„Echo w lesie” Józefa Elsnera i Wojciecha Pękalskiego – późny pogłos włoskiego intermezza na warszawskiej scenie narodowej?

Jakub Chachulski


Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-8972-1490

Abstrakt

Przedmiotem artykułu jest jednoaktowa opera Echo w lesie Józefa Elsnera z tekstem Wojciecha Pękalskiego, rozpatrywana w kluczu określenia gatunkowego „intermezzo” nadanego jej oryginalnie przez obu twórców, podobnie jak kilku innym – dziś zaginionym – utworom Elsnera powstałym w latach 1808–1810, w większości z myślą o małżeństwie aktorów-śpiewaków Janie Nepomucenie i Joannie Szczurowskich. Tło historyczne uzasadnia uznanie tego określenia za sygnalizujące  intencje nawiązania dla włoskich intermezzów buffa z końca XVIII w.; pod tym kątem zanalizowane zostają fragmenty opisywanego utwóru, ujawniając zarówno treściowe powiązania z osiemnastowieczną opera buffa, obecność cech stylistycznych i technik kompozytorskich charakterystycznych dla tego obszaru repertuarowego, jak i typowych dla opery buffa elementów muzycznych aluzji, parodii i innego typu nawiązań intertekstualnych.

Omówione zostają także kwestie zachowanych źródeł, tj. istotne odmienności zachodzące pomiędzy rękopisem libretta z 1808 r. a zachowanym odpisem partytury powstałym po 1835 roku. Różnice te, wespół z wnioskami z analizy utworu, wskazują raczej na to, iż znana nam postać utworu jest wersją pierwotną (i jedyną), choć hipotezy przeciwnej przy obecnym stanie wiedzy także nie da się odrzucić.


Słowa kluczowe:

Józef Elsner, Wojciech Pękalski, Jan Nepomucen Szczurowski, opera, intermezzo

Aleksandrowska, Elżbieta. „Wojciech Pękalski h. Odrowąż”. W: Internetowy Polski Słownik Biografczny, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/wojciech-pekalski-h-odrowaz.
  Google Scholar

Allanbrook, Wye Jamison. Rhythmic Gesture in Mozart: Le Nozze di Figaro and Don Giovanni. Chicago: University of Chicago Press, 1983.
  Google Scholar

[Bogusławski, Wojciech]. Dzieła dramatyczne Woyciecha Bogusławskiego. T. 10. Warszawa: N. Glücksberg, 1832.
  Google Scholar

[Bogusławski, Wojciech]. Dzieła dramatyczne Woyciecha Bogusławskiego. T. 15. Warszawa: N. Glücksberg, 1831.
  Google Scholar

Carlson, Marvin. „Il re alla caccia and Le Roi et le fermier: Italian and French Treatments of Class and Gender”. W: Opera Buffa in Mozart’s Vienna, red. Mary Hunter, James Webster, 82–97. Cambridge–New York: Cambridge University Press, 2000.
  Google Scholar

Chachulski, Jakub. „«Zły smak i gminna przesada». Kilka uwag o muzyczno-dramatycznej konstrukcji opery Sułtan Wampum Józefa Elsnera na tle oryginalnego libretta Augusta von Kotzebue”, Muzyka 64, nr 4 (2019): 3–36.
DOI: https://doi.org/10.36744/m.236   Google Scholar

Chachulski, Jakub. „Heroiczne – komiczne – sentymentalne. Muzyczny obraz Amazonek w najstarszej zachowanej operze Józefa Elsnera i Wojciecha Bogusławskiego”. Studia Chopinowskie 2, nr 4 (2019): 7–29.
  Google Scholar

Charlton, David. French Opera 1730–1830: Meaning and Media. London–New York: Routledge, 2016.
  Google Scholar

Ciechowicz, Jan. Sam na scenie. Teatr jednoosobowy w Polsce. Z dziejów form dramatyczno-teatralnych. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984.
  Google Scholar

Einstein, Alfred. Mozart. Człowiek i dzieło. Przekł. Adam Rieger. Kraków: PWM, 1983.
  Google Scholar

Elsner, Józef. Sumariusz moich utworów muzycznych. Przekł. Kazimierz Lubomirski. Kraków: PWM, 1957.
  Google Scholar

Got, Jerzy. Na wyspie Guaxary: Wojciech Bogusławski i teatr lwowski 1789–1799. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1971.
  Google Scholar

Hunter, Mary. Te Culture of Opera Buffa in Mozart’s Vienna. Poetics of Entertainment. Princeton: Princeton University Press 1999.
DOI: https://doi.org/10.1515/9781400822751   Google Scholar

Hunter, Mary. „Te Fusion and Juxtaposition of Genres in Opera Buffa 1770–1800: Anelli and Piccinni’s Griselda”, Music & Letters 67, nr 4 (1986): 363–380.
DOI: https://doi.org/10.1093/ml/67.4.363   Google Scholar

Jarząbek-Wasyl, Dorota, Barbara Maresz. Archiwum teatru XIX wieku. Ludzie, dokumenty, historie. Kraków: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2019.
  Google Scholar

Johnson, Jennifer E. „Domenico Cimarosa”. W: Grove Music Online, https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.05785.
DOI: https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.05785   Google Scholar

Kürschner, Joseph. Ellmenreich, Johann Baptist. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 6.
  Google Scholar

Leipzig: Duncker & Humblot, 1877.
  Google Scholar

Kutsch, Karl-Josef, Leo Riemens. Großes Sängerlexikon. T. 4. Berlin: Walter de Gruyter, 42012.
  Google Scholar

Lipiński, Jacek, red. Recenzje teatralne towarzystwa Iksów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1956 (= Materiały do Dziejów Teatru w Polsce 4).
  Google Scholar

McClymonds, Marita. „Opera Buffa? Opera Seria? Genre and Style as Sign”. W: Opera Buffa in Mozart’s Vienna, red. Mary Hunter, James Webster, 197–231. Cambridge–New York: Cambridge University Press, 2000.
  Google Scholar

Nowak-Romanowicz, Alina. Józef Elsner. Monografa. Kraków: PWM, 1957.
  Google Scholar

Platoff, John. „Musical and Dramatic Structure in the Opera Buffa Finale”. Te Journal of Musicology 7, nr 2 (1989): 191–230.
DOI: https://doi.org/10.1525/jm.1989.7.2.03a00030   Google Scholar

Poskuta-Włodek, Diana. „Egzemplarz teatralny – między repertuarem a archiwum”. Pamiętnik Teatralny 64, nr 1–2 (2016): 50–74.
  Google Scholar

Rabin, Ronald J. „Figaro as Misogynist: On Aria Types and Aria Rhetoric”. W: Opera Buffa in Mozart’s Vienna, red. Mary Hunter, James Webster, 232–260. Cambridge–New York: Cambridge University Press, 2000.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. Bogusławski. Warszawa: PIW, 1982.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. „Dokumentacja przedstawienia teatralnego”. W: Dokumentacja w badaniach literackich i teatralnych. Wybrane problemy, red. Jadwiga Czachowska, 287–303.
  Google Scholar

Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew, red. Słownik biografczny teatru polskiego. T. 1. Warszawa: PWN, 1973.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. Staroświecczyzna i postęp czasu. Warszawa: PIW, 1963.
  Google Scholar

Ratajczakowa, Dobrochna. „Styl polski w teatrze lat trzydziestych XIX wieku”. W: Opera polska w XVIII i XIX wieku, red. Maciej Jabłoński, Jan Stęszewski, Janina Tatarska. Poznań: PTPN, 2000.
  Google Scholar

Rosen, Charles. Styl klasyczny. Haydn, Mozart, Beethoven. Przekł. Rafał Augustyn. Warszawa– Kraków: NIFC–PWM, 2014.
  Google Scholar

Szwankowski, Eugeniusz. Teatr Wojciecha Bogusławskiego w latach 1799–1814. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1954 (= Materiały do Dziejów Teatru w Polsce 1).
  Google Scholar

Weaver, Robert Lamar, Susan Parisi. „Ferdinando Rutini”. W: Grove Music Online, https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.24180.
DOI: https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.24180   Google Scholar

Webster, James. „Te Analysis of Mozart Arias”. W: Mozart Studies, red. Cliff Eisen, 133–140.
  Google Scholar

Oxford: Clarendon Press, 1991.
  Google Scholar

Witkowski, Michał. „Flet czarnoksięski w przekładzie Bogusławskiego: odszukane fragmenty tekstu”, Pamiętnik Teatralny 16, nr 3/4 (1967), 450–457.
  Google Scholar

Wronkowska, Sonia. „Elsneriana zachowane z przedwojennego zasobu Biblioteki Narodowej. Charakterystyka, losy i znaczenie kolekcji”. Rocznik Biblioteki Narodowej 45 (2014), 47–77.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Augusta. Warszawa: Arx Regia, 1995.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2020-07-15

Cited By / Share

Chachulski, J. (2020). „Echo w lesie” Józefa Elsnera i Wojciecha Pękalskiego – późny pogłos włoskiego intermezza na warszawskiej scenie narodowej? . Muzyka, 65(2), 105–146. https://doi.org/10.36744/m.449

Autorzy

Jakub Chachulski 

Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Polska
https://orcid.org/0000-0002-8972-1490

Statystyki

Abstract views: 183
PDF downloads: 176


Licencja

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w kwartalniku „Muzyka” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Muzyce” należy wyraźnie to zaznaczyć.