Ewolucjonizm, memetyka i złożone systemy adaptacyjne, czyli filmoznawstwo w obliczu zwrotu biokulturowego

Kamila Żyto

kamila.zyto@uni.lodz.pl
Uniwersytet Łódzki (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-2822-8341

Abstrakt

Pomimo istotnego wpływu, jaki na współczesną humanistykę wywarł zwrot biokulturowy (biocultural turn), filmoznawstwo jedynie okazjonalnie dostrzega intelektualny potencjał perspektywy poznawczej przyrodoznawstwa. Wydaje się, że marginalizacji ulega zwłaszcza myśl Karola Darwina i jego spadkobierców. Niniejszy artykuł jest poświęcony szczątkowo rozpoznanemu w filmoznawstwie paradygmatowi teoretycznemu, jakim jest ewolucjonizm. Autorka wskazuje te obszary teorii filmu, na których pobrzmiewają jego echa (np. kognitywizm), oraz mapuje wyłaniające się na gruncie filmoznawstwa nowe, niejednorodne pole badawcze. Uzupełnieniem tych rozważań jest charakterystyka wad i zalet memetyki, nierzadko określanej mianem darwinizmu bez biologii. Last but not least, autorka przywołuje koncepcję złożonych systemów adaptacyjnych (CAS) jako modelu opartego o ewolucję replikatorów oraz potencjalnie użytecznego w procesie opisu nie tylko tekstów filmowych, ale i całej kultury filmowej.


Słowa kluczowe:

teoria filmu, zwrot biokulturowy, ewolucjonizm, memetyka, złożone systemy adaptacyjne

Aldrich, H. E. i in. (2008). In Defence of Generalized Darwinism. Journal of Evolutionary Economics, 18 (5), ss. 577-596. http://dx.doi.org/10.1007/s00191-008-0110-z
DOI: https://doi.org/10.1007/s00191-008-0110-z   Google Scholar

Andrews, D., Andrews, C. (2012). Film Studies and the Biocultural Turn. Philosophy and Literature, 36 (1), ss. 58-78.
DOI: https://doi.org/10.1353/phl.2012.0009   Google Scholar

Blackmore, S. (2002). Maszyna memowa (tłum. N. Radomski). Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”.
  Google Scholar

Bordwell, D. (2008). Poetics of Cinema. New York – London: Routledge.
  Google Scholar

Bordwell, D. (2010). What Snakes, Eagles, and Rhesus Macaques Can Teach Us. W: B. Boyd, J. Carroll, J. Gottschall (red.), Evolution, Literature, and Film: A Reader (ss. 270-288). New York: Columbia University Press.
  Google Scholar

Bortolotti, G. R., Hutcheon, L. (2020). O pochodzeniu adaptacji. Biologiczne przemyślenia o dyskursie wierności i „sukcesu” (tłum. M. Pytko). Tekstualia, (1), ss. 9-25.
DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.1357   Google Scholar

Boyd, B. (2011). O pochodzeniu opowieści. Spojrzenie wstecz i perspektywy: ewolucja, literatura, krytyka (tłum. T. Markiewka). Teksty Drugie, (3), ss. 145-164.
  Google Scholar

Budzicz, Ł. (2010). Naturalistyczny model ewolucji kulturowej. W: Z. Błaszczak, A. Szczuciński (red.), Wokół ewolucjonizmu. Dylematy biologów, filozofów i fizyków (ss. 49-62). Poznań: Oficyna Wydawnicza Batik.
  Google Scholar

Carmichael, T., Hadžikadić, M. (2019). The Fundamentals of Complex Adaptive Systems. W: T. Carmichael, A. J. Collins, M. Hadžikadić (red.), Complex Adaptive Systems: Views from the Physical, Natural, and Social Sciences (ss. 1-16). Cham: Springer International Publisher.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-20309-2_1   Google Scholar

Carroll, J. (1995). Evolution and Literary Theory. Columbia: University of Missouri Press.
DOI: https://doi.org/10.1007/BF02734174   Google Scholar

Carroll, J. (2008). An Evolutionary Paradigm for Literary Study. Style, (2-3), ss. 103-134.
  Google Scholar

Castelfranchi, C. (2001). Towards a Cognitive Memetics: Socio-Cognitive Mechanism for Memes Selection and Spreading. Journal of Memetics: Evolutionary Models of Information Transmission, (5), ss. 1-19. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2740560
  Google Scholar

Creed, B. (2009). Darwin’s Screens: Evolutionary Aesthetics, Time and Sexual Display in the Cinema. Melbourne: Melbourne University Publishing.
  Google Scholar

Dawkins, R. (1996). Samolubny gen (tłum. M. Skoneczny). Warszawa: Prószyński i S-ka.
  Google Scholar

Grodal, T. (2017). How Film Genres Are a Product of Biology, Evolution and Culture: An Embodied Approach. Palgrave Communications, (3), ss. 1-8. https://www.nature.com/articles/palcomms201779.pdf
DOI: https://doi.org/10.1057/palcomms.2017.79   Google Scholar

Helman, A., Ostaszewski, J. (2007). Historia myśli filmowej. Podręcznik. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
  Google Scholar

Hendrykowski, M. (2015). Metodologia nowej historii filmu. Images, 17 (26), ss. 311-316.
DOI: https://doi.org/10.14746/i.2015.26.29   Google Scholar

Heylighen, F., Chielens, K. (2009). Cultural Evolution and Memetics. W: R. A. Meyers (red.), Encyclopedia of Complexity and Systems Science (ss. 3205-3220). New York: Springer.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-0-387-30440-3_189   Google Scholar

Hoffman, A. (1997). Wokół ewolucji. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  Google Scholar

Kowalczyk-Purol, K. (2018). Teoretyczne trudności memetyki. Diametros, (58), ss. 65-86.
  Google Scholar

Mathews, P. D. (2014). The Morality Meme: Nietzsche and „A Serious Man”. Cultura. International Journal of Philosophy of Culture and Axiology, 11 (1), ss. 63-81.
DOI: https://doi.org/10.5840/cultura20141114   Google Scholar

Naremore, J. (2008). More Than Night: Film Noir in Its Contexts. Berkley – Los Angeles – London: University of California Press.
  Google Scholar

Pabiś-Orzeszyna, M. (2014). Nowa Historia Filmu, Nowa Historia Kina. Część druga: rewidowanie rewizjonistów. Ekrany, (1), ss. 55-60.
  Google Scholar

Pabiś-Orzeszyna, M. (2020). Zwrot historyczny w badaniach filmoznawczych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
  Google Scholar

Smith, I. R. (2017). The Hollywood Meme: Transnational Adaptations in World Cinema. Edinburgh: Edinburgh University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9780748677474   Google Scholar

Smith, M. (2017). Film, Art, and the Third Culture: A Naturalized Aesthetics of Film. Oxford – New York: Oxford University Press.
DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198790648.001.0001   Google Scholar

Wężowicz-Ziółkowska, D., Borkowski, W. (2013). Kultura jako adaptacja. Kultura w paradygmacie przyrodoznawstwa. Biblioteka Postscriptum Polonistycznego, (3), ss. 25-40.
  Google Scholar

Żyto, K. (2017). Film noir i kino braci Coen. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-11-02

Cited By / Share

Żyto, K. (2022) „Ewolucjonizm, memetyka i złożone systemy adaptacyjne, czyli filmoznawstwo w obliczu zwrotu biokulturowego”, Kwartalnik Filmowy, (119), s. 30–55. doi: 10.36744/kf.1246.

Autorzy

Kamila Żyto 
kamila.zyto@uni.lodz.pl
Uniwersytet Łódzki Polska
https://orcid.org/0000-0003-2822-8341

Dr hab., prof. Uniwersytetu Łódzkiego (adiunkt w Katedrze Filmu i Mediów Audiowizualnych); współpracuje z Młodzieżową Akademią Filmową „Bliżej kina”, Centralnym Gabinetem Edukacji Filmowej w Łodzi, Polskim Instytutem Sztuki Filmowej (przy projektach „Filmoteka Szkolna”, „Akademia Polskiego Filmu”), Dyskusyjnym Klubem Filmowym Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Jest również wykładowcą Akademii Muzycznej w Łodzi oraz Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Aleksandrowie Łódzkim. Prowadzi także zajęcia filmowe w Instytucie Badań Literackich PAN oraz Instytucie Sztuki PAN. Opublikowała dwie książki autorskie: Strategie labiryntowe w filmie fikcji (2010) oraz Film noir i kino braci Coen (2017). Współredagowała tomy Filmowe ogrody Wojciecha Jerzego Hasa (2011), Billy Wilder. Mistrz kina z Suchej Beskidzkiej (2011), Od Cervantesa do Pereza-Reverte’a. Adaptacje literatury hiszpańskiej i iberoamerykańskiej (2011), Autorzy kina europejskiego VII (2018). Regularnie publikuje recenzje na portalu EdukacjaFilmowa.pl. W kręgu jej zainteresowań znajdują się: kino polskie (ze szczególnym uwzględnieniem wątków związanych z wizerunkami Żydów i relacjami polsko-żydowskimi oraz twórczości Roberta Glińskiego), kino amerykańskie (kino noir, zarówno klasyczne, hollywoodzkie z lat 40. i 50., jak i współczesne filmy neo-noir, w tym twórczość braci Coen) oraz kino świata hiszpańskojęzycznego (głównie twórczość Carlosa Saury czy Juana Antonia Bardema z okresu późnego frankizmu i transformacji). Jest wielbicielką literatury pięknej i podróży.



Statystyki

Abstract views: 154
PDF downloads: 119


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Kamila Żyto

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.