"Echo w lesie" Józefa Elsnera i Wojciecha Pękalskiego – późny pogłos włoskiego intermezza na warszawskiej scenie narodowej?


Abstrakt

Przedmiotem artykułu jest jednoaktowa opera Echo w lesie Józefa Elsnera z tekstem Wojciecha Pękalskiego, rozpatrywana w kluczu określenia gatunkowego „intermezzo” nadanego jej oryginalnie przez obu twórców, podobnie jak kilku innym – dziś zaginionym – utworom Elsnera powstałym w latach 1808–1810, w większości z myślą o małżeństwie aktorów-śpiewaków Janie Nepomucenie i Joannie Szczurowskich. Tło historyczne uzasadnia uznanie tego określenia za sygnalizujące  intencje nawiązania dla włoskich intermezzów buffa z końca XVIII w.; pod tym kątem zanalizowane zostają fragmenty opisywanego utwóru, ujawniając zarówno treściowe powiązania z osiemnastowieczną opera buffa, obecność cech stylistycznych i technik kompozytorskich charakterystycznych dla tego obszaru repertuarowego, jak i typowych dla opery buffa elementów muzycznych aluzji, parodii i innego typu nawiązań intertekstualnych.

Omówione zostają także kwestie zachowanych źródeł, tj. istotne odmienności zachodzące pomiędzy rękopisem libretta z 1808 r. a zachowanym odpisem partytury powstałym po 1835 roku. Różnice te, wespół z wnioskami z analizy utworu, wskazują raczej na to, iż znana nam postać utworu jest wersją pierwotną (i jedyną), choć hipotezy przeciwnej przy obecnym stanie wiedzy także nie da się odrzucić.


Słowa kluczowe

Józef Elsner; Wojciech Pękalski; Jan Nepomucen Szczurowski; opera; intermezzo

Aleksandrowska, Elżbieta. „Wojciech Pękalski h. Odrowąż”. W: Internetowy Polski Słownik Biografczny, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/wojciech-pekalski-h-odrowaz.

Allanbrook, Wye Jamison. Rhythmic Gesture in Mozart: Le Nozze di Figaro and Don Giovanni. Chicago: University of Chicago Press, 1983.

[Bogusławski, Wojciech]. Dzieła dramatyczne Woyciecha Bogusławskiego. T. 10. Warszawa: N. Glücksberg, 1832.

[Bogusławski, Wojciech]. Dzieła dramatyczne Woyciecha Bogusławskiego. T. 15. Warszawa: N. Glücksberg, 1831.

Carlson, Marvin. „Il re alla caccia and Le Roi et le fermier: Italian and French Treatments of Class and Gender”. W: Opera Buffa in Mozart’s Vienna, red. Mary Hunter, James Webster, 82–97. Cambridge–New York: Cambridge University Press, 2000.

Chachulski, Jakub. „«Zły smak i gminna przesada». Kilka uwag o muzyczno-dramatycznej konstrukcji opery Sułtan Wampum Józefa Elsnera na tle oryginalnego libretta Augusta von Kotzebue”, Muzyka 64, nr 4 (2019): 3–36.

Chachulski, Jakub. „Heroiczne – komiczne – sentymentalne. Muzyczny obraz Amazonek w najstarszej zachowanej operze Józefa Elsnera i Wojciecha Bogusławskiego”. Studia Chopinowskie 2, nr 4 (2019): 7–29.

Charlton, David. French Opera 1730–1830: Meaning and Media. London–New York: Routledge, 2016.

Ciechowicz, Jan. Sam na scenie. Teatr jednoosobowy w Polsce. Z dziejów form dramatyczno-teatralnych. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984.

Einstein, Alfred. Mozart. Człowiek i dzieło. Przekł. Adam Rieger. Kraków: PWM, 1983.

Elsner, Józef. Sumariusz moich utworów muzycznych. Przekł. Kazimierz Lubomirski. Kraków: PWM, 1957.

Got, Jerzy. Na wyspie Guaxary: Wojciech Bogusławski i teatr lwowski 1789–1799. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1971.

Hunter, Mary. Te Culture of Opera Buffa in Mozart’s Vienna. Poetics of Entertainment. Princeton: Princeton University Press 1999.

Hunter, Mary. „Te Fusion and Juxtaposition of Genres in Opera Buffa 1770–1800: Anelli and Piccinni’s Griselda”, Music & Letters 67, nr 4 (1986): 363–380.

Jarząbek-Wasyl, Dorota, Barbara Maresz. Archiwum teatru XIX wieku. Ludzie, dokumenty, historie. Kraków: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2019.

Johnson, Jennifer E. „Domenico Cimarosa”. W: Grove Music Online, https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.05785.

Kürschner, Joseph. Ellmenreich, Johann Baptist. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 6.

Leipzig: Duncker & Humblot, 1877.

Kutsch, Karl-Josef, Leo Riemens. Großes Sängerlexikon. T. 4. Berlin: Walter de Gruyter, 42012.

Lipiński, Jacek, red. Recenzje teatralne towarzystwa Iksów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1956 (= Materiały do Dziejów Teatru w Polsce 4).

McClymonds, Marita. „Opera Buffa? Opera Seria? Genre and Style as Sign”. W: Opera Buffa in Mozart’s Vienna, red. Mary Hunter, James Webster, 197–231. Cambridge–New York: Cambridge University Press, 2000.

Nowak-Romanowicz, Alina. Józef Elsner. Monografa. Kraków: PWM, 1957.

Platoff, John. „Musical and Dramatic Structure in the Opera Buffa Finale”. Te Journal of Musicology 7, nr 2 (1989): 191–230.

Poskuta-Włodek, Diana. „Egzemplarz teatralny – między repertuarem a archiwum”. Pamiętnik Teatralny 64, nr 1–2 (2016): 50–74.

Rabin, Ronald J. „Figaro as Misogynist: On Aria Types and Aria Rhetoric”. W: Opera Buffa in Mozart’s Vienna, red. Mary Hunter, James Webster, 232–260. Cambridge–New York: Cambridge University Press, 2000.

Raszewski, Zbigniew. Bogusławski. Warszawa: PIW, 1982.

Raszewski, Zbigniew. „Dokumentacja przedstawienia teatralnego”. W: Dokumentacja w badaniach literackich i teatralnych. Wybrane problemy, red. Jadwiga Czachowska, 287–303.

Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970.

Raszewski, Zbigniew, red. Słownik biografczny teatru polskiego. T. 1. Warszawa: PWN, 1973.

Raszewski, Zbigniew. Staroświecczyzna i postęp czasu. Warszawa: PIW, 1963.

Ratajczakowa, Dobrochna. „Styl polski w teatrze lat trzydziestych XIX wieku”. W: Opera polska w XVIII i XIX wieku, red. Maciej Jabłoński, Jan Stęszewski, Janina Tatarska. Poznań: PTPN, 2000.

Rosen, Charles. Styl klasyczny. Haydn, Mozart, Beethoven. Przekł. Rafał Augustyn. Warszawa– Kraków: NIFC–PWM, 2014.

Szwankowski, Eugeniusz. Teatr Wojciecha Bogusławskiego w latach 1799–1814. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1954 (= Materiały do Dziejów Teatru w Polsce 1).

Weaver, Robert Lamar, Susan Parisi. „Ferdinando Rutini”. W: Grove Music Online, https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.24180.

Webster, James. „Te Analysis of Mozart Arias”. W: Mozart Studies, red. Cliff Eisen, 133–140.

Oxford: Clarendon Press, 1991.

Witkowski, Michał. „Flet czarnoksięski w przekładzie Bogusławskiego: odszukane fragmenty tekstu”, Pamiętnik Teatralny 16, nr 3/4 (1967), 450–457.

Wronkowska, Sonia. „Elsneriana zachowane z przedwojennego zasobu Biblioteki Narodowej. Charakterystyka, losy i znaczenie kolekcji”. Rocznik Biblioteki Narodowej 45 (2014), 47–77.

Żórawska-Witkowska, Alina. Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Augusta. Warszawa: Arx Regia, 1995.

Pobierz

Opublikowane : 2020-07-15


Chachulski, J. (2020). "Echo w lesie" Józefa Elsnera i Wojciecha Pękalskiego – późny pogłos włoskiego intermezza na warszawskiej scenie narodowej? . Muzyka, 65(2), 105-146. https://doi.org/10.36744/m.449

Jakub Chachulski 
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk  Polska
https://orcid.org/0000-0002-8972-1490



W przypadku podjęcia decyzji o skierowaniu artykułu do druku, redakcja podpisuje z autorem umowę o przeniesieniu autorskich praw majątkowych. Zakłada się, że autor, przesyłając tekst do "Muzyki", przystaje na zawarte w umowie warunki.

Wzór umowy