Po stronie swoich bohaterek. Feministyczny dokument filmowy w Polsce w drugiej dekadzie XXI wieku


Abstrakt

Autorki analizują z perspektywy feministycznej cztery polskie filmy dokumentalne (Strajk matek, reż. M. Maciejewska, M. Malinowska, 2011; Solidarność według kobiet, reż. M. Dzido, P. Śliwowski, 2014; Strajk kobiet trwa, reż. M. Malinowska, 2018;  Siłaczki, reż. M. Dzido, P. Śliwowski, 2018). Dostrzegają obecne w nich wezwania do przeobrażania rzeczywistości społecznej oraz traktują jako przykłady „gatunku walczącego”. Ten zaś jest postrzegany w artykule jako rodzaj doświadczenia społecznego, w którym na pierwszy plan wysuwa się konieczność solidarnej walki o lepsze życie, widoczność w sferze publicznej oraz kolektywne uznanie wartości, historii czy praktyk istotnych dla określonych wspólnot kobiecych. Zastanawiając się nad różnymi wymiarami feministycznego dokumentu filmowego – interwencyjnym, herstorycznym, zaangażowanym i edukacyjnym – autorki pokazują, w jaki sposób praca nad filmem staje się również działaniem na rzecz polskiego ruchu kobiet.


Słowa kluczowe

feministyczny film dokumentalny; wywiad pogłębiony; film interwencyjny; herstoria; siostrzeństwo; film edukacyjny



Abercrombie, N., Lash, S., Longhurst, B. (2004). Przedstawienie popularne: przerabianie realizmu (tłum. E. Mrowczyk-Hearfield). W: R. Nycz (red.), Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze (ss. 381-416). Kraków: Universitas.

Chant, S. (2012). „Feminizacja biedy” i „feminizowanie” programów walki z ubóstwem: czy już czas na rewizję? (tłum. A. Czarnacka, H. Jankowska, M. Kowalska). W: N. Visvanathan, L. Duggan, N. Wiegersma, L. Nisonoff (red.), Kobiety, gender i globalny rozwój. Wybór tekstów (ss. 211-233). Warszawa: Polska Akcja Humanitarna.

Charkiewicz, E. (2010). Kobiety i ubóstwo – widzialna ręka neoliberalnego państwa. Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego. http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0102charkiewicz2010.pdf

Denzin, N. K. (2001). The Reflexive Interview and a Performative Social Science. Qualitative Research, 1 (1), ss. 23-46.

Domańska, E. (2017). Sprawiedliwość epistemiczna w humanistyce zaangażowanej. W: P. Czapliński, R. Nycz i in. (red.), Nowa humanistyka. Zajmowanie pozycji, negocjowanie autonomii (ss. 51-70). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Duda, M. (2016). Dogmat płci. Polska wojna z gender. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra.

Dzido, M. (2016). Kobiety Solidarności. Warszawa: Świat Książki.

Edwards, R., Mauthner, M. (2012). Ethics and Feminist Research: Theory and Practice. W: T. Miller, M. Birch, M. Mauthner, J. Jessop (red.), Ethics in Qualitative Research (ss. 14-31). London: Sage.

Federici, S. (2010). Prekariat: perspektywa feministyczna (tłum. M. Skóra). Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego. http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0096federici.pdf

Fraser, N. (2014). Drogi feminizmu. Od kapitalizmu państwowego do neoliberalnego kryzysu (tłum. A. Weseli). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Grabowska, M. (2018). Zerwana genealogia. Działalność społeczna i polityczna kobiet po 1945 roku a współczesny polski ruch kobiet. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Graff, A. (2001). Świat bez kobiet. Płeć w polskim życiu publicznym. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Graff, A. (2019). Claiming the Shipyard, the Cowboy Hat, and the Anchor for Women: Polish Feminism’s Dialogue and Struggle with National Symbolism. East European Politics and Societies and Cultures, 33 (2), ss. 472-496.

Gregory, S., Caldwell, G., Avni, R., Harding, T. (red.) (2005), Video for Change: A Guide for Advocacy and Activism Edited. London: Pluto Press.

Haraway, D. (2009). Wiedze usytuowane. Kwestia nauki w feminizmie i przywilej ograniczonej/częściowej perspektywy (tłum. A. Czarnacka). Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego. http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0062haraway1988.pdf

Jankowska, J. (2003). Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980-1981. Warszawa: Biblioteka Więzi.

Johnston, C. (1991). Kino kobiece jako kino buntu (tłum. A. Helman). Film na Świecie, (384), ss. 13-21.

Kemmis, S. (2010). Teoria krytyczna i uczestniczące badania w działaniu (tłum. K. Liszka). W: H. Červinková, B. D. Gołębniak (red.), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane (s. 45-88). Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Kingsley, P. (2017). Nowa Odyseja. Opowieść o kryzysie uchodźczym w Europie (tłum. A. Paszkowska). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Korolczuk, E., Kowalska, B., Ramme, J., Snochowska-Gonzalez, C. (red.) (2018). Bunt kobiet. Czarne Protesty i Strajki Kobiet. Gdańsk: Europejskie Centrum Solidarności.

Kuźma-Markowska, S. (2014). Herstory (herstoria). W: M. Rudaś-Grodzka i in. (red.), Encyklopedia gender. Płeć w kulturze (ss. 182-187). Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Lauretis, T. de (1987). Technologies of Gender: Essays on Theory, Film, and Fiction. Bloomington – Indianapolis: Indiana University Press.

Lauretis, T. de (2005). Estetyka a teoria feministyczna: ponowne przemyślenie kobiecego kina (tłum. A. Krawczyk). Panoptikum, 11 (4), ss. 18-32.

Lauzen, M. M. (2019). The Celluloid Ceiling: Behind-the-Scenes Employment of Women on the Top 100, 250, and 500 Films of 2019. San Diego: Center for the Study of Women in Television and Film – San Diego State University. https://womenintvfilm.sdsu.edu/wp-content/uploads/2020/01/2019_Celluloid_Ceiling_Report.pdf

Lesage, J. (1978). The Political Aesthetics of Feminist Documentary Film. Quarterly Review of Film Studies, 3 (4), ss. 507-523.

Maciejewska, M., Malinowska M. (2013). Badania zaangażowane, niezależne media i ruchy społeczne, czyli jak powstawał film „Strajk matek”. Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego. http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0121_maciejewska_malinowska.pdf

McGarry, E. (1975). Documentary, Realism & Women’s Cinema. Women and Film, 2 (7), ss. 50-59.

Mulvey, L. (1992). Przyjemność wzrokowa a kino narracyjne (tłum. J. Mach). W: A. Helman (red.), Panorama współczesnej myśli filmowej (ss. 95-107). Kraków: Universitas.

Nichols, B. (2013). Typy filmu dokumentalnego (tłum. M. Heberle, D. Rode). W: D. Rode, M. Pieńkowski (red.), Metody dokumentalne w filmie (ss. 13-43). Łódź: Wydawnictwo PWSFTviT.

Nicol, N. (2018). Telling Our Stories: Envisioning Participatory Documentary. W: N. Nicol, A. Jjuuko, R. Lusimbo i in. (red.), Envisioning Global LGBT Human Rights (ss. 371-401). London: School of Advanced Study – University of London – Institute of Commonwealth Studies.

Oleksy, E. (2005). „Women, Don't Interfere with Us; We're Fighting for Poland”: Polish Mothers and Transgressive Others. W: M. Mikula (red.), Women, Activism and Social Change (ss. 263-270). London – New York: Routledge.

Olesen, V. (2009). Feministyczne badania jakościowe u progu millenium. Zarys i wyzwania (tłum. M. Bobako). W: N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych (t. 1, ss. 341-398). Warszawa: PWN.

Olivieri, D. (2012). Haunted by Reality: Toward a Feminist Study of Documentary Film. Indexicality, Vision and the Artifice. Utrecht: All Print.

Ostaszewska, A. (2017). Czarne protesty. Doświadczenia społeczne jako podstawa „communitas” kobiet. Pedagogika Społeczna, 66 (4), ss. 117-132.

Penn, S. (2014). Sekret „Solidarności": kobiety, które pokonały komunizm w Polsce (tłum. M. Antosiewicz). Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Przylipiak, M. (2000). Poetyka kina dokumentalnego. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Radkiewicz, M. (2010). „Władczynie spojrzenia”. Teoria filmu a praktyka reżyserek i artystek. Kraków: Ha art.!

Rode, D. (2016). „To zdarza się nam”. Polskie dokumenty feministyczne. W: T. Szczepański, M. Kozubek (red.), Polski film dokumentalny w XXI wieku (ss. 163-177). Łódź: PWSFTviT, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Ruby, J. (2013). Obraz odbity – refleksywność i film dokumentalny (tłum. D. Rode, M. Pieńkowski, Z. Pieńkowski). W: D. Rode, M. Pieńkowski (red.), Metody dokumentalne w filmie (ss. 215-231). Łódź: Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT.

Scarparo, S., Luciano, B. (2010). The Personal Is Still Political: Films „by and for Women” by the New “documentariste”. Italica, 87 (3), ss. 488-503.

Sikorska, K. (2019). Siostrzeństwo i jego dyskursywne użycia. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, (70), ss. 39-58.

Solarska, M. (2011). S/Przeciw-historia. Wymiar krytyczny historii kobiet. Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram.

Solarska, M. (2018). Poznanie historyczne a czas historyczny. W: M. Solarska, M. Bugajewski, Doświadczanie przeszłości. Poznanie historyczne wobec pluralizmu czasu historycznego (ss. 13-74). Poznań: Instytut Historii UAM.

Speed, S. (2006). At the Crossroads of Human Rights and Anthropology: Toward a Critically Engaged Activist Research. American Anthropologist, 108 (1), ss. 66-76.

Talarczyk-Gubała, M. (2013). Biały mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii. Poznań: Galeria Miejska Arsenał.

Walker, J., Waldman, D. (1999). Introduction. W: D. Waldman, J. Walker (red.), Feminism and Documentary (ss. 1-35). Minneapolis: University Of Minnesota Press.

Wallach Scott, J. (2009). Gender jako przydatna kategoria analizy historycznej (tłum. A. Czarnacka). Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego. http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0064scott.pdf

Williams, R. (1998). The Analysis of Culture. W: J. Storey (red.), Cultural Theory and Popular Culture: A Reader (s. 48-56). Athens: University of Georgia Press.

Pobierz

Opublikowane : 2020-12-31


Sikorska, K. i Frydrysiak, S. (2020) „Po stronie swoich bohaterek. Feministyczny dokument filmowy w Polsce w drugiej dekadzie XXI wieku”, Kwartalnik Filmowy, (112), s. 85-106. doi: 10.36744/kf.394.

Karolina Sikorska  k.sikorska@umk.pl
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu  Polska
https://orcid.org/0000-0001-9947-6516

Kulturoznawczyni, doktorka nauk humanistycznych, badaczka praktyk artystycznych, kuratorka; adiunktka w Instytucie Nauk o Kulturze Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Autorka książki „Kobiece” gatunki telewizyjne. Geneza i kulturowe przeobrażenia (2018), redaktorka i współredaktorka publikacji naukowych, m.in. „Antywzorce” we współczesnej sztuce i kulturze wizualnej (2018). Współpracuje z Centrum Praktyk Edukacyjnych przy CK Zamek w Poznaniu. Jej zainteresowania badawcze i działalność społeczna dotyczą kultury wizualnej, feminizmu i edukacji kulturowej.


Sandra Frydrysiak 
SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny  Polska
https://orcid.org/0000-0001-6929-6338

Doktorka nauk humanistycznych, kulturoznawczyni i socjolożka pracująca naukowo w obszarach gender studies, dance studies i new media studies. Adiunktka w Instytucie Nauk Humanistycznych SWPS Uniwersytetu Humanistycznospołecznego w Warszawie. Wykładowczyni Joint European Master’s Degree in Women’s and Gender Studies: GEMMA na Uniwersytecie Łódzkim. Autorka książki Taniec w sprzężeniu nauk i technologii. Nowe perspektywy w badaniach tańca (2017). Członkini EuroGender Network (w ramach European Institute for Gender Equality).

 





Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu.
Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
UMOWA LICENCYJNA DO POBRANIA