Odczuwanie obcości. Afektywność współczesnego science fiction


Abstrakt

Artykuł jest afektywną analizą współczesnych filmów science fiction z perspektywy specyfiki kobiecego doświadczenia. Cechą charakterystyczną najnowszych produkcji fantastycznonaukowych jest afektywno-emocjonalny kontakt z pozaziemską obcością. Doświadczenie to jest ucieleśniane także przez widzów. Mimo ikonografii oraz prób popularyzacji nauki właściwych gatunkowi, trybem narracyjnym omawianych filmów (m.in. Anihilacji /2018/, Interstellara /2014/ i Nowego początku /2016/) jest melodramat, w którym bohaterki poznają i działają nie tylko dzięki wiedzy i rozumowaniu, lecz także poprzez emocje i afekty. W artykule analizowane są następujące aspekty filmów science fiction ostatniej dekady: cielesne doświadczanie obcości, afektywne sprzężenia między obcym a swoim, alternatywne doświadczanie czasu mediowanego niestandardową narracją, fokalizacja i kinodynamika kosmicznych spektakli oraz afektywne doświadczenia odbiorcze: ucieleśnienie, empatia i identyfikacja.


Słowa kluczowe

afekt; melodramat; kobiecość; science fiction; ucieleśnienie; empatia



Bal, M. (2012). Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracji (tłum. zbiorowe). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Publikacja oryginału: 1978).

Bal, M. (2015). Afekt jako siła kulturowa. W: E. Wichrowska, A. Szczepan-Wojnarska, R. Sendyka, R. Nycz (red.), Historie afektywne i polityki pamięci (ss. 33-46). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN – Wydawnictwo.

Bojarska, K. (2013). Poczuć myślenie: afektywne procedury historii i krytyki (dziś). Teksty Drugie 2013, 144, ss. 8-16.

Brooks, P. (1976). The Melodramatic Imagination: Balzac, Henry James, Melodrama, and the Mode of Excess. New York: Columbia.

Burzyńska, A. (2015). Afekt – podejrzany i pożądany. W: R. Nycz, A. Łebkowska, A. Dauksza (red.), Kultura afektu – afekty w kulturze. Humanistyka po zwrocie afektywnym (ss. 115-134). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN – Wydawnictwo.

Calvin, R. (2016). Feminist Science Fiction and Feminist Epistemology: Four Modes, London: Palgrave Macmillan.

D’Aloia, A. (2015). The Character’s Body and the Viewer: Cinematic Empathy and Embodied Simulation in the Film Experience. W: M. Coëgnarts, P. Kravanja (red.), Embodied Cognition and Cinema (ss. 187-199). Leuven: Leuven University Press.

Deleuze, G., Guattari F. (2000). Co to jest filozofia? (tłum. P. Pieniążek). Gdańsk: słowo/obraz terytoria. (Publikacja oryginału: 1991).

Elsaesser, T., Hagener, M. (2015). Teoria filmu. Wprowadzenie przez zmysły (tłum. K. Wojnowski). Kraków: Universitas. (Publikacja oryginału: 2007).

Fludernik, M. (1996). Towards a ‘Natural’ Narratology. London: Routledge.

Gryz, A. (2016). Kino Trzeciej Kultury. Nowe inspiracje współczesnego amerykańskiego science fiction. Kwartalnik Filmowy, 93-94, ss. 100-113.

Hven, S. (2017). Cinema and Narrative Complexity: Embodying the Fabula. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Kracauer, S. (2008). Teoria filmu. Wyzwolenie materialnej rzeczywistości (tłum. W. Wertenstein). Gdańsk: słowo/obraz terytoria. (Publikacja oryginału: 1960).

Massumi, B. (2013). Autonomia afektu (tłum. A. Lipszyc). Teksty Drugie, 144, ss. 111-134.

Niederhoff, B. (2011, 4 sierpnia). Focalization. The Living Handbook of Narratology. http://wikis.sub.uni-hamburg. de/lhn/index.php/Focalization

Ostaszewski, J. (2018). Historia narracji filmowej. Kraków: Universitas.

Siewior, K. (2017). Afekt/ emocje. W: R. Sendyka (red.), Nie-miejsca pamięci. Elementarz (ss. 36-38). Kraków: Ośrodek Badań nad Kulturami Pamięci.

Suvin, D. (2018). O poetyce gatunku science fiction (tłum. K. M. Maj). Creatio Fantastica, 59 (2), ss. 9-24. https://doi.org/10.5281/zenodo.3311557

Szczekała, B. (2018). Mind-game films. Gry z narracją i widzem. Łódź: Narodowe Centrum Kultury Filmowej.

Szczekała, B. (2020). Przyszłość jest kobietą?. Ekrany, 55 (3), ss. 26-29.

Szkłowski, W. (1986). Sztuka jako chwyt (tłum. R. Łużny). W: S. Skwarczyńska (wyb.), Teoria badań literackich za granicą. Antologia, t. 2: Od przełomu antypozytywistycznego do roku 1945, cz. 3: Od formalizmu do strukturalizmu (ss. 10-28), Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Twardoch-Raś, E. (2017). Ucieleśnienie, narracyjne wchłonięcie, afektywność i „neurofilmowość”. Perspektywy badań nad narracyjnością filmu fabularnego. W: K. Kaczmarczyk (red.), Narratologia transmedialna. Teorie, praktyki, wyzwania (ss. 189-250). Kraków: Universitas.

Williams, L. (1991). Film Bodies: Gender, Genre, and Excess. Film Quarterly, 4, ss. 2-13.

Zarzosa, A. (2010). Melodrama and the Modes of the World. Discourse, 32(2), ss. 242-243.

Pobierz

Opublikowane : 2020-11-13


Szczekała, B. (2020) „Odczuwanie obcości. Afektywność współczesnego science fiction”, Kwartalnik Filmowy, (111), s. 179-198. doi: 10.36744/kf.397.

Barbara Szczekała  barbara.szczekala@gmail.com
badaczka niezależna  Polska
https://orcid.org/0000-0001-9576-9629

Dr nauk o sztuce, filmoznawczyni. Autorka książki Mind-game films. Gry z narracją i widzem (2018) wyróżnionej nagrodą Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami w kategorii "najlepszy debiut". Zastępczyni redaktora naczelnego czasopisma "Ekrany". Interesuje zjawiskami kina współczesnego, narracją filmową i doświadczeniem odbiorczym.





Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu.
Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA