Koncepcja ucieleśnionego poznania w kognitywnej teorii filmu

Jacek Ostaszewski

jacek.ostaszewski@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-1160-4021

Abstrakt

Autor artykułu wyjaśnia źródła rozwoju kognitywnej teorii filmu. Przedstawia także dwie podstawowe orientacje w ramach nauki o procesach poznawczych – model poznania obliczeniowego i model poznania ucieleśnionego – które w teorii filmu funkcjonują jako dwie kolejne fazy. Model poznania ucieleśnionego jest wyjaśniany w kontekście zarówno tradycji myśli fenomenologicznej, jak i dokonań neuronauki, w tym odkrycia neuronów lustrzanych, które mimo kontrowersji stało się podstawą dla wielokierunkowej refleksji nad odbiorem filmów. Artykuł zawiera omówienie implementacji hipotezy o systemie lustrzanym do wyjaśniania przedpojęciowego odbioru filmu, z uwzględnieniem roli symulacji ucieleśnionej i empatii jako mechanizmów uczestnictwa w poznawczym i estetycznym doświadczaniu filmu. Przedstawione zostało także zagadnienie metodologiczne projektu estetyki naturalistycznej oraz możliwości syntezy podejścia kognitywnego i fenomenologicznego do wyjaśniania estetycznego doświadczania filmu.


Słowa kluczowe:

kognitywna teoria filmu, przetwarzanie informacji, ucieleśnione poznanie, neurony lustrzane, reakcje autonomiczne, empatia

Allen, R. (2001). Cognitive Film Theory. W: R. Allen, M. Turvey (red.), Wittgenstein, Theory and the Arts (ss. 174-209). New York: Routledge.
  Google Scholar

Bordwell, D. (1985). Narration in the Fiction Film. Madison: Wisconsin University Press.
  Google Scholar

Bordwell, D. (1989). Making Meaning: Inference and Rhetoric in the Interpretation of Cinema. Cambridge: Harvard University Press.
DOI: https://doi.org/10.4159/9780674028531   Google Scholar

Bordwell, D. (1989). A Case for Cognitivism. Iris, (9), ss. 11-40.
  Google Scholar

Bordwell, D. (1999). Pochwała kognitywizmu (tłum. A. Helman). W: J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Antologia przekładów (ss. 31-64). Kraków: Baran i Suszczyński.
  Google Scholar

Branigan, E. (1984). Point of View in the Cinema: A Theory of Narration and Subjectivity in Classical Film. Berlin: Mouton Publishers.
DOI: https://doi.org/10.1515/9783110817591   Google Scholar

Branigan, E. (1992). Narrative Comprehension and Film. New York: Routledge.
  Google Scholar

Brockman, J. (red.). (1996). Trzecia kultura (tłum. P. Amsterdamski i in.). Warszawa: CiS.
  Google Scholar

Bruner, J. S. (1978). Poza dostarczone informacje (tłum. B. Mroziak). Warszawa: PWN. (Publikacja oryginału: 1973).
  Google Scholar

Carroll, N. (1988). Mystifying Movies: Fads and Fallacies in Contemporary Film Theory. New York: Columbia University Press.
DOI: https://doi.org/10.7312/carr92070   Google Scholar

Carroll, N. (1996). Theorizing The Moving Image. Cambridge: Cambridge University Press.
  Google Scholar

Choi, J. (2005). Leaving It Up to the Imagination: POV Shots and Imagining from the Inside. The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 63 (1), ss. 17-25. https://doi. org/10.1111/j.0021-8529.2005.00177.x
DOI: https://doi.org/10.1111/j.0021-8529.2005.00177.x   Google Scholar

Chomsky, N. (1982). Zagadnienia teorii składni (tłum. I. Jakubczak). Wrocław: Zakład im. Ossolińskich. (Publikacja oryginału: 1957).
  Google Scholar

Coëgnarts, M. (2015). Embodied Cognition and Cinema: The Sensory-Motor Grounding of Abstract Meaning in Film, Universiteit Antwerpen. https://www.academia.edu/20109660 015_Embodied_Cognition_and_Cinema_The_Sensory_Motor_Grounding_of_Abstract_Meaning_in_Film
  Google Scholar

Currie, G. (1995). Image and Mind: Film, Philosophy and Cognitive Science. Cambridge: Cambridge University Press.
DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511551277   Google Scholar

Currie, G. (1999). Wyobrażenia osobowe i bezosobowe (tłum. A. Helman). W: J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Antologia przekładów (ss. 180-209). Kraków: Baran i Suszczyński.
  Google Scholar

D’Aloia, A. (2015). The Character’s Body and the Viewer: Cinematic Empathy and Embodied Simulation in the Film Experience. W: M. Coëgnarts, P. Kravanja (red.), Embodied Cognition and Cinema (ss. 187-199). Leuven: Leuven University Press.
  Google Scholar

Eisenberg, N. (2000). Empathy and Sympathy. W: M. Lewis, J. M. Haviland-Jones (red.), Handbook of Emotions (ss. 677-691). New York: The Guilford Press.
  Google Scholar

Gallagher, S. (2011). Interpretation of Embodied Cognition. W: W. Tschacher, C. Bergomi (red.), The Implications of Embodiment: Cognition and Communication (ss. 59-73). Exeter: Imprint Academic.
  Google Scholar

Gallese, V. (2001). The „Shared Manifold” Hypothesis: From Mirror Neurons To Empathy. Journal of Consciousness Studies, 8 (5-7), ss. 33-50.
  Google Scholar

Gallese, V. (2009). Ucieleśniona symulacja: od neuronów po doświadczenie fenomenologiczne (tłum. M. Trzcińska). W: A. Klawiter (red.), Formy aktywności umysłu: Ujęcie kognitywistyczne. Ewolucja i złożone struktury poznawcze (t. 2, ss. 172-200). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  Google Scholar

Gallese, V., Goldman, A. I. (1998). Mirror Neurons and the Simulation Theory of Mind-reading. Trends in Cognitive Sciences, 2 (12), ss. 493-501. https://doi.org/10.1016/S1364-6613(98)01262-5
DOI: https://doi.org/10.1016/S1364-6613(98)01262-5   Google Scholar

Gallese, V., Guerra, M. (2012). Embodying Movies: Embodied Simulation and Film Studies. Cinema: Journal of Philosophy and the Moving Image, (3), ss. 183-210.
  Google Scholar

Gibson, J. J. (1979). The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin.
  Google Scholar

Hasson, U., Landesman, O., Knappmeyer, B., Vallines, I., Rubin, N., Heeger, D. J.(2008). Neurocinematics: The Neuroscience of Film. Projections, 2 (1), ss. 1-26. https://doi.org/10.3167/proj.2008.020102
DOI: https://doi.org/10.3167/proj.2008.020102   Google Scholar

Hickok, G. (2016). Mit neuronów lustrzanych. Rzetelna neuronauka komunikacji i poznania (tłum. K. Cipora, A. Michniak). Kraków: Copernicus Center Press. (Publikacja oryginału: 2014).
  Google Scholar

Hochberg, J., Brooks, V. (1999). Filmy widziane oczami umysłu (tłum. A. Helman). W: J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Antologia przekładów (ss. 307-329). Kraków: Baran i Suszczyński.
  Google Scholar

Husserl, E. (1974). Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Księga druga (tłum. D. Gierulanka). Warszawa: PWN. (Publikacja oryginału: 1952).
  Google Scholar

Hven, S. (2017). Cinema and Narrative Complexity: Embodying the Fabula. Amsterdam: Amsterdam University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9789048530250   Google Scholar

Johnson, M. (1987). The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason. Chicago: The University of Chicago Press.
DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226177847.001.0001   Google Scholar

Konigsberg, I. (2007). Film Studies and the New Science. Projections, 1 (1), ss. 1-24. https://doi.org/10.3167/proj.2007.010102
DOI: https://doi.org/10.3167/proj.2007.010102   Google Scholar

Kracauer, S. (1975). Teoria filmu. Wyzwolenie materialnej rzeczywistości (tłum. W. Wertenstein). Warszawa: WAiF. (Publikacja oryginału: 1960).
  Google Scholar

Lowry, S. (1992). Film – Wahrnehmung – Subjekt. Theorien des Filmzuschauers. Montage/av, 1 (1), ss. 113-128.
  Google Scholar

Lakoff, G., Johnson, M. (1988). Metafory w naszym życiu (tłum. T. P. Krzeszowski). Warszawa: PIW. (Publikacja oryginału: 1980).
  Google Scholar

Marr, D. (1982). Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information. San Francisco: Freeman.
  Google Scholar

Merleau-Ponty, M. (2001). Fenomenologia percepcji (tłum. M. Kowalska, J. Migasiński). Warszawa: Fundacja Aletheia. (Publikacja oryginału: 1945).
  Google Scholar

Maruszewski, T. (2014). Przedmowa. Czy mózg jest źródłem zła? (tłum. A. Nowak). W: S. Baron-Cohen, Teoria zła. O empatii i genezie okrucieństwa (ss. 9-14). Sopot: Smak Słowa.
  Google Scholar

Murata, A., Fadiga, L., Fogassi, L., Gallese, V., Raos, V., Rizzolatti, G. (1997). Object Representation in the Ventral Premotor Cortex (Area F5) of the Monkey. Journal of Neurophysiology, (78), ss. 2226-2230. https://doi.org/10.1152/jn.1997.78.4.2226
DOI: https://doi.org/10.1152/jn.1997.78.4.2226   Google Scholar

Ohler, P. (1994). Kognitive Filmpsychologie. Verarbeitung und mentale Repräsentation narrativer Filme. Münster: MAkS-Publikationen.
  Google Scholar

Ohler, P. (1999). Kognitywna teoria percepcji filmu. Koncepcja przetwarzania informacji (tłum. J. Ostaszewski). W: J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Antologia przekładów (ss. 330-345). Kraków: Baran i Suszczyński.
  Google Scholar

Ostaszewski, J. (1995). Davida Bordwella kognitywna teoria filmu. Kwartalnik Filmowy, (11), ss. 40-50.
  Google Scholar

Ostaszewski, J. (1999). Film i poznanie. Wprowadzenie do kognitywnej teorii filmu. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  Google Scholar

Pokropski, M. (2011). Ciało. Od fenomenologii do kognitywistyki. Przegląd Filozoficzno-Literacki, 4 (32), ss. 119-137.
  Google Scholar

Rizzolatti, G., Fadiga, L., Gallese, V., Fogassi, L. (1996). Premotor Cortex and the Recognition of Motor Actions. Cognitive Brain Research, 3 (2), ss. 131-141. https://doi.org/10.1016/0926-6410(95)00038-0
DOI: https://doi.org/10.1016/0926-6410(95)00038-0   Google Scholar

Rock, I. (1983). The Logic of Perception. Cambridge: MIT Press.
  Google Scholar

Schetz, A. (2012). Percepcja bez wrażeń zmysłowych. „Nowa psychologia” J. J. Gibsona. Roczniki Psychologiczne, (1), ss. 31-53.
  Google Scholar

Shaviro, S. (1993). The Cinematic Body. Minneapolis: University of Minnesota Press.
  Google Scholar

Sinnerbrink, R. (2019). Guest Editor’s Introduction: Phenomenology Encounters Cognitivism. Projections, 13 (2), ss. 1-19. https://doi.org/10.3167/proj.2019.130201
DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv2tsxk5f.5   Google Scholar

Smith, M. (1995). Engaging Characters: Fiction, Emotion, and the Cinema. Oxford: Clarendon Press.
  Google Scholar

Smith, M. (1997). Imagining from the Inside: POV, Imagining Seeing, and Empathy. W: R. Allen, M. Smith (red.), Film Theory and Philosophy (ss. 412-430). Oxford: Oxford University Press.
DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198159216.003.0019   Google Scholar

Smith, M. (1999). Zaangażowanie widza w postać (tłum. J. Mach). W: J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Antologia przekładów (ss. 210-247). Kraków: Baran i Suszczyński.
  Google Scholar

Smith, M. (2014). „The Pit of Naturalism”: Neuroscience and the Naturalized Aesthetic of Film. W: T. Nannicelli, P. Taberham (red.), Cognitive Media Theory (ss. 27-45). New York and London: Routledge.
  Google Scholar

Smith, M. (2017). Film, Art, and the Third Culture: A Naturalized Aesthetic of Film. Oxford: Oxford University Press.
DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198790648.001.0001   Google Scholar

Sobchack, V. (2004). What My Fingers Knew: The Cinesthetic Subject, or Vision in the Flesh. W: V. Sobchack, Carnal Thoughts: Embodiment and Moving Image Culture (ss. 53-84). Berkeley: University of California Press.
DOI: https://doi.org/10.1525/9780520937826   Google Scholar

Thelen, E., Schöner, G., Scheier, C., Smith, L. B. (2001). The Dynamics of Embodiment: A Field Theory of Infant Perseverative Reaching. Behavioral and Brain Sciences, (24), ss. 1-86. https://doi.org/10.1017/S0140525X01003910
DOI: https://doi.org/10.1017/S0140525X01003910   Google Scholar

Vaage, M. B. (2010). Fiction Film and the Varieties of Empathic Engagement. Midwest Studies in Philosophy, 34 (1), ss. 158-179. https://doi.org/10.1111/j.1475-4975.2010.00200.x
DOI: https://doi.org/10.1111/j.1475-4975.2010.00200.x   Google Scholar

Varela, F. J., Thompson, E., Rosch, E. (1991). Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. Cambridge: MIT Press.
DOI: https://doi.org/10.7551/mitpress/6730.001.0001   Google Scholar

Williams, J., Whiten, A., Suddendorf, T., Perrett, D. I. (2001). Imitation, Mirror Neurons and Autism. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 25 (4), ss. 287-295.
DOI: https://doi.org/10.1016/S0149-7634(01)00014-8   Google Scholar

Wilson, L. (2015). Spectatorship, Embodiment and Physicality in the Contemporary Mutilation Film. London: Palgrave Macmillan.
DOI: https://doi.org/10.1057/9781137444387   Google Scholar

Worth, S. (1969). The Development of a Semiotic of Film. Semiotica, 1 (3), s. 282-321.https://doi.org/10.1515/semi.1969.1.3.282
DOI: https://doi.org/10.1515/semi.1969.1.3.282   Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-11-02

Cited By / Share

Ostaszewski, J. (2022) „Koncepcja ucieleśnionego poznania w kognitywnej teorii filmu”, Kwartalnik Filmowy, (119), s. 6–29. doi: 10.36744/kf.1258.

Autorzy

Jacek Ostaszewski 
jacek.ostaszewski@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński Polska
https://orcid.org/0000-0003-1160-4021

Profesor nauk humanistycznych, zatrudniony w Instytucie Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jako filmoznawca zajmuje się narratologią i teorią filmu. Opublikował m.in. książki: Film i poznanie: Wprowadzenie do kognitywnej teorii filmu (1999) i Rozumienie opowiadania filmowego (1999), zredagował także antologię Kognitywna teoria filmu (1999). Z Alicją Helman był współautorem podręcznika Historia myśli filmowej (2007) oraz współredaktorem antologii Film: Język – Rzeczywistość – Osoba (1992). Jego najważniejszym dokonaniem z zakresu narratologii jest książka Historia narracji filmowej (2018).



Statystyki

Abstract views: 182
PDF downloads: 175


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Jacek Ostaszewski

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.