CALL FOR PAPERS

Przyjmujemy gotowe artykuły naukowe – w języku polskim lub angielskim – wpisujące się w tematykę planowanych tomów (jak niżej), ale także teksty niezwiązane z wiodącym tematem numeru, zwłaszcza jeśli dotyczą historii kina polskiego, teorii filmu w ujęciu problemowym bądź poruszają kwestie mało dotychczas przebadane. Czekamy również na recenzje naukowe książek filmoznawczych opublikowanych w Polsce bądź dotyczących polskiego kina i mediów.

Nr 136 (zima 2026)

TEATR I FILM. METAMORFOZY

(artykuły przyjmujemy do 31 sierpnia 2026 r.)

Ponad dekadę po pierwszym filmoznawczo-teatrologicznym tomie „Kwartalnika Filmowego” (nr 87-88 z 2014 r.) trudno nie powtórzyć truizmu, że dziedziny kina i teatru od zawsze były sobie bliskie – bez względu na to, czy ową bliskość (zgodną bądź antagonistyczną) będziemy rozpatrywać w kategoriach historycznych (ich wzajemne wpływy ujmowane diachronicznie), czy teoretycznych (kwestie tworzyw, metod, koncepcji, transponowalności).

Przekonani o tym, że iskrzący styk filmu i teatru nadal może inspirować badania zarówno filmoznawcze, jak i teatrologiczne (a właściwie: badawczą interdyscyplinarność filmoznawczo-teatrologiczną), zapraszamy do nadsyłania artykułów do tomu, w którego podtytule za klucz przyjęliśmy słowo „metamorfoza”. Zachęcamy do potraktowania tego terminu wywoławczego możliwie inkluzywnie i metakrytycznie (jako przeobrażenia, ewolucji, modyfikacji czy transformacji), tak by najpełniej ująć przemiany, jakim w ostatnich latach uległa relacja teatru i filmu, ich kohabitacja na arenie sztuk.

Sześćdziesiąt lat temu Susan Sontag swój słynny esej Film i teatr, poświęcony kinu teatralnemu i teatrowi inkorporującemu kino, puentowała słowami: Potrzebujemy nowej idei. Prawdopodobnie będzie bardzo prosta. Czy zdołamy ją rozpoznać? Liczymy, że w zgłaszanych tekstach uda się przedstawić zarys takiej właśnie nowej idei – czy to w nowatorskich sposobach postrzegania relacji kina i teatru, w rewidującym spojrzeniu na dotychczasowe badania w tym zakresie, w refleksji nad nowymi technikami obrazowania bądź inscenizacji, czy wreszcie we współczesnej twórczości artystek i artystów zmagających się z metamorficzną materią teatralno-filmową. Zachęcamy do spojrzenia na sprzężenie teatru i filmu w perspektywie możliwie szerokiej – nie tylko filmoznawczo-teatrologicznej (obejmującej kwestie fabuł bądź związków treściowych, zagadnienia techniki czy technologii, nośników lub zaplecza produkcyjnego), ale również teoretyczno-filozoficznej (dotyczącej dyspozytywu bądź „aparatu” wytwarzania filmu/teatru czy metafor ujawniających podobieństwa obu sztuk).

 Przykładowe obszary tematyczne:

• twórcy i twórczynie – problemowe ujęcia twórczości w nowatorski sposób godzącej materię teatralną i filmową
• nowe spojrzenie na filmowe adaptacje dzieł teatralnych i teatralne wersje dzieł filmowych
• konwergencje metodologii filmoznawczych i teatrologicznych – na przykład metody ilościowe jako narzędzie w badaniach teatrologiczno-filmoznawczych
• doktryny filmowe i teatralne (filmowo-teatralne) w ujęciu krytycznym i reewaluacyjnym
• hybrydyczność filmowo-teatralna – nowe gatunki medialne łączące tworzywa filmu i teatru
• autorefleksyjność teatralno-filmowa – kategoria filmu zakulisowego, filmy o teatrze, spektakle o kinie
• narratologia teatralno-filmowa – nowe formy narracji na styku teatru i filmu, narracje transmedialne w teatrze i w filmie
• transmisje i retransmisje (oper, spektakli, koncertów) – współczesne tryby, estetyki, reguły
• platformy streamingowe a udostępnianie/upowszechnianie spektakli teatralnych
• otwarcie teatru na nową rzeczywistość medialną – na przykład Augmented Reality i Virtual Reality jako rozbudowanie doświadczenia immersji, udziału w spektaklu
• problematyka rejestracji spektaklu teatralnego – najnowsze rozpoznania
• audiodeskrypcja filmowa a teatralna – podobieństwa i różnice metod oraz technik
• film animowany, film lalkowy, animacja poklatkowa jako formy skinematografizowania teatru
• kwestia scenografii teatralnej i filmowej – inspiracje, przepływy, kontaminacje teatralno-filmowe w twórczości scenograficznej
• montaż, kadrowanie, plan – instrumentarium filmowe na scenie
• dzieła performatywne z zakresu historii sztuki – wskazanie na problematykę łączenia rozwiązań o proweniencji filmowej i teatralnej
• aktorstwo filmowe i teatralne w nowym ujęciu – maski, persony, gwiazdy w perspektywie filmoznawczo-teatrologicznej
• narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji w imaginarium filmowo-teatralnym
• mariaże filmowo-teatralne w świetle krytycznej teorii mediów
• filmowa twórczość ludzi teatru i teatralna twórczość ludzi kina
• film jako źródło w badaniach teatrologicznych
• teatr i film przez pryzmat koncepcji filozoficznych

Nr 137 (wiosna 2027)

CZASY HORRORU

(artykuły przyjmujemy do 7 grudnia 2026 r.)

Horror należy dziś do najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów kina popularnego. Gatunek, który przez lata był traktowany jako rezerwuar powtarzalnych konwencji i rozpoznawalnych schematów, znajduje się obecnie w fazie intensywnego rozwoju i jeszcze intensywniejszych przemian. Nowe pokolenia twórców i twórczyń wprowadziły do niego słabo dotychczas reprezentowane perspektywy – włączenie do horrorowego imaginarium doświadczeń grup marginalizowanych przyczyniło się nie tylko do poszerzenia repertuaru tematów i afektów oraz sposobów przedstawiania cielesności i przemocy, lecz także do przekształcenia samych reguł organizujących opowieść grozy. W efekcie współczesny horror już nie tyle reprodukuje własne konwencje, ile poddaje je negocjacji i reinterpretacji.

Obecny etap rozwoju gatunku skłania do postawienia pytania o relację między przemianami horroru a doświadczeniem współczesności. W świecie naznaczonym katastroficznymi wizjami, poczuciem permanentnego polikryzysu i narastającą niepewnością kino grozy wydaje się szczególnie wrażliwym sejsmografem społecznych lęków. Czy współczesny rozkwit horroru oraz przemiany właściwych mu środków estetycznych i narracyjnych stanowią odpowiedź na „czasy horroru”, w których żyjemy? A może mamy do czynienia po prostu z kolejną fazą ewolucji gatunku, w ramach której horror redefiniuje własne granice i testuje nowe sposoby obrazowania grozy? W jakiej mierze współczesny horror pozostaje narzędziem krytycznego namysłu nad rzeczywistością, a w jakiej oferuje jedynie kolejną – choć szczególnie intensywną – formę eskapizmu?

Zapraszamy do nadsyłania artykułów poświęconych najnowszym zjawiskom w kinie grozy, ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy genologicznej. Interesują nas teksty, w których zostanie podjęta refleksja nad aktualnymi przekształceniami horroru oraz analiza jego dekonstrukcji i rekonfiguracji czy hybrydyzacji z innymi formami kina oraz sposobów, w jakie gatunek reaguje na współczesne napięcia społeczne i kulturowe.

Przykładowe obszary tematyczne:

• czasy horroru: teraźniejszość – horror jako odzwierciedlenie aktualnych niepokojów, konfliktów społecznych; przeszłość – horror jako sposób radzenia sobie z przeszłością/historią; przyszłość – horror jako próba mierzenia się z grozą, która dopiero nadejdzie (apokaliptyczny i post-apo)
• horror jako gatunek hybrydowy i transmedialny
• folk horror, body horror, queer horror, eko horror, techno horror, political horror – (nowe) podgatunki czy tylko nowe tematy?
• horrorowe rewizje: nowe odczytania/przepracowania klasyki gatunku; adaptacje, rebooty, remake’i – wierne adaptacje czy twórcze zdrady?
• horror a metafizyka: kino grozy wobec przemian wrażliwości religijnej i tzw. nowej duchowości; współczesne odsłony horroru satanicznego; horror a kwestie zła i transcendencji
• horror i humor: meta-zabawy formułą gatunkową, autotematyczność, kamp, groteska, absurd; granice smaku i estetyki
• horror a kody kina narodowego: lokalne i regionalne odmiany gatunku (J-horror, K-horror, giallo, francuska ekstrema, Ozploitation, Eire-horror itp.); horror jako narzędzie negocjowania tożsamości narodowej i społecznej
• horror w perspektywie zwrotu afektywnego: strach, lęk, groza, niepokój, wstręt, napięcie; trauma jako temat i strategia estetyczna
• formalne i stylistyczne strategie współczesnego horroru: rozwiązania narracyjne i kody wizualne; rola montażu i dźwięku w wywoływaniu reakcji afektywnych i fizjologicznych widza
• publiczność współczesnego horroru: perspektywa badań empirycznych; obiegi dystrybucyjne gatunku (kino, streaming, platformy cyfrowe, festiwale filmowe)
• horror w ujęciu produkcyjnym: gatunek jako przemysł, strategie produkcyjne i marketingowe, perspektywa autorska
• strategie nobilitacji: relacje między horrorem a kinem artystycznym; post-horror, elevated horror, horror arthouse’owy
• przemiany form „potworności”: horror a reprezentacje niepełnosprawności i nieneurotypowości; reinterpretacje klasycznych figur monstrualności (np. wampira, wilkołaka) w perspektywie queer, gender i disability studies; horror w perspektywie posthumanizmu i transhumanizmu

Nr 138 (lato 2027)

MIĘDZY GATUNKAMI – KINO A ZWIERZĘTA

(artykuły przyjmujemy do 8 marca 2027 r.)

Obecność zwierząt w historii filmu – podobnie jak w historii w ogóle – była tyleż elementarna, ile niedostrzegana. Wykorzystanie istot poza-ludzkich w procesie produkcji filmowej można uznać za jedno z pól ich kapitalistycznej instrumentalizacji, a filmowe wizerunki zwierząt (przeważnie naiwnie romantyczne i nieuchronnie zantropomorfizowane) za, z jednej strony, kompensacyjne świadectwa ludzkiej tęsknoty za utraconą wspólnotą międzygatunkową, z drugiej zaś – za próbę łagodzenia wyrzutów sumienia wynikających z marginalizacji, uprzedmiotowienia i wyzysku zwierząt.

Rosnące uwrażliwienie społeczne na los bytów poza-ludzkich, większa świadomość ich uczuć, emocji i potrzeb oraz troska o ich dobrostan przekładają się nie tylko na naszą codzienną koegzystencję, lecz także na kino – filmowcy coraz częściej pragną być solidarni z innymi istotami żywymi, tworząc kino „ekologiczne”, a nawet „wegańskie” (Anat Pick). Co to jednak znaczy? Jakimi środkami chcą to osiągnąć? I czy jest to w ogóle możliwe?

W ramach podejmowanych coraz częściej i śmielej prób wykraczania poza antropocentryczny paradygmat badań nad kulturą i jej wytworami chcielibyśmy zaproponować refleksję nad kinem między- i wielogatunkowym (przy czym „gatunek” ujmujemy tu w sensie species, nie genre), a tym samym – zainspirowani słynną pracą Érica Barataya – zaprosić do pisania „innej historii” filmu czy kina, uwzględniającej „zwierzęcy punkt widzenia”.

Jako że próby zaaplikowania dorobku animal studies oraz human-animal studies do badań filmoznawczych są nadal w fazie wstępnej i rozpoznawczej, proponujemy szerokie spektrum zagadnień. Będą nas interesować zarówno ujęcia bardziej empiryczne, obejmujące praktyki wobec zwierząt na planie filmowym, jak i tekstualno-interpretacyjne, skupione na ich wizerunkach ekranowych; zarówno studia przypadków, jak i ogólniejsze refleksje problemowo-teoretyczne poświęcone relacjom ludzko-zwierzęcym w obrębie szeroko rozumianego świata kina. Niezależnie od znacznej rozpiętości pola problemowego, chcielibyśmy, by teksty zawierały też elementy refleksji etycznej nad tym, w jaki sposób ludzie, tworząc filmy, traktowali, ujmowali i pozycjonowali przedstawicieli innych gatunków żywych.

Przykładowe obszary tematyczne:

• wykorzystanie różnych gatunków (istot żywych) w różnych gatunkach (filmowych)
• filmowe wizerunki konkretnych zwierząt i ich rozmaitych gatunków
• obrazy zwierząt w perspektywie transmedialnej (wędrujące motywy, ikoniczne figury, rozpoznawalne symbole)
• zwierzęta w filmie w ujęciu transnarodowym i transkulturowym
• zwierzęce vs. ludzkie „gwiazdy filmowe”; zwierzęta jako „statyści” czy elementy dekoracji w filmie
• między cuteness a monstrosity – wyobrażenia o zwierzętach reprodukowane przez medium filmowe
• CGI i animacja a kwestia nadrealizmu/hiperbolizacji w prezentowaniu zwierząt w kinie
• treści audiowizualne współtworzone ze zwierzętami i adresowane do zwierząt
• filmowe konstruowanie zwierząt nieistniejących/wymarłych (kryptozoologia i zooarcheologia)
• filmowe użycia zwierzęcych materialności (mięso, skóra, futro, poroże itp.)
• film jako obszar działania „maszyny antropologicznej” (Giorgio Agamben)
• przykłady szowinizmu gatunkowego (Peter Singer) w filmie
• etyka, prawa i dobrostan zwierząt a proces produkcji filmowej
• film jako narzędzie aktywizmu, uwrażliwienia na los zwierząt oraz ich upodmiotowienia
• strategie przybliżania „zwierzęcego punktu widzenia” za pomocą środków filmowych i audiowizualnych
• antropomorfizacje zwierząt i animizacje ludzi jako strategie zamazywania (bądź umacniania?) różnicy między zwierzętami ludzkimi a poza-ludzkimi
• antropocentryczne uwikłanie teorii filmoznawczych
• ekokrytyka, posthumanizm, postkolonializm, nowy materializm i inne paradygmaty badania relacji ludzko-zwierzęcych w kinie

Nr 139 (jesień 2027)

SURREALIZMY

(artykuły przyjmujemy do 31 maja 2027 r.)

W ciągu ponad stu lat od opublikowania przez André Bretona pierwszego Manifestu surrealistycznego rozumienie tego pojęcia nieustannie ulegało przekształceniom, przechwyceniom i reinterpretacjom: od zamkniętej puli prac tworzonych przez grupę artystów związanych ze środowiskiem awangardy międzywojennej ku bardziej otwartym i metaforycznym ujęciom surrealizmu jako określonego stylu, postawy twórczej czy politycznej, a nawet sposobu myślenia o świecie. Dziś surrealizmu nie postrzega się już jako zamkniętego rozdziału w historii awangardy. Kolejne pokolenia artystów i artystek oraz badaczy i badaczek sięgających po tę strategię artystyczną udowadniają, że dojrzewa ona wraz ze zmianami zachodzącymi w rzeczywistości i wciąż może stanowić żywą i zmienną formę refleksji dotyczącej nie tylko indywidualnej (nie)świadomości, lecz także dynamicznych przeobrażeń świata społecznego.

Jednym z mediów, w których wykorzystuje się sposoby obrazowania wykraczające poza realizm, jest kino – niemal od początku kojarzone ze światem marzeń sennych i fantazji, a zarazem stanowiące jeden z obszarów twórczości surrealistów i samo czerpiące z surrealistycznych estetyk i poetyk. Czy jednak w XXI w. surrealizm w filmie znaczy to samo, co w czasach Man Raya, Salvadora Dalíego czy Luisa Buñuela? I czy wciąż można mówić o jednym surrealizmie czy raczej o bogactwie nurtów surrealizmu i pokrewnych mu postaw? Jak klasyczny surrealizm ma się do filmowego neobaroku, realizmu magicznego czy afrosurrealizmu? Jak jego rozumienie ewoluuje w dobie gwałtownych przemian technologicznych?

W kolejnym numerze „Kwartalnika Filmowego” chcielibyśmy podjąć namysł nad strategiami twórczymi na różne sposoby – i w różnych celach – naruszającymi realizm. Interesują nas surrealizmy wykraczające poza eurocentryczne definicje historyczne i rozumiane szeroko: jako estetyki, rozwiązania narracyjne, sposoby organizacji doświadczenia odbiorczego oraz narzędzia krytyki społecznej. Chcemy postawić pytanie o to, w jaki sposób twórcy filmowi naruszają zasady realizmu, prawdopodobieństwa psychologicznego czy logiki przyczynowo-skutkowej, aby na nowe sposoby opowiadać o współczesnej rzeczywistości i jej doświadczeniu.

Przykładowe obszary tematyczne:

• surrealizm jako sposób opowiadania o doświadczeniu współczesności (między destabilizacją pojęcia prawdy i percepcji rzeczywistości a nacechowanymi afektywnie i skrajnie subiektywistycznymi formami obrazowania)
• surrealizm jako narzędzie krytyki społecznej: obrazy społeczeństwa w krzywym zwierciadle, surrealizm antykapitalistyczny, antysystemowy, antyinstytucjonalny i anarchistyczny, surrealizm jako forma satyryczna, polityczne konteksty surrealizmu
• surrealizm jako reakcja na doświadczenie opresji, wykluczenia lub przemocy – forma eskapizmu czy jedyny dostępny język opowiadania o traumatycznym doświadczeniu
• afekty surrealizmu: między surrealizmem jako wyrazem rozpaczy i rozczarowania światem a jako formą celebracji, zabawy i eksploracji nieograniczoności oraz wieloznaczności świata
• nowe odmiany surrealizmu: afrosurrealizm, realizm magiczny, neobarok i inne
• współczesny surrealizm filmowy wobec przemian technologicznych: nowe technologie i internet jako przestrzeń surrealistyczna, media społecznościowe jako zniekształcone zwierciadło, surrealizm algorytmiczny, halucynacje AI i inne cyfrowe formy odrealnienia (cyfrowe błędy i glitche, rzeczywistości wirtualne, estetyka AI)
• filmowe środki wytwarzania „efektu surrealizmu” na poziomie formy (np. obraz, montaż, dźwięk, efekty specjalne) i treści (np. wewnątrzdiegetyczne zaburzenia relacji przyczynowo-skutkowych, zasad „zdrowego rozsądku”, zrozumiałości, prawdopodobieństwa psychologicznego)
• elementy surrealistyczne w różnych obszarach współczesnej twórczości filmowej: kino arthouse’owe, tzw. kino autorskie (np. David Lynch, Spike Jonze, Alejandro Jodorowsky, Jorgos Lanthimos, Terry Gilliam, Boots Riley), przenikanie do mediów popularnych (telewizja, streaming)
• surrealizm w odniesieniu do różnych form, rodzajów, gatunków oraz formatów filmowych i telewizyjnych (m.in. dokument, mind-game film, horror)
• obrazowanie surrealistyczne w animacji (m.in. nadrealizm, groteska, deformacja)
• surrealistyczny oniryzm jako język odmiennych stanów świadomości (hipnoza, sen, trans, stany psychodeliczne, inne formy niestabilnej percepcji) – w odniesieniu do tradycji psychologicznej i psychoanalitycznej (np. symbolika freudowska czy jungowska)
• dialog współczesnego kina z dziedzictwem surrealizmu: dosłowne nawiązania i nieoczywiste związki z innymi sztukami wizualnymi, historyczne przemiany filmowej estetyki surrealistycznej
• surrealizm współcześnie – między awangardą a głównym nurtem kultury audiowizualnej
• granice pojęcia „surrealizm” i jego użyteczność we współczesnym filmoznawstwie