Teatr pamięci wystawiony na próbę? „Całkiem zwyczajny Żyd” w świetle teorii Y. Michala Bodemanna

Olga Wesołowska

olga.wesolowska@edu.uni.lodz.pl
Uniwersytet Łódzki (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-9322-2128

Abstrakt

Według Y. Michala Bodemanna współczesna polityka pamięci w Niemczech oraz stosunki niemiecko-żydowskie są podporządkowane tzw. teatrowi pamięci. Filmem, który wydaje się temu przeciwstawiać, jest Całkiem zwyczajny Żyd (Ein ganz gewöhnlicher Jude, reż. Oliver Hirschbiegel, 2005). Jego scenariusz opiera się na krytycznym wobec niemieckiej polityki pamięci monodramie Charlesa Lewinsky’ego o tym samym tytule. Warto zastanowić się, czy dzieło to stanowi krytykę niemieckiej polityki pamięci (wyrażoną w monologu wygłaszanym przez bohatera) jedynie na poziomie deklaratywnym, czy może także faktycznym, to znaczy w obrębie formy filmowej. Ramę teoretyczną artykułu tworzą odniesienia do studiów nad pamięcią – w szczególności do publikacji Bodemanna, ale także do badań Marianne Hirsch nad postpamięcią. Kluczowy element stanowi tu analiza kontekstowa filmu ze względu na liczne odwołania do niemieckich debat o przeszłości. Refleksja nad wybranymi aspektami formy filmowej pozwala zrozumieć rolę filmowych środków wyrazu w procesie (de)konstruowania żydowskości i „teatru pamięci”.


Słowa kluczowe:

polityka pamięci, teatr pamięci, Żydzi w Niemczech, Y. Michal Bodemann, Charles Lewinsky, kino niemieckie

Bodemann, Y. M. (1996). Gedächtnistheater. Die jüdische Gemeinschaft und ihre deutsche Erfindung. Hamburg: Rotbuch Verlag.
  Google Scholar

Bodemann, Y. M. (2002). In den Wogen der Erinnerung. Jüdische Existenz in Deutschland. München: Deutscher Taschenbuch Verlag.
  Google Scholar

Broder, H. M. (2006, 19 stycznia). Der ewige Gute. Spiegel.de. www.spiegel.de/kultur/kino/ein-ganz-gewoehnlicher-jude-der-ewige-gute-a-396116.html
  Google Scholar

Czollek, M. (2018). Desintegriert euch!. München: Hanser.
  Google Scholar

Czollek, M. (2023). Versöhnungstheater. München: Hanser.
  Google Scholar

Dubrowska, M. (2020). Od integracji do dezintegracji, od Heimatu do wielu ojczyzn. Aktualna debata o społeczeństwie mniejszościowym w Niemczech. Studium przypadku. Archiwum emigracji, (28), ss. 275-291. http://dx.doi.org/10.12775/AE.2020.019
DOI: https://doi.org/10.12775/AE.2020.019   Google Scholar

Fiuk, E. (2012). Inicjacje, tożsamość, pamięć. Kino niemieckie na przełomie wieków. Wrocław: Atut.
  Google Scholar

Fiuk, E., Gwóźdź, A. (2019). Zanim runął mur i potem: kinematografie niemieckie czasów przełomu. W: T. Lubelski. I. Sowińska, R. Syska (red.), Historia kina, tom 4. Kino końca wieku (wyd. 1, ss. 935-984). Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Geisel, E. (2015). Die Wiedergutwerdung der Deutschen. Essays und Polemiken. Berlin: Edition Tiamat.
  Google Scholar

Hake, S. (2004). Film in Deutschland. Geschichte und Geschichten seit 1895. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt.
  Google Scholar

Hirsch, M. (2008). The Generation of Postmemory. Poetics Today, (29), ss. 103-128. https://doi.org/10.1215/03335372-2007-019
DOI: https://doi.org/10.1215/03335372-2007-019   Google Scholar

Jureit, U. (2019). Gefühlte Opfer. Illusionen der Vergangenheitsbewältigung. S: I.M.O.N. Shoah: Intervention. Methods. Documentation, (1), ss. 81-91.
  Google Scholar

Lewinsky, C. (2008). Ein ganz gewöhnlicher Jude. Berlin: Rotbuch Verlag. (Publikacja oryginału: 2005).
  Google Scholar

Léger, M. (2012). German Fascination for Jews in Oliver Hirschbiegel’s „Ein ganz gewöhnlicher Jude”. W: G. Mueller, J. M. Skidmore (red.), Cinema and Social Change in Germany and Austria (wyd. 1, ss. 191-206). Waterloo: Wilfrid Laurier University Press.
DOI: https://doi.org/10.51644/9781554582464-013   Google Scholar

Praetorius-Rhein, J. (2022). Filmgeschichte und Gedächtnistheater. Zur historischen Konstruktion eines „Jüdischen Films” in der Bundesrepublik. W: L. Wohl von Haselberg, L. Pérez (red.), Jüdischer Film. Ein neues Forschungsfeld im deutschsprachigen Raum (wyd. 1, ss. 95-116). München: Edition Text+Kritik.
DOI: https://doi.org/10.5771/9783967077223-95   Google Scholar

Rosh, L. (1995, 10 lipca). „Keine Denkpause”. Interview mit Lea Rosh über die Kritik am Holocaust-Mahnmal. Der Spiegel, (28), s. 55.
  Google Scholar

Saryusz-Wolska, M. (2009). Wprowadzenie. W: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka (wyd. 1, ss. 7-38). Kraków: Universitas.
  Google Scholar

Weiss, A. (2005). Ein ganz gewöhnlicher Jude sein. Nu, (21), ss. 30-31.
  Google Scholar

Weizsäcker von, R. (2008). 8 maja 1945 – czterdzieści lat później (tłum. J. Jabłkowska). W: J. Jabłkowska, L. Żyliński (red.), O kondycji Niemiec. Tożsamość niemiecka w debatach intelektualistów po 1945 roku (wyd. 1, ss. 325-336). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
  Google Scholar

Wohl von Haselberg, L. (2016). Und nach dem Holocaust?. Jüdische Spielfilmfiguren im (west-)deutschen Film und Fernsehen nach 1945. Berlin: Neofelis Verlag.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2024-04-08

Cited By / Share

Wesołowska, O. (2024) „Teatr pamięci wystawiony na próbę? «Całkiem zwyczajny Żyd» w świetle teorii Y. Michala Bodemanna ”, Kwartalnik Filmowy, (125), s. 30–47. doi: 10.36744/kf.2311.

Autorzy

Olga Wesołowska 
olga.wesolowska@edu.uni.lodz.pl
Uniwersytet Łódzki Polska
https://orcid.org/0000-0001-9322-2128

Doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Łódzkiego związana z Katedrą Filmu i Mediów Audiowizualnych. Absolwentka kulturoznawstwa (specjalizacja filmoznawstwo) oraz filologii germańskiej (specjalizacja tłumaczenia i przekład). Stypendystka programu Erasmus+ na Uniwersytecie Ludwika Maksymiliana w Monachium (2017) oraz Uniwersytecie w Kolonii (2019). Otrzymała również stypendium badawcze GFPS na Uniwersytecie Justusa Liebiga w Gießen (2022) oraz Stypendium Republiki Austriackiej (OeAD) realizowane w Wiedniu (2023). Interesuje się najnowszym kinem niemieckim i austriackim, żydowskim życiem w Austrii i Niemczech po 1945 r., studiami nad pamięcią, polsko-niemieckimi kontaktami kulturowymi. Autorka książki Poszukiwanie tożsamości w kraju (nie)pamięci. O dokumentalnej twórczości Ruth Beckermann (2022).



Statystyki

Abstract views: 140
PDF downloads: 116


Licencja

Prawa autorskie (c) 2024 Olga Wesołowska

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W wydaniach od 105-106 (2019) do 119 (2022) wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Kwartalniku Filmowym”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.