Witajcie w patafizyce! Oswajanie śmierci, próżnia imienia w „Soku z żuka” Tima Burtona

Andrzej Zalewski

kwartalnik.filmowy@ispan.pl
Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie (Polska)

Abstrakt

W Soku z żuka (1988) Tima Burtona, podobnie jak w całym jego kinie, dużo mówi się o śmierci, ale śmierć – zgodnie z duchem postmodernizmu – jest tu traktowana lekko i beztrosko, i właściwie niczym szczególnym nie różni się od życia. Prawdziwa śmierć dla Burtona jest czymś innym: stanem stagnacji i letargu, powtarzalnością stale tych samych wzorów działania. Przejawy takiej śmierci zostały w tekście zbiorczo nazwane „tautologiami”. Aby im przeciwdziałać, amerykański reżyser wprowadza na scenę tytułową postać, która jest czynnikiem anarchii i rozkładu, ściągającym na świat filmowy lawinę nonsensów. Postać ta do tego stopnia wymyka się schematom, że nie ma nawet stabilnej wersji imienia: raz jest to „Beetlejuice”, innym razem „Betelgeuse” lub jakieś pośrednie, zmutowane formy tych dwóch, przy czym nie sposób orzec, która z tych wersji jest właściwa i ostateczna. Odpowiednio do tego kształtuje się narracja, również pozbawiona czytelnych reguł. Taki typ kina popularnego, wkraczający jednak do głównego nurtu, jedna z autorek piszących o Burtonie nazwała „kinem patafizycznym” (termin wywodzący się od patafizyki wymyślonej przez Alfreda Jarry’ego).


Słowa kluczowe:

Tim Burton, postmodernizm, Alfred Jarry, patafizyka

Ariés, Philip. Człowiek i śmierć, tłum. E. Bąkowska. Warszawa: PIW, 1989.
  Google Scholar

Baudrillard, Jean. “Pataphysics”, tłum. D. Burk. CTHEORY 1/4/2007.
  Google Scholar

Baudrillard, Jean. Cool Memories, tłum. Ch. Turner. London – New York: Verso, 1990.
  Google Scholar

Baudrillard, Jean. Pakt jasności. O inteligencji Zła, tłum. S. Królak. Warszawa: Sic!, 2005.
  Google Scholar

Bieńczyk, Marek. Melancholia. O tych, co nigdy nie odnajdą straty. Warszawa: Sic!, 1998.
  Google Scholar

Burton on Burton. wyd. popr., red. M. Salisbury. London: Faber & Faber, 2006.
  Google Scholar

Derrida, Jacques. Farmakon, tłum. K. Matuszewski. W: Jacques Derrida. Pismo filozofii, wybór i tłum. B. Banasiak. Kraków: inter esse, 1992.
  Google Scholar

Derrida, Jacques. O gramatologii, tłum. B. Banasiak. Warszawa: KR, 1999.
  Google Scholar

Derrida, Jacques. Pozycje. Rozmowy z H. Ronsem, J. Kristevą, J.-L. Houdebinem, G. Scarpettą. tłum. A. Dziadek. Bytom: FA-art., 1997.
  Google Scholar

Derrida, Jacques. Różnia (différance), tłum. J. Skoczylas. W: Drogi współczesnej filozofii, red. M.J. Siemek. Warszawa: Czytelnik, 1978.
  Google Scholar

Jameson, Frederic. Postmodernizm, czyli logika kulturowa późnego kapitalizmu, tłum. M. Płaza. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2011.
  Google Scholar

Jarry, Alfred: Czyny i myśli doktora Faustrolla, Patafizyka, tłum. J. Gondowicz. Warszawa: W.A.B., 2000.
  Google Scholar

Klibansky, Raymond, Erwin Panofsky, Fritz Saxl. Saturn i melancholia. Studia z historii, filozofii, przyrody, medycyny, religii oraz sztuki, tłum. A. Kryczyńska. Kraków: Universitas, 2009.
  Google Scholar

Markowski, Michał Paweł. Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura. Bydgoszcz: Studio Φ & Wyd. Homini, 1997.
  Google Scholar

McMahan, Alison. The Films of Tim Burton. Animating Live Action in Contemporary Hollywood. New York-London: Continuum, 2006.
DOI: https://doi.org/10.5040/9781628929089   Google Scholar

Menninghaus, Winfried. Wstręt. Teoria i historia, tłum. G. Sowiński. Kraków: Universitas, 2009.
  Google Scholar

Morin, Edgar. Antropologia śmierci, tłum. S. Cichowicz, J.M. Godzimirski. W: Antropologia śmierci. Myśl francuska, red. S. Cichowicz, J.M. Godzimirski. Warszawa: PWN, 1993.
  Google Scholar

Odell, Colin, Michelle Le Blanc. Tim Burton. Harpenden: Pocket Essentials, 2005.
  Google Scholar

Ostrowska, Antonina. Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa. Warszawa: IFiS PAN, 2005.
  Google Scholar

Półtawski, Andrzej. Aletejologia Edmunda Husserla. W: Andrzej Półtawsko. Realizm fenomenologii. Toruń: Wyd. Rolewski, 2000.
  Google Scholar

Wiesing, Lambert. Sztuczna obecność. Studia z filozofii obrazu, tłum. K. Krzemieniowa. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2012.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2016-12-31

Cited By / Share

Zalewski, A. (2016) „Witajcie w patafizyce! Oswajanie śmierci, próżnia imienia w «Soku z żuka» Tima Burtona”, Kwartalnik Filmowy, (96), s. 84–101. doi: 10.36744/kf.2140.

Autorzy

Andrzej Zalewski 
kwartalnik.filmowy@ispan.pl
Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie Polska

Profesor zwyczajny w Instytucie Filozofii, Socjologii i Psychologii Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Z wykształcenia filozof i filmoznawca, w przeszłości pracował w Katedrze Mediów i Kultury Audiowizualnej Uniwersytetu Łódzkiego. Łączy problematykę filmową z estetyką filmu i filozofią. W zakresie filmoznawstwa opubliko­wał m.in. książki Strategiczna dezorientacja. Perypetie rozumu w fabularnym filmie postmodernistycznym (1998) oraz Film i nie tylko. Kognitywizm, emocje, rea­lity show (2004). Ostatnie jego teksty na temat filmu pochodzą z tomów zbiorowych Pamięć kina (2013) i Sacrum w kinie: dekadę później (2013) oraz perio­dyku „Filozofia. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie” (2014-2015).



Statystyki

Abstract views: 46
PDF downloads: 29


Licencja

Prawa autorskie (c) 2016 Andrzej Zalewski

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.