„Die Schweizerhütte”, Moniuszkowska prapremiera spóźniona o blisko dwa stulecia: pytania, hipotezy, nowe perspektywy badawcze


Abstrakt

Dwuaktowa komische Oper zatytułowana Die Schweizerhütte to nieznane, młodzieńcze dzieło Stanisława Moniuszki, które swojego pierwszego wystawienia doczekało się dopiero w 2018 r., a więc po ok. 180 latach od czasu swojego powstania. Niemiecki tekst tego utworu zasadniczo zapożyczony przez Moniuszkę z opery Carla Bluma Mary, Max und Michel – pomija niektóre fragmenty „pierwowzoru”, zawiera także interpolację nieustalonego autorstwa oraz odmiennie zredagowane didaskalia. W omówieniu problematyki Die Schweizerhütte autor skupia się na analizie uwertury oraz zastosowanych przez kompozytora form arii, duetów, chórów i finałów. Spójność zastosowanych środków kompozytorskich z koncepcją dramaturgiczną dzieła potwierdza m.in. świadome powiązanie tematyczne uwertury z wieloczęściowymi finałami obydwu aktów oraz wprowadzenie motywów przypominających.

            Niemieckojęzyczny utwór przyszłego „ojca opery polskiej” dowodzi zatem poważnych przemyśleń wykształconego w Berlinie, dwudziestoletniego zaledwie, operowego nowicjusza na temat sposobów wewnętrznej integracji dzieła i zaskakująco dojrzałej świadomości reguł dramaturgii muzycznej. Wszystko wskazuje na to, że po powrocie do Wilna Moniuszko nie znalazł niestety sprzyjających warunków do dalszego rozwoju swojego talentu. Jednakże o ile za kontynuację i rozwinięcie ambitnych pomysłów dostrzegalnych w Die Schweizerhütte trudno uznać tzw. operetki (pisane przez Moniuszkę na początku lat 40. z myślą o śpiewających aktorach i szerokich kręgach odbiorców), to pomysły te odezwały się zapewne echem w zaginionej dzisiaj, pierwszej „operze seria” polskiego kompozytora zatytułowanej Twardowski i z pewnością ujawniły się w pełni w wileńskiej Halce.

Staje się coraz bardziej oczywiste, że styl operowy Moniuszki od samego początku ściśle powiązany był nie tylko z tradycją lokalną, wzorcami wykształconymi przez Stefaniego, Elsnera i Kurpińskiego, lecz także z poetyką opery europejskiej, przede wszystkim włoskiej i francuskiej. Transfer ten został jednak zapośredniczony przez niemiecką kulturę muzyczną, teatralną i literacką. Pobyt Moniuszki w Berlinie i stworzenie tam pierwszego, niemieckojęzycznego dzieła operowego odegrał zatem kluczową rolę w złożonym procesie absorpcji i syntezy różnych wzorów dramaturgii operowej. Dzięki niemu kompozytor osiągnąć miał z czasem swoją artystyczną dojrzałość.


Słowa kluczowe

Stanisław Moniuszko; opera komiczna; Die Schweizerhütte; Carl Blum; Mary, Max und Michel; historia opery XIX w.



Dziębowska, Elżbieta, Krystyna Duszyk. „Moniuszko Stanisław”. W: Encyklopedia muzyczna PWM. Część biograficzna, red. Elżbieta Dziębowska. T. 6, 303–335. Kraków: PWM, 2000.

Niemahaj, Sviatlena. „Biuraliści Stanisława Moniuszki: wokół komedioopery Fryderyka Skarbka oraz partytur warszawskiej i krakowskiej”. W: Teatr muzyczny Stanisława Moniuszki, red. Magdalena Dziadek, Elżbieta Nowicka, 57–73. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2014.

Niemahaj, Sviatlena. „Operetki i wodewile”. W: Moniuszko. Kompendium, red. Ryszard Daniel Golianek, 283–328. Kraków: PWM, 2020.

Opieński, Henryk. Stanisław Moniuszko. Życie i dzieła. Lwów–Poznań: Nakładem Wydawnictwa Polskiego, 1924.

Prosnak, Jan. „Niezrealizowane projekty operowe Moniuszki”. Kwartalnik Muzyczny 1, nr 21–22 (1948): 243–251.

Rudziński, Witold. Stanisław Moniuszko. Studia i materiały. Cz. 1, W Wilnie. Kraków: PWM, 1955.

Zieziula, Grzegorz, wyd., wstęp i komentarze. Stanisław Moniuszko, Halka, Partytura orkiestrowa / Orchestral Score (Warszawa 1861). Wydanie faksymilowe / Facsimile Edition. T. 1–4. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2012 (= Monumenta Musicae in Polonia).

Zieziula, Grzegorz. „Moniuszko i Paryż”. Muzyka 58, nr 3 (2013): 75–91.

Zieziula, Grzegorz. „From Bettly in French to Die Schweizerhütte in German: The Foreign-Language Operas of Stanisław Moniuszko”. Muzyka 60, nr 4 (2015): 69–96.

Zieziula, Grzegorz. „Dzieła operowe”. W: Moniuszko. Kompendium, red. Ryszard Daniel Golianek, 141–202. Kraków: PWM, 2020.

Zieziula, Grzegorz. „Teatr muzyczny młodego Moniuszki w świetle zachowanych źródeł i w zwierciadle spektakli współczesnych: pytania i dylematy”. W: Długi wiek XIX w muzyce: pytania – problemy – interpretacje, red. Małgorzata Sułek, Grzegorz Zieziula, 67–90. Warszawa: NIFC, Instytut Sztuki PAN, Liber Pro Arte, 2020.

Żeleński, Władysław. „Stanisław Moniuszko”. Kraj 11, nr 24 (1892): 4–6.

Pobierz

Opublikowane : 2021-08-09


Zieziula, G. (2021). „Die Schweizerhütte”, Moniuszkowska prapremiera spóźniona o blisko dwa stulecia: pytania, hipotezy, nowe perspektywy badawcze. Muzyka, 66(2), 3-36. https://doi.org/10.36744/m.904

Grzegorz Zieziula 
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk  Polska
https://orcid.org/0000-0001-8464-9592



Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w kwartalniku „Muzyka” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Muzyce” należy wyraźnie to zaznaczyć.