Bizantyńsko-ruskie sceny Naigrawania w kolegiacie w Wiślicy oraz w kaplicy Świętej Trójcy na Zamku Królewskim w Lublinie w świetle aktualnych badań i interpretacji


Abstrakt

Freski bizantyńsko-ruskie w Kaplicy Świętej Trójcy na Zamku Królewskim w Lublinie oraz w kolegiacie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Wiślicy były już przedmiotem licznych studiów. Malowidła te zostały ufundowane przez króla Polski, Władysława Jagiełłę, pod koniec XIV w. (Wiślica) i na początku XV w. (Lublin, 1418 r.), jako jedne z kilku zespołów malowideł w najważniejszych świątyniach kraju wykonanych w stylu wschodnim. Choć oryginalna kompozycja scen Naigrawania z motywami muzycznymi zachowanych w Wiślicy i Lublinie budziła od dawna zainteresowanie historyków sztuki i muzykologów, to nie zostały one do tej pory szczegółowo przebadane. Zazwyczaj poprzestawano na dosłownym odczytywaniu roli muzyków jako szyderców ogłuszających i wyszydzających Chrystusa kakofoniczną muzyką. Tymczasem nowe badania na temat bizantyńskich scen Naigrawania z motywami muzycznymi wskazują zupełnie inne kierunki interpretacji.

Pierwsze przykłady bizantyjskich scen Naigrawania z motywami instrumentów muzycznych i tańca datowane są na przełom XI i XII wieku. Są to miniatury zdobiące bizantyńskie Ewangeliarze oraz ikony gruzińskiego mnicha zachowane w klasztorze św. Katarzyny na Synaju. Sama idea włączenia motywów muzycznych do narracji pasyjnej pojawiła się prawdopodobnie nieco wcześniej w kręgach artystów konstantynopolitańskich. Na początku XIII w. sceny takie znane były już w Gruzji (monastery w Timotesubani i Ozaani), natomiast pod koniec tego stulecia pojawiły się na Bałkanach, gdzie osiągnęły najpełniejszą, dojrzałą formę, ale także na franciszkańskim retabulum z Majorki. Wiek XIV i XV to okres ich szczególnej popularności na terenach dzisiejszej Serbii, Macedonii, Kosova, Grecji i Bułgarii. W XVI w. liczne kopie pojawiają się też w Rumunii i na Wołoszczyźnie. Najpóźniejsze malowidła datowane są na XVIII w. Polskie przykłady inspirowane były bałkańskimi malowidłami, choć dokładna analiza wskazuje na zastosowanie oryginalnych, unikatowych rozwiązań i nietypowego doboru instrumentów muzycznych, mogących odzwierciedlać lokalną kulturę muzyczną, bądź muzyków przebywających na dworze Jagiełły.

W literaturze pojawiło się wiele bardzo zróżnicowanych propozycji interpretacji bałkańskich scen Naigrawania, m.in. w kontekście charivari, komedii dell’arte, czy dramatyzacji pasyjnych. Niektórzy badacze sugerowali ich związek z antycznymi rytuałami upokarzania jeńców, bądź z konkretnymi epizodami znieważania cesarzy i dostojników bizantyjskich prześmiewczymi tańcami i pieśniami. Próbowano również odczytywać je w kluczu biblijnym, w kontekście fragmentów odnoszących się do cierpienia sprawiedliwych. Najmocniej przemawiały jednak elementy antycznej ikonografii imperialnej oraz kompozycja nawiązująca do scen koronacji cesarskich. Wydaje się, że malarze i teologowie chcieli podkreślić w ten sposób królewską godność wyszydzonego Chrystusa, prawdziwego Króla Żydowskiego i Mesjasza. Elementy muzyczne miały ewokować ceremonie dworskie, ale także Psalmy wzywające do gry, śpiewu i tańca na cześć Pana, Króla.

Polskie malowidła z Wiślicy i Lublina wpisują się w bałkańską tradycję i są interesującym przykładem jej odległych oddziaływań, a także przekształceń jakie dokonywały się na peryferiach.   


Słowa kluczowe

sceny Naigrawania; freski bizantyńsko-ruskie; Kaplica Świętej Trójcy w Lublinie; Zamek Królewski w Lublinie; kolegiata w Wiślicy; średniowieczne instrumenty muzyczne; ikonografia muzyczna

Bakalova, Elka. Stenopisite na crkvata pri sielo Berendé. Sofa: Bulgarski Houdozhnik, 1976.

Bałabanov, Kosta. Macedonian Frescoes. Skopje: Detska Radost, 1995.

Banach, Jerzy. Tematy muzyczne w plastyce polskiej. Kraków: PWM, 1956.

Boeck, Elena. „Simulating the Hippodrome: Te Performance of Power in Kiev’s St. Sophia”.

Te Art Bulletin 91, nr 3 (2009): 283–301.

Felmy, Karl Christian. Das Buch der Christus – Ikonen. Freiburg: Herder, 2004.

Deluga. Waldemar. „Byzantine Frescoes in Latin Churches of the Jagiellonian Age in Poland and Lithuania: History of the Discover”. Arte Christiana 106, nr 844 (2008): 24–34.

Ðjurić-Klajn, Stana. A Survey of Serbian Music through the Ages. Belgrade: Association of Composers of Serbia, 1972.

Floreva, Elena. Te Church of the Prophet Eliah in Boboshevo. Sofa: Bulgarski Houdozhnik, 1978.

Grabar, André. L’empereur dans l’art byzantin. London: Variorum Reprints, 1971.

Grabiec, Dominika. „Musical Motifs in Christ’s Passion: the Mocking of Christ from the Holy Trinity Chapel at Lublin Castle and Miniatures from the Cracovian Dominican meditations (ca. 1532)”. W: Te Musical Heritage of the Jagiellonian Era, red. Paweł Gancarczyk, Agnieszka Leszczyńska, 29–37. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, Uniwersytet Warszawski, Biblioteka Narodowa, 2012.

Grabiec, Dominika. „Przedstawienia Pasji w malarstwie włoskim od XIII do XV w. Próba interpretacji symboliki trąb i rogów”. Dysertacja doktorska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2017.

Gronek, Agnieszka. Ikony Męki Pańskiej. O przemianach w malarstwie cerkiewnym ukraińsko- -polskiego pogranicza. Kraków: Collegium Columbinum, 2007.

Gronek, Agnieszka. „O wątku ewangelicznym w bizantyńsko-ruskich malowidłach w wiślickiej kolegiacie”. W: Doctus artifex. Studia ofarowane profesorowi Jerzemu Gadomskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Wojciech Bałus, Wojciech Walanus, Marek Walczak, 179–191. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, PAU, 2007.

Grotowski, Piotr Łukasz. „Dwie nieznane sceny w prezbiterium kolegiaty wiślickiej”. W: Ars graeca. Ars latina. Studia dedykowane Profesor Annie Różyckiej-Bryzek, red. Wojciech Bałus, Waldemar Ceran i in., 145–154. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001.

Grotowski, Piotr Łukasz. „On the Margins of Meaning: Some Remarks on Gesture as Depicted in the Orthodox Frescoes of Roman Catholic Churches in Poland”. Biuletyn Historii Sztuki 70, nr 1 (2008): 163–176.

Grzybkowski Andrzej, red., Wiślica: nowe badania i interpretacje. Warszawa: Ośrodek Dokumentacji Zabytków, 1997.

Guizzi, Febo. „Corni, strepiti, diavoli e Guidei. Le rafgurazioni del Cristo Deriso e il ‘demoniaco’ nei rituali della Passione”. W: Charivari. Mascherate di vivi e di morti. Atti del V Convegno Internazionale, Rocca Grimalda, 7–8 ottobre 2000, red. Franco Castelli, 217–219. Alessandria: Edizioni dell’Orso 2004.

Herrin, Judith Herrin. Bizancjum. Niezwykłe dziedzictwo średniowiecznego imperium. Przekł. Norbert Radomski. Poznań: Rebis, 2014.

Hourihane, Column. Pontius Pilate, Anti-semitism, and the Passion in Medieval Art. Princeton: Princeton University Press, 2009.

Ilnitchi Currie, Gabriela. „Catalogus. A Corpus of Pictorial Representations of Musical Instruments and Dances in the Church Frescoes of Present-day Romania, Wallachia and Moldavia, ca. 1350 to ca. 1750”. Imago Musicae 23 (2006–2010): 101–152.

Ilnitchi, Gabriela. „Ottoman Echoes, Byzantine Frescoes, and Musical Instruments in the Balkans”. W: Balkan Popular Culture and the Ottoman Ecumene: Music, Image, and Regional Political Discourse, red. Donna A. Buchanan, 194–224. Maryland: Te Sacrecrow Press, Lanham, 2007.

Ilnitchi Currie, Gabriela. „Te Emergence of a Paradigm: Representations of Musical Instruments in the Palaiologian Depictions of the ‘Mocking of Christ’”. Imago Musicae 23 (2006–2010): 47–78.

Janocha, Michał. Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczpospolitej. Problem kanonu. Warszawa: Neriton, 2002.

Jurkowlaniec, Grażyna. „Te Artistic Patronage of Ladislaus Jagiełło. Beyond the Opposition between Byzantium and the Renaissance”. W: Bizancjum a Renesansy. Dialog kultur, dziedzictwo antyku. Tradycja i współczesność, red. Michał Janocha i in., 271–281. Warszawa: Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales” UW, 2012.

Keiko, Kono. „Notes on the Dancers in the Mocking of Christ at Staro Nagoročino”. Deltion of the Christian Archaeological Society 27, nr 4 (2006): 159–168.

Kozak, Łukasz. „Rota – ośla lira czy psalterium Dawida? Przykład ambiwalencji w średniowiecznej ikonografi muzycznej”. W: Sacrum – obraz i funkcja w społeczeństwie średniowiecznym, red. Aneta Pieniądz-Skrzypczak, Jerzy Pysiak, 117–132. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2005.

Kruk, Mirosław P. „Malowidła Graeco opere fundacji Jagiellonów jako postulat unii pań- stwowej i kościelnej oraz jedności Kościoła”. W: Między teologią a duszpasterstwem powszechnym na ziemiach Korony doby przedtrydenckiej. Dziedzictwo Średniowiecza i wyzwania XV–XVI wieku, red. Wacław Walecki, 145–201. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2017.

Lidova, Maria. „Creating a Liturgical Space: Te Sinai Complex od Icons by Ioannes Tohabi”. W: Vakhtang Beridze 1st International Symposium of Georgian Culture: Georgian Art in the Context of European and Asian Cultures. Proceedings, June 21–29, 2008 Georgia, red. Peter Skinner, Dimiti Tumanishvili, Anna Shanshiashvili, 226–231. Tbilisi: Georgian Arts & Culture Center, 2009.

Lidova, Maria. „Te Artist’s Signature in Byzantium. Six Icons by Ioannes Tohabi in Sinai Monastery (11th–12th Century)”. Opera – Nomina – Historiae. Giornale di Cultura Artistica 1 (2009): 77–98, online http://onh.giornale.sns.it.

Maguire, Henry. „Parodies of Imperial Ceremonial and the Reflections in Byzantine Art”. W: Court Ceremonies and Rituals of Power in Byzantin and the Medieval Mediterranean. Comparative Perspectives, red. Alexander Beihammer, Stavroula Constantinou, Maria Parani, 417–431. Leiden–Boston: Brill, 2013.

Mâle, Émile. L’art réligieux du XIIe siècle en France. Paris: Librairie Armand Colin, 1953.

Malinowski, Andrzej. „Aklamacje w ceremoniach bizantyńskich”. W: Musica Antiqua Europae Orientalis, 317–337. T. 7. Bydgoszcz: Filharmonia Pomorska, 1983.

Marrow, James. Passion Iconography in Northern European Art of the Late Middle Ages and Early Renaissance. Krotrijk: Van Ghemmert Publishing Company, 1979.

Morawska, Katarzyna. Średniowiecze. Część 2: 1320–1500. Warszawa: Sutkowski Edition, 1998 (= Historia Muzyki Polskiej 1).

Panayotova, Dora. Bulgarian Mural Paintings of the 14th Century. Sofa: Foreign Languages Press, 1966.

Pejović, Roksanda. Predstave muzickih instrumenata u srednjovekovnoj Srbiji. Beograd: Srpska Akademija Nauka i Umetnosti, 1984.

Perz, Mirosław. „Te Sacred and the Profane in Polish Music Sources and Paintings of the Fifteenth Century”. W: Ars musica – ars sacra, red. David Hiley, Wolfgang Horn, 41–56. Tutzing: Hans Schneider, 2007.

Potterie, Ignace de la. Męka Jezusa Chrystusa według Ewangelii Jana. Przekł. Tadeusz Kukułka. Kraków: WAM, 2006.

Privalova, Ekaterina. Rospis’ Timotesubani: issledovanie po istorii gruzinskoj srednevekovoj monumental’noj zhivopisi. Tbilisi: Metsniereba, 1980.

Radojčić, Svetozar. „Ruganje Hristu na fresci u Starom Nagoričinu”. Narodna Starina 35 (1939): 15–32.

Réau, Louis. Iconographie de l’Art Chrétien. T. II, Iconographie de la Bible. Nouveau Testament. Paris: Presses Universitaires de France, 1957.

Rohoziński, Jerzy. Gruzja. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2016.

Różycka-Bryzek, Anna. „Bizantyńsko-ruskie malowidła ścienne w kolegiacie wiślickiej”. Folia Historiae Artium 2 (1965): 47–82.

Różycka-Bryzek, Anna. Bizantyńsko-ruskie malowidła w kaplicy zamku lubelskiego. Warszawa: PWN, 1983.

Różycka-Bryzek, Anna. „Bizantyńsko-ruskie malowidła w Polsce wczesnojagiellońskiej: problem przystosowań na gruncie kultury łacińskiej”. W: Polska – Ukraina. 1000 lat sąsiedztwa, red. Stanisław Stępień. T. 2, 307–326. Przemyśl: Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu, 1994.

Różycka-Bryzek, Anna. „Bizantyńsko-słowiańskie malowidła w gotyckich kościołach Polski pierwszych Jagiellonów”. W: Między Wschodem a Zachodem. Dzieje Lubelszczyzny. T. 6, cz. 2, Kultura artystyczna, red. Tadeusz Chrzanowski, 313–347. Lublin: Lubelskie Towarzystwo Naukowe, 1992.

Różycka-Bryzek, Anna. „Byzantine Frescoes in Medieval Poland”. W: Actes du XXIIème Congrès International d’Histoire de l’art., Budapest, Septembre 1969. T. 1, 225–231. Akadémiai Kiadó, Budapest: 1972.

Różycka-Bryzek, Anna. „Echa tradycji antycznych w bizantyńsko-ruskich malowidłach ściennych Sandomierza i Lublina”. W: Ars auro prior. Studia Joanni Białostocki sexagenario dictata, red. Julian A. Chrościcki i in., 115–120. Warszawa: PWN, 1981.

Różycka-Bryzek, Anna. Freski bizantyńsko-ruskie fundacji Jagiełły w kaplicy Zamku Lubelskiego. Lublin: Muzeum Lubelskie, Wydawnictwo UMCS, 2000.

Różycka-Bryzek, Anna. „Ikonografa malowideł ściennych w kaplicy Świętej Trójcy na zamku w Lublinie: wątek starotestamentowy i hagiografczny”. Zeszyty Naukowe UJ. Prace z Historii Sztuki 12 (1976): 57–110.

Różycka-Bryzek, Anna. „Malowidła ścienne bizantyńsko-ruskie”. W: Malarstwo gotyckie w Polsce, red. Adam S. Labuda, Krystyna Secomska. T. 1, s. 155–184. Warszawa: Wydawnnictwo DiG, 2004.

Różycka-Bryzek, Anna. „O freskach lubelskich ponownie: uzupełnienia i dopowiedzenia”. W: Kaplica Trójcy Świętej na Zamku Lubelskim. Historia, teologia, sztuka, konserwacja.

Materiały sesji zorganizowanej w Muzeum Lubelskim 24–26 kwietnia 1997, red. Barbara Paprocka, Jan A. Sil, 91–104. Lublin: Muzeum Lubelskie, Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Oddział Miejski w Lublinie, 1999.

Różycka-Bryzek, Anna. „Realia muzyczne w bizantyńsko-ruskich malowidłach w Polsce czasów Jagiełły”. W: Empiria w badaniach muzyki, red. Andrzej Rakowski, 182–185. Warszawa: Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina, 1986.

Różycka-Bryzek, Anna. „Realizacja bizantyńskiego programu ikonografcznego w polskich kościołach gotyckich na przykładzie malowideł kaplicy lubelskiej 1418 r.”. W: Sztuka i ideologia XV wieku. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce PAN, red. Piotr Skubiszewski, 403–425. Warszawa: PWN, 1978.

Różycka-Bryzek, Anna. „Tematy maryjne w malowidłach kaplicy Trójcy Świętej zamku lubelskiego: ikonografa i znaczenie, miejsce w programie”. W: Ikona liturgiczna. Ewangelizacyjne przesłanie ikonografi maryjnej, red. Kazimierz Pek, 115–148. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów, 1999.

Różycka-Bryzek, Anna. „Uwagi o referacie T.M. Trajdosa pt. Treści ideowe wizerunków Jagiełły w kaplicy Świętej Trójcy na zamku lubelskim”. Biuletyn Historii Sztuki 43 (1981): 437–443.

Różycka-Bryzek, Anna. „Wyobrażenia aniołów w bizantyńsko-ruskich malowidłach kaplicy Świętej Trójcy w Lublinie 1418”. Folia Historiae Artium 13 (1977): 19–52.

Różycka-Bryzek, Anna. „Zarys historyczny badań nad bizantyńsko-ruskimi malowidłami ściennymi w Polsce”. Biuletyn Historii Sztuki 27 (1965): 175–293.

Rudniewski, Piotr, Mieczysław Samborski. „Problemy związane z pracami konserwatorskimi przy kaplicy Św. Trójcy na zamku w Lublinie”. Ochrona Zabytków 21, nr 3 (1968): 15–30.

Schiller, Gertrud. Ikonographie der christlichen Kunst. Cz. 2, Die Passion Jesu Christi. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 1968.

Semoglou, Athanassios. „Remarques sur certains archaismes iconographiques dans les peintures murals byzantinisantes de la Pologne au XV siècle”. Zograf 32 (2008): 151–162.

Smorąg-Różycka, Małgorzata. „Bizantyńskie freski w sandomierskiej katedrze: królewski dar na chwałę Bożą czy odblask idei Unii Horodelskiej?”. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne 141, nr 2 (2014): 235–255.

Trajdos, Tadeusz M. „Treści ideowe i kręgi stylistyczne polichromii bizantyńskiej za panowania Władysława II Jagiełły”. Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego: Slawistyka 3 (1982): 157–170.

Trajdos, Tadeusz M. „Treści ideowe wizerunków Jagiełły w kaplicy Św. Trójcy na zamku lubelskim”. Biuletyn Historii Sztuki 41, nr 3 (1979): 316–320.

Vaux, Roland de. Instytucje Starego Testamentu. Przekł. Tadeusz Brzegowy. T. 1–2. Poznań: Pallottinum, 2004.

Velmans, Tania. La Tétraévangile de la Laurentienne, Florence, Laur.VI23. Paris: Éditions Klincksieck, 1971.

Velmans, Tania. „Une image rare de saint cavalier à Chypre et ses origines orientales”. Deltion of the Christian Archaeological Society 30 (2009): 233–240.

Walkowiak, Marcin. „Graeco opere in Władysław Jagiełło’s Royal Power Teatre. Introduction to the Study”. Res Historica 48 (2019): 77–101.

Weyl Carr, Annemarie. „Icons and the Object of Pilgrimage in Middle Byzantine Constantinople”. Dumbarton Oaks Papers 56 (2002): 75–92.

Żuk-Orysiak, Jolanta. „Historia konserwacji malowideł bizantyńsko-ruskich z kaplicy Trójcy Świętej w Lublinie”. Roczniki Humanistyczne 62, nr 7 (2014): 53–75.

Pobierz

Opublikowane : 2020-07-13


Grabiec, D. (2020). Bizantyńsko-ruskie sceny Naigrawania w kolegiacie w Wiślicy oraz w kaplicy Świętej Trójcy na Zamku Królewskim w Lublinie w świetle aktualnych badań i interpretacji. Muzyka, 65(2), 147-177. https://doi.org/10.36744/m.450

Dominika Grabiec 
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk  Polska
https://orcid.org/0000-0003-4350-3188



W przypadku podjęcia decyzji o skierowaniu artykułu do druku, redakcja podpisuje z autorem umowę o przeniesieniu autorskich praw majątkowych. Zakłada się, że autor, przesyłając tekst do "Muzyki", przystaje na zawarte w umowie warunki.

Wzór umowy