Motyw „duszy rosyjskiej” w polskiej krytyce muzycznej (do 1939 roku)


Abstrakt

Charakterystycznym elementem polskiej kultury XIX wieku i okresu międzywojennego był opór wobec kultury rosyjskiej, traktowanej jako kultura wroga. Zarówno w sytuacji zaborów, jak i po odzyskaniu niepodległości (1918) istniało silne zapotrzebowanie na manifestowanie wrogości wobec wschodniego sąsiada w myśli politycznej, publicystyce i literaturze. Korzystano nagminnie z wytworzonego w kręgu rosyjskich słowianofilów mitu „duszy rosyjskiej”, w którym zebrano odrębne cechy Rosjan, wytworzone pod wpływem prawosławia i carskiego despotyzmu. Mit „duszy rosyjskiej” miał także swoje zastosowanie w polskiej krytyce muzycznej. W okresie zaborów bywał tam zakamuflowaną formą wyrażania sprzeciwu wobec sytuacji niewoli, później stał się platformą sporu z rzeczywistością radziecką, bywał także przywoływany mechanicznie, jako poręczna kalka myślowa ułatwiająca interpretację rosyjskich utworów. Użytkowany przez dziennikarzy „wątek nienawiści” stanowił widoczny, lecz nie jedyny komponent recepcji muzyki rosyjskiej w Polsce – współistniał z fascynacją muzyką rosyjską, owocującą jej intensywną obecnością w  salach koncertowych i na scenach operowych w całym przedwojennym okresie.

 


Słowa kluczowe

muzyka rosyjska XIX i XX w; polska kultura muzyczna XIX i XX w.; polska krytyka muzyczna; Rosjanie w Warszawie



A. „Rozmaitości”. Gazeta Lwowska 39, nr 12 (1839): 95.

Bis [Leopold Binental]. „Z Filharmonii. Drugi koncert Abendrotha”. Kurier Warszawski 111, nr 46 [wyd. wieczorne] (1931): 8.

Bogatkiewicz, Władysław. „O nasz stosunek do Rosji”. Świat 29, nr 29 (1934): 1–2.

Custine, Astolphe Louis Lénor de. Rosja w roku 1839, przekł. i opr. Paweł Hertz. Warszawa: PIW, 1995.

Czaadajew, Piotr. „Pierwszy list filozoficzny”, przekł. Lucjan Suchanek. W: Dusza polska i dusza rosyjska (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna), red. Andrzej de Lazari, 39–46. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2004.

Dąbrowska, Maria. Dzienniki 1933–1945, wybór i opr. Tadeusz Drewnowski. Warszawa: Czytelnik, 1988.

Dziadek, Magdalena, Michał Jaczyński. „Występy Sergiusza Rachmaninowa w Polsce”. Edukacja Muzyczna 5, nr 11 (2016): 85–101.

Górski, Władysław. „Ze świata muzycznego”. Tygodnik Ilustrowany 26, nr 113 (1885): 140.

H.W. „Feuilleton. Eugen Onegin”. Wiener Sonn- und Montags-Zeitung 34, nr 47 (1897): 2.

H[anslick], Ed[uard]. „Feuilleton”, Neue Freie Presse 33, nr 11942 (1897): 1–3.

Jabłonowski,Władysław. „Edouard Schuré. Szkic krytyczno-biograficzny”. W: Edouard Schuré. Ryszard Wagner i jego dramat muzyczny, przekł. Emilia Węsławska. Nowy Sącz: Wydawnictwo V.I.D.I., 1999.

Jasiński, Roman. „Kronika muzyczna”. Wiadomości Literackie 3, nr 20 (1926): 4.

Jellenta, Cezary. „Czajkowski”. Dziennik Poznański 50, nr 275 (1908): 11.

Józef, W... „Michał Glinka i jego kompozycje dramatyczne”. Księga Świata 8, cz. 1 (1858): 155.

Kauders, Alb[ert]. „Theater und Kunst”. Neues Wiener Journal 5, nr 1464 (1897): 7.

Kieniewicz, Jan. „Orientalność polska”. W: Sąsiedzi i inni, red. Jan Garlicki, 76–93. Warszawa: Czytelnik, 1978.

Kleczyński, Jan. „Koncert kompozytorski Piotra Czajkowskiego”. Kurier Codzienny 28, nr 15 (1892): 2.

Kraszewski, Józef Ignacy. Moskal. Gdańsk: Wydawnictwo Danuta i Jan Kucharscy, 1991.

Kraszewski, Józef Ignacy. Sztuka u Słowian, szczególnie z Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej. Wilno: Nakład wydawnictwa drukarni A.H. Kirkora i sp., 1860.

L[atoszewski], Z[ygmunt]. „Z Opery”. Kurier Poznański 24, nr 168 (1929): 2.

Lazari, Andrzej de. „Wstęp”. W: Dusza polska i dusza rosyjska (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna), red. Andrzej de Lazari, 9–18. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2004.

Lelewel, Joachim. Dzieje Litwy i Rusi aż do unii z Polską. Poznań: Nakładem i drukiem W. Stefańskiego, 1844.

M[asłowski], J[uliusz]. „Z Teatru Wielkiego. Dama Pikowa”. Gazeta Lwowska 130, nr 280 (1937): 2.

Miodońska-Brookes, Ewa, Maria Cieśla-Korytowska. Feliks Jasieński i jego Manggha. Kraków: Universitas, 1992.

Narusz, W. [Piotr Rytel]. „Muzyka”. Myśl Narodowa 14, nr 22 (1934): 334.

Niewiadomski, Stanisław. „Z muzyki”. Gazeta Warszawska 110, nr 18 (1920): 3.

Niewiadomski, Stanisław. „Z muzyki”. Gazeta Warszawska 110, nr 87 (1920): 4.

Niewiadomski, Stanisław. „Z życia muzycznego. Igor Strawiński w Warszawie 4-go i 6-go b.m. – Nowe uderzenie fali rosyjskiej”. Tygodnik Ilustrowany 61, nr 46 (1924): 752.

Opieński, Henryk. „Wielki sezon muzyczny w Paryżu”. Kurier Poznański 23, nr 330 (1928): 8.

P.K. [Platon Kostecki]. „Koncert”. Dziennik Literacki 11, nr 43 (1863): 304.

P[iotrowski, Wacław]. „Z muzyki. Opera (z Teatru Wielkiego)”. Kurier Poznański 16, nr 220 (1921): 6.

Pol[iński], A[leksander]. „Z teatru i muzyki”. Kurier Warszawski 77, nr 322 (1907): 3.

Poliński, Aleksander. „Eugeniusz Oniegin. I”. Kurier Warszawski 99, nr 123 (1899): 1.

Poliński, Aleksander. „Mazepa. Opera Piotra Czajkowskiego”. Kurier Warszawski 82, nr 50 (1912): 2.

Poliński, Aleksander. „Przegląd Muzyczny”. Tygodnik Ilustrowany 33, nr 109 (1892): 69.

Przerwa-Tetmajer, Kazimierz. Koniec epopei. Warszawa: PIW, 1976.

Rogalski, Aleksander. Rosja – Europa. Warszawa: PAX, 1960.

Rytel, Piotr. „Symfonia Patetyczna Czajkowskiego (próba analizy krytycznej)”, Młoda Muzyka 1, nr 2 (1908): 10–12.

Rytel, Piotr. „Wieczory muzyczne”. Gazeta Warszawska 111, nr 271 (1921): 3.

Rytel, Piotr. „Wieczory muzyczne”. Gazeta Warszawska 113, nr 67 (1923): 2.

Rytel, Piotr. „XVI poranek muzyczny”. Warszawski Dziennik Narodowy 4, nr 26 (1939): 4.

Šarapov, Sergej O. „Vmesto predisloviâ”. W: Mihail Ûrkevyč. D.A. Slavânskij v jego četverg-vekovoj hudožestvennoj i političeskoj delatelnosti, I–XIV. Moskva: Tipo-litografiâ tovarišestva I.N. Kušnerev i Ko, 1889.

Stasov, Vladimir. „Slavânskij koncert gosudara Balakireva”. W: Vladimir Stasov. Izbrannye sočinenâ. T. I, 171–172. Moskva: Iskusstvo, 1952.

Stasov, Vladimir. „The Gurantees of Genuine Musical Education in St Petersburg”. W: Russians on Russian Music 1830–1880. An Anthology, przekł. i wyd. Stuart Campbell. New York: Cambridge University Press, 1994.

Stasov, Vladimir. „Perov i Musorgskij”. W: Stat’i o muzyke, red. N. Simakova, V. Protopopov, 121–145. Moskva: Muzyka, 3/1977.

Szczepańska-Lange, Elżbieta. Życie muzyczne w Warszawie w drugiej połowie XIX wieku. Warszawa: Sutkowski Edition, 2010 (= Historia Muzyki Polskiej 5, Romantyzm 2B).

Szymanowski, Karol. „Igor Strawiński”. W: Karol Szymanowski. Pisma. T. 1, Pisma muzyczne, zebr. i opr. Kornel Michałowski, 48–55. Kraków: PWM, 1984.

Szymanowski, Karol. „Moskalomania à rebours”. W: Karol Szymanowski. Pisma. T. 1, Pisma muzyczne, zebr. i opr. Kornel Michałowski, 127–132. Kraków: PWM, 1984.

Szymanowski, Karol. „Uwagi w sprawie opinii muzycznej w Polsce”. W: Karol Szymanowski. Pisma. T. 1, Pisma muzyczne, zebr. i opr. Kornel Michałowski, 33–47. Kraków: PWM, 1984.

Turgieniew, Iwan. „Wiosenne wody”, przekł. Kazimierz Andrzej Jaworski. W: Iwan Turgieniew, Wiosenne wody i inne opowiadania, 5–168. Warszawa: PIW, 1956.

Tuszyńska, Agata. „Bojkot towarzyski”. W: Z domu niewoli. Sytuacja polityczna a kultura literacka w drugiej połowie XIX wieku, red. Janusz Maciejewski, 103–118. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988.

Walter, Edmund. „Borys Godunow”. Gazeta Lwowska 111, nr 232 (1911): 5.

Wilczyński, Bolesław. Historia muzyki w krótkim zarysie. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1894.

Wołosiuk, Włodzimierz. „Aleksander Archangielski – kompozytor, dyrygent, człowiek”. Rocznik Teologiczny 58, nr 4 (2016): 601–635.

Z.Ch. „Przegląd muzyczny”. Nowości Muzyczne 12, nr 10 (1910): 2, 12.

Żeleński, Władysław. „Rubinstein o muzyce i jej mistrzach”. Przegląd Polski 27, nr 314 (1892): 365–394.

Pobierz

Opublikowane : 2021-08-09


Dziadek, M. (2021). Motyw „duszy rosyjskiej” w polskiej krytyce muzycznej (do 1939 roku). Muzyka, 66(2), 96-120. https://doi.org/10.36744/m.907

Magdalena Dziadek 
Uniwersytet Jagielloński  Polska
https://orcid.org/0000-0002-1409-7902



Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w kwartalniku „Muzyka” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Muzyce” należy wyraźnie to zaznaczyć.