„Quo vadis” jako problem historiografii kultury wizualnej. Między ekranizacją, obiegiem przeźroczy i pocztówkami
Jakub Kłeczek
jakub.kleczek@umk.plUniwersystet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-9499-1567
Abstrakt
Autor artykułu proponuje ujęcie Quo vadis Henryka Sienkiewicza jako fenomenu kultury wizualnej przełomu XIX i XX w., którego rozpoznawalność kształtowała się nie tylko w literaturze i wczesnym kinie, lecz także w obiegu przeźroczy do latarni magicznej, odczytów ilustrowanych, pocztówek i innych druków obrazowych. Stawia tezę, że Quo vadis funkcjonowało wówczas jako względnie stabilny pakiet scen i figur wizualnych, podlegających seryjnej reprodukcji, projekcyjnemu sekwencjonowaniu i dalszym przekształceniom między mediami. Artykuł prezentuje podejście badawcze inspirowane archeologią mediów, przede wszystkim propozycjami Thomasa Elsaessera, uzupełnianymi o rozpoznania Martyna Jolly’ego dotyczące sekwencyjności slajdów. W kontekście dotychczasowych badań tekst rozwija i doprecyzowuje intuicje obecne u Marii Wyke, Moniki Woźniak i Iva Bloma, przenosząc uwagę z historii pojedynczych dzieł i ekranizacji ku relacjom między seriami przeźroczy, pocztówek i praktykami ich obiegu.
Instytucje finansujące
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
archeologia mediów, latarnia magiczna, pocztówki, Henryk Sienkiewicz, kultura wizualna, Quo vadisBibliografia
[b. a.] (192-). (Afisz): (Inc.:) Dn. … o godz. … w sali … odczyt w przezroczach. Będzie wyświetlone 250 obrazów treści historyczno-naukowej (…). Lublin: s. n. (Lublin: Druk. Udziałowa). Biblioteka Narodowa, Magazyn Druków Ulotnych, sygn. DŻS XVIIC 1c.
Google Scholar
[b. a.] (192-). (Afisz): (Inc.:) Dzisiaj tylko w sali szkolnej godz. o zmroku wielki odczyt w przezroczach. Będzie wyświetlone 300 obrazów religijno-historyczno-naukowych (…). Lublin: s. n. (Lublin: J. Popiel). Biblioteka Narodowa, Magazyn Druków Ulotnych, sygn. DŻS XVIIC 1c.
Google Scholar
[b. a.] (1900). Catalogue of Magic Lanterns, Stereopticons, Moving Picture Machines and Accessories (s. 160). Chicago: McIntosh Stereopticon Co.
Google Scholar
[b. a.] (1910). Katalog przezroczy. Warszawa: Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.
Google Scholar
[b. a.] (1910). Projection Apparatus, Accessories and Slides (wyd. 37, ss. 168, 243). Chicago: McIntosh Stereopticon Co.
Google Scholar
[b. a.] (b. d.). Lucerna: The Magic Lantern Web Resource (zestaw slajdów „Quo vadis?”). Lucerna.exeter.ac.uk. https://lucerna.exeter.ac.uk/set/set-search.php?language=EN
Google Scholar
Blom, I. (2014). Quo vadis?: From Painting to Cinema and Everything in Between. W: R. Abel (red.), Early Cinema: Critical Concepts in Media and Cultural Studies (t. 3, ss. 9-22). London – New York: Routledge.
Google Scholar
Blom, I. (2023). Quo vadis?, Cabiria and the „Archaeologists”: Early Italian Cinema’s Appropriation of Art and Archaeology. Torino: Edizioni Kaplan.
Google Scholar
Cure, M. (2018). Picturing the Postcard: A New Media Crisis at the Turn of the Century. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Google Scholar
Dębski, A., Loiperdinger, M. (red.) (2016). KINtop. Antologia wczesnego kina. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut.
Google Scholar
Elsaesser, T. (2009). Nowa historia filmu jako archeologia mediów (tłum. G. Nadgrodkiewicz). Kwartalnik Filmowy, (67-68), ss. 8-41. https://doi.org/10.36744/kf.3051
Google Scholar
Elsaesser, T. (2016). Film History as Media Archaeology: Tracking Digital Cinema. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Google Scholar
Gaudreault, A., Gunning, T. (2006). Early Cinema as a Challenge to Film History. W: W. Strauven (red.), The Cinema of Attractions Reloaded (ss. 365-380). Amsterdam: Amsterdam University Press.
Google Scholar
Gillen, J. (2023). The Edwardian Picture Postcard as a Communications Revolution: A Literacy Studies Perspective. London – New York: Routledge.
Google Scholar
Górecka, E. (2016). Kicz w przekładzie intersemiotycznym dzieła literackiego jako trop aksjologii. O pocztówkowych przedstawieniach jednej sceny z „Quo vadis” H. Sienkiewicza. W: B. Kudra, E. Szkudlarek-Śmiechowicz (red.), Kicz w języku i komunikacji (ss. 81-93). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Google Scholar
Gunning, T. (2013). Kino atrakcji: wczesny film, jego widz i awangarda (tłum. K. Kosińska). Kultura Popularna, 3 (37), ss. 18-31.
Google Scholar
Gwóźdź, A. (2009). Skąd się (nie) wzięło kino, czyli parahistorie obrazu w ruchu. W: T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska (red.), Historia kina. Tom 1: Kino nieme (ss. 15-74). Kraków: Universitas.
Google Scholar
Hendrykowska, M. (1995). Pierwszy spektakl dla mas. „Quo vadis” Enrica Guazzoniego na ziemiach polskich (1913-1914). Iluzjon, (1-4), ss. 109-118.
Google Scholar
Jolly, M. (2013, 4 października). Soldiers of the Cross and the Quo Vadis Connection. Martyn Jolly.com. https://martynjolly.com/2013/10/04/soldiers-of-the-cross-and-the-quo-vadis-connection/
Google Scholar
Jolly, M. (2013). Soldiers of the Cross: Time, Narrative and Affect. Early Popular Visual Culture, 4 (11), ss. 293-311. https://doi.org/10.1080/17460654.2013.838517
Google Scholar
Lanthorne, A. (oprac.) (2011). Guide to the Homer and Betty Peabody Magic Lantern Collection. San Diego: San Diego State University, karton Nar-8, teczka 3: Quo Vadis Set; Paul and St. Peter’s Cathedral, zestaw 59.
Google Scholar
Miller-Klejsa, A. (2017). Filmowe igrzyska Sienkiewiczem podszyte, czyli „Quo vadis” na dużym ekranie. Kwartalnik Filmowy, (97-98), ss. 113-128. https://doi.org/10.36744/kf.2087
Google Scholar
Okoń, W. (1998). Henryk Sienkiewicz, obrazy i „Quo vadis”. Roczniki Humanistyczne, 4 (46), ss. 5-64.
Google Scholar
Piotrowska, M. (2018). Wiek XIX w obrazach świetlanych. Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, 11 (53), ss. 31-50. https://doi.org/10.18318/wiekxix.2018.2
Google Scholar
Scodel, R., Bettenworth, A. (2009). Whither Quo Vadis?: Sienkiewicz’s Novel in Film and Television. Chichester: Wiley Blackwell.
Google Scholar
Sienkiewicz, H. (1897). Quo Vadis: A Narrative of the Time of Nero (tłum. J. Curtin, nowe wyd., t. 2 z fotograwiurami według obrazów H. Pyle’a, E. H. Garretta, E. van Muydena). Boston: Little, Brown and Co. (Publikacja oryginału: 1896).
Google Scholar
Skwara, E. (2013). „Quo vadis” on Film (1912, 1925, 1951, 1985, 2001): The Many Faces of Antiquity. Classica – Revista Brasileira de Estudos Clássicos, 2 (26), ss. 163-174. https://doi.org/10.14195/2176-6436_26-2_8
Google Scholar
Śniegocki, Z. (1917). Do urządzania wykładów z obrazami świetlnymi polecam latarnie projekcyjne. Dziennik Poznański, 59 (27), s. 7.
Google Scholar
Świętosławska, T. (2016). Quo vadis? Henryka Sienkiewicza. Od legendy do arcydzieła (wyd. 2 zm.). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Google Scholar
Weinberg, J. (2004). „Nieznany” poprzednik Henryka Sienkiewicza. Ruch Literacki, 1 (45), ss. 95-101.
Google Scholar
Woźniak, M., Biernacka-Licznar, K., Rybicki, J. (b.d.). Recepcja „Quo vadis” we Włoszech. Nplp.pl. https://nplp.pl/kolekcja/wloska-recepcja-qv/
Google Scholar
Woźniak, M., Wyke, M. (2020). Introduction. W: M. Woźniak, M. Wyke (red.), The Novel of Neronian Rome and Its Multimedial Transformations: Sienkiewicz’s „Quo vadis” (ss. 1-26). Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar
Wyke, M. (2020). Word and Image: Competitive Adaptation in the Feature Film „Quo vadis?” (1913). W: M. Woźniak, M. Wyke (red.), The Novel of Neronian Rome and Its Multimedial Transformations: Sienkiewicz’s „Quo vadis” (ss. 143-163). Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar
Autorzy
Jakub Kłeczekjakub.kleczek@umk.pl
Uniwersystet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu Polska
https://orcid.org/0000-0002-9499-1567
Historyk kultury i badacz mediów. Doktorat uzyskał na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pracuje jako adiunkt na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie prowadzi badania nad performansem intermedialnym i archeologią mediów. Wcześniej wykładał na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Specjalizuje się w analizie relacji między widowiskami a mediami XIX i XX w. Wyniki swoich badań publikuje m.in. w „International Journal of Performance Arts and Digital Media”. Jest autorem książki Performans cyfrowy – historyczno-medialne przemiany (2023). Odbył staże podoktorskie na UCLA oraz Uniwersytecie Kolońskim. Jest laureatem grantów i stypendiów, m.in. NCN, Fundacji Lanckorońskich i MKiDN. Kolekcjonuje unikatowe artefakty medialne, które wykorzystuje podczas warsztatów popularnonaukowych i zajęć dydaktycznych. W swojej pracy łączy badania archiwalne z rekonstrukcjami i studiami nad materialną kulturą mediów.
Statystyki
Abstract views: 18PDF downloads: 11
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Jakub Kłeczek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
