Starość, choroba i śmierć w filmach Naomi Kawase i Hirokazu Koreedy
Krzysztof Loska
krzysztof.loska@uj.edu.plUniwersytet Jagielloński (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-4078-798X
Abstrakt
Tematem artykułu jest analiza sposobów przedstawiania starości, choroby i śmierci w filmach Naomi Kawase i Hirokazu Koreedy w kontekście debaty dotyczącej przemian demograficznych w społeczeństwie japońskim. Autor postrzega dokonania obojga reżyserów jako krytyczną odpowiedź na dominujące w kulturze późnego kapitalizmu narracje samowystarczalności, sprawczości i produktywności, które marginalizują osoby starsze i chore. W odniesieniu do filmów Kawase autor zwraca uwagę na intymne, autobiograficzne eksploracje cielesności oraz problematykę żałoby, z kolei twórczość Koreedy rozważa w odniesieniu do zaburzeń pamięci, osamotnienia oraz rozpadu tradycyjnych struktur rodzinnych. W filmach japońskich reżyserów starość i choroba nie są przedstawiane wyłącznie jako doświadczenia związane ze stratą, lecz jako momenty ukazujące rolę empatii, relacyjności i współzależności będących wartościami, na których wspiera się etyka troski.
Instytucje finansujące
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
kino japońskie, starość, choroba, etyka troski, Naomi Kawase, Hirokazu KoreedaBibliografia
Allison, A. (2013). Precarious Japan. Durham: Duke University Press.
DOI: https://doi.org/10.1215/9780822377245
Google Scholar
Allison, A. (2017). Greeting the Dead: Managing Solitary Existence in Japan. Social Text, 35 (1), ss. 25-42.
DOI: https://doi.org/10.1215/01642472-3727972
Google Scholar
Améry, J. (2007). O starzeniu się: bunt i rezygnacja; Podnieść na siebie rękę: dyskurs o dobrowolnej śmierci (tłum. B. Baran). Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”.
Google Scholar
Baecque, A. de, Jousse, T. (2015). Cinema and Its Ghosts: An Interview with Jacques Derrida. Discourse, 37 (1-2), ss. 22-39.
DOI: https://doi.org/10.13110/discourse.37.1-2.0022
Google Scholar
Beauvoir, S. de (2011). Starość (tłum. Z. Styszyńska). Warszawa: Czarna Owca.
Google Scholar
Coates, J. (2024). Ageing, Personhood and Care in Chie Hayakawa’s „Plan 75” (2022). Screen, 65 (3), ss. 352-372.
DOI: https://doi.org/10.1093/screen/hjae024
Google Scholar
Connor, S. (2004). Topologies: Michel Serres and the Shapes of Thought. Anglistik, 15, ss. 105-117.
Google Scholar
Danely, J. (2022). Fragile Resonance: Caring for Older Family Members in Japan and England. Ithaca: Cornell University Press.
DOI: https://doi.org/10.7591/cornell/9781501765643.001.0001
Google Scholar
Ehrlich, L. C. (2019). The Films of Kore-eda Hirokazu: An Elemental Cinema. London: Palgrave Macmillan.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-33051-4
Google Scholar
Iles, T. (2005). The Light of Life and Death: The Function of Cinematography and Lighting in Two Films by Kore-eda Hirokazu, Asian Cinema, 16 (1), ss. 205-219.
DOI: https://doi.org/10.1386/ac.16.1.205_1
Google Scholar
Karatsu, R. (2009). Questions for a Women’s Cinema: Fact, Fiction and Memory in the Films of Naomi Kawase. Visual Anthropology, 22, ss. 167-181.
DOI: https://doi.org/10.1080/08949460802623739
Google Scholar
Kopka, A. (2024). Inne życia. Polityka i etyka żałoby w pismach Jacques’a Derridy. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
DOI: https://doi.org/10.31261/PN.4197
Google Scholar
Kosowska, E. (2013). Melancholia kresu. W: A. Gomóła, M. Rygielska (red.), Starość jako wyobrażenie kulturowe (ss. 149–160). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar
Loska, K. (2013). Nowy film japoński. Kraków: Universitas.
Google Scholar
Maury, C. (2023). Naomi Kawase’s „The Mourning Forest”: The March of Bodies, the Spiritual Journey. W: C. Maury, The Sense of Place in Contemporary Cinema (ss. 85–98). Edinburgh: Edinburgh University Press.
DOI: https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781399501392.003.0008
Google Scholar
Minois, G. (1995). Historia starości. Od antyku do renesansu (tłum. M. Karczewska). Warszawa: Volumen.
Google Scholar
Mogi, K. (2022). Ikigai. Japońska sztuka szczęścia (tłum. M. Maruszkin). Warszawa: Wielka Litera.
Google Scholar
Nakane, W. (2021). Constructing an Intimate Sphere through Her Own Female Body: Naomi Kawase’s Documentary Films. W: B. Ulfsdotter, A. Backman Rogers (red.), Female Authorship and the Documentary Image: Theory, Practice and Aesthetics (ss. 171-185). Edinburgh: Edinburgh University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9781474419451-015
Google Scholar
Odagiri, T. (2019). Kawase Naomi’s Introspective Style: Aesthetic Surfaces of World Cinema. Positions: Asia Critique, 27 (2), ss. 365-390.
DOI: https://doi.org/10.1215/10679847-7334462
Google Scholar
Okano, Y. (2016). Why Has the Ethics of Care Become an Issue of Global Concern?. International Journal of Japanese Sociology, 25, ss. 85-99.
DOI: https://doi.org/10.1111/ijjs.12048
Google Scholar
Otani, J. (2020). Kodokushi (Dying Alone): Japanese Perspectives. W: S. Steele, G. Caswell (red.), Exploring Issues of Care, Dying and the End of Life (ss. 107-109). Leiden: Brill.
Google Scholar
Paletz, G. M., Saito, A. (2003). The Halfway House of Memory: An Interview with Hirokazu Kore-eda. CineAction, (60), ss. 52-59.
Google Scholar
Pitrus, A. (2010). Hirokazu Koreeda. Wszystko, co utracone. W: A. Helman, A. Kamrowska, (red.), Autorzy kina azjatyckiego (ss. 127-145). Kraków: Rabid.
Google Scholar
Pitt, J. L. (2025). Botanical Regeneration: Fire and Disturbance Ecology in the Films of Yanagimachi Mitsuo and Kawase Naomi. W: J. L. Pitt, Botanical Imagination: Rethinking Plants in Modern Japan (ss. 115-148). Ithaca: Cornell University Press.
DOI: https://doi.org/10.1515/9781501780974-008
Google Scholar
Podsiadło, M. (2013). Autobiografizm filmowy jako ślad podmiotowej egzystencji. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Google Scholar
Przybylski, R. (2008). Baśń zimowa. Esej o starości. Warszawa: Wydawnictwo Sic!.
Google Scholar
Sako, K., Falcus, S. (2022). Care, Generations and Reciprocity in Children’s Picturebooks in Japan. W: K. Sako, S. Falcus (red.), Contemporary Narratives of Ageing, Illness, Care (ss. 181-195). New York: Routledge.
DOI: https://doi.org/10.4324/9781003058618
Google Scholar
Sako, K., Falcus, S. (2022). Introduction. W: K. Sako, S. Falcus (red.), Contemporary Narratives of Ageing, Illness, Care (ss. 1-18). New York: Routledge.
DOI: https://doi.org/10.4324/9781003058618-1
Google Scholar
Schafer, R. M. (2025). Strojenie świata (tłum. K. Marciniak). Warszawa: Wydawnictwo Bęc Zmiana.
Google Scholar
Schoneveld, E. (2022). Biographies of Loss: The Cinematic Melancholy of Kawase Naomi. W: D. Desser (red.), A Companion to Japanese Cinema (ss. 185-202). Chichester: Wiley.
DOI: https://doi.org/10.1002/9781118955352.ch9
Google Scholar
Serkowska, H. (2018). Co z tą starością? O starości i chorobie w europejskiej literaturze i filmie. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Google Scholar
Sevilla, A. L. (2017). Watsuji Tetsurō’s Global Ethics of Emptiness: A Contemporary Look at a Modern Japanese Philosopher. London: Palgrave Macmillan.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-58353-2
Google Scholar
Sontag, S. (1999). Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory (tłum. J. Anders). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Google Scholar
Statistics Bureau of Japan (2026). Population by Age Group and Indices of Age Structure. Japan Statistical Yearbook. https://www.stat.go.jp/english/data/nenkan/75nenkan/1431-02.html
Google Scholar
Washida, K. (2015). Oi no kūhaku. Tokio: Iwanami Shoten.
Google Scholar
Wasylak, K. (2016). Isolation, Old Age, and a Post-modern Family in Naomi Kawase’s „Sweet Bean” and Hayao Miyazaki’s „Howl’s Moving Castle”. Academia.edu. https://www.academia.edu/31134015/
Google Scholar
Yamada, M. (2023). Hirokazu Kore-eda. Chicago: University of Illinois Press.
Google Scholar
Autorzy
Krzysztof Loskakrzysztof.loska@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński Polska
https://orcid.org/0000-0003-4078-798X
Profesor zwyczajny w Instytucie Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, przewodniczący Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk, członek Rady Doskonałości Naukowej, redaktor naczelny serii „Horyzonty kina” wydawanej przez Universitas, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami. Prowadzi badania z zakresu historii kina (ze szczególnym uwzględnieniem kinematografii azjatyckich), postkolonializmu i kulturowych uwarunkowań tekstów filmowych. Kierował czterema projektami badawczymi finansowanymi ze środków Komitetu Badań Naukowych, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i Narodowego Centrum Nauki. Opublikował 170 artykułów naukowych oraz trzynaście monografii, m.in. Dziedzictwo McLuhana – między nowoczesnością a ponowoczesnością (2001), Tożsamość i media. O filmach Atoma Egoyana (2006), Poetyka filmu japońskiego (2009), Kenji Mizoguchi i wyobraźnia melodramatyczna (2012), Nowy film japoński (2013), Postkolonialna Europa: etnoobrazy współczesnego kina (2016), W cieniu Imperium Wschodzącego Słońca: japoński projekt kolonialny i kultura filmowa w Azji Wschodniej (2022).
Statystyki
Abstract views: 264PDF downloads: 86
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Krzysztof Loska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
