w Instytucie Sztuk Audiowizualnych tamże. Jest redaktorem cza­sopisma o tematyce audiowizualnej „Ekrany”. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół za­gadnień filmowego modernizmu i jego przejawów w polskim kinie, a także przemian współczesnego kina artystycznego.



Statystyki

Abstract views: 52
PDF downloads: 33


Licencja

Prawa autorskie (c) 2016 Miłosz Stelmach

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.