O trzech zabytkach muzyczno-liturgicznych z kolekcji Baworowskich przechowywanych w Bibliotece Narodowej


Abstrakt

Badania nad trzema muzyczno-liturgicznymi źródłami pochodzącymi z kolekcji Baworowskich, a przechowywanymi obecnie w Bibliotece Narodowej – graduałem PL-Wn 12496 IV oraz fragmentami PL-Wn 12497 IV i PL-Wn 12498 IV – zarówno weryfikują dotychczasowy stan wiedzy na ich temat jak też rozjaśniają wątpliwości i sprzeczności wynikające z najstarszych opisów rękopisów.

            Trzy różnorodne pod względem paleograficznym źródła, których zapisy pochodzą z odległych od siebie czasów, okazały się tworzyć niegdyś jedną księgę. Oba fragmenty w całości stanowią późniejsze dodatki do graduału, które odłączono od zasadniczej części najprawdopodobniej w I poł. XIX wieku.

            Graduał – a właściwie jego zasadnicza, oryginalna część – powstał w skryptorium lubiąskim ok. 1250 r. dla sióstr cysterek w Trzebnicy, bardzo możliwe iż był darem dla córki św. Jadwigi – Gertrudy. Wskutek sekularyzacji klasztorów na Śląsku (1810 r.) rękopis najprawdopodobniej został wywieziony z Trzebnicy do Wrocławia, jednak ostatecznie nie zasilił zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej, tak jak zasadnicza część biblioteki klasztornej, lecz znalazł się w prywatnym posiadaniu wrocławskiego muzyka J.Th. Mosewiusza. Po jego śmierci rękopis, już z odseparowanymi fragmentami, wzbogacił kolekcję Wiktora Baworowskiego we Lwowie, gdzie trzy części księgi otrzymały odrębne sygnatury. Po wojnie (1945 r.), już jako trzy nie związane ze sobą źródła – poza ich lwowską proweniencją – graduał z fragmentami trafił do zbiorów Biblioteki Narodowej.

            W świetle przeprowadzonych badań rękopis, choć powstały w skryptorium lubiąskim, wolno nazwać „Graduałem Trzebnickim”. Księga należy do grupy najdawniejszych zabytków muzyczno-liturgicznych przechowywanych w Polsce i dokumentuje najstarszy zachowany przekaz wersetu allelujatycznego O felix Hedwigis (PL-Wn 12496, f. 1r) jak też jeden z najstarszych zapisów sekwencji o św. Jadwidze Consurge jubilans (PL-Wn 12498).


Słowa kluczowe

Cystersi; graduał; notacja cysterska; liturgia; skryptorium lubiąskie; cysterki trzebnickie; O felix Hedwigis; Consurge iubilans; kolekcja Baworowskich



Araszczuk, Stanisław. Kult świętej Jadwigi w świetle przedtrydenckich ksiąg liturgicznych. Opole: Wydawnictwo Świętego Krzyża, 1995.

Statuta capitulorum generalium ordinis Cisterciensis ab anno 1116 ad annum 1786. Wyd. Josephus-Maria Canivez. Löwen: Bureaux de la Revue, 1934 (= Bibliothèque de la Revue d’histoire ecclésiastique 2).

Ferfoglia, Susi. Msza alternatim we włoskiej i francuskiej muzyce liturgicznej XVII wieku. Kraków: Wydawnictwo-Drukarnia Ekodruk s. c., 2011.

Grabiec, Dominika. „Formularz Mszy o Koronie Cierniowej z fragmentu graduału 12497 IV ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie”. W: Textus et Pictura. Średniowieczny kodeks rękopiśmienny jako nośnik treści, znaczeń i wartości artystycznych, red. Monika Jakubek-Raczkowska, Marta Czyżak. T. 2, Studia nad skryptorium i spuścizną rękopiśmienną średniowiecza, 21–31. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019.

Hinz, Edward. „Notacja muzyczna graduału rkp. 118/119 z Biblioteki Seminarium Duchownego w Pelplinie”. W: Musica Medii Aevi, red. Jerzy Morawski. T. 3, 43–58. Kraków: PWM, 1969.

Inwentarz rękopisów do połowy XVI wieku w zbiorach Biblioteki Narodowej. Opr. Jerzy Kaliszuk, Sławomir Szyller. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2012.

Jażdżewski, Konstanty Klemens. Lubiąż. Losy i kultura umysłowa śląskiego opactwa cystersów (1163–1642). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1992.

Kętrzyński, Wojciech. „Biblioteka Wiktora hr. Baworowskiego we Lwowie”. Teka konserwatorska. Rocznik Koła C.K. konserwatorów starożytnych pomników Galicyi wschodniej 1 (1892).

Kołodziejczak, Zenon. „Historia chorału gregoriańskiego w Polsce”. W: Thesaurus musicae sacrae summa cura servetur et foveatur, red. Stanisław Dąbek, Ireneusz Pawlak. Lublin: Polihymnia, 2004.

Kopeć, Jerzy. „Przemiany ideowe pobożności pasyjnej na przykładzie kultu Cierniowej Korony Chrystusa”. Studia Theologica Varsaviensia 10, nr 2 (1972): 155–193.

Kuźmak, Krystyna, „Bernard z Clairvaux. Kult”. W: Encyklopedia Katolicka, red. Feliks Gryglewicz, Romuald Łukaszyk, Zygmunt Sułowski. T. 2, 306. Lublin: KUL, 1976.

Kuźmak, Krystyna. „Edmund z Abingdon”. W: Encyklopedia Katolicka, red. Romuald Łukaszyk, Ludomir Bieńkowski, Feliks Gryglewicz. T. 4, 661–662. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1989.

Maciejewski, Tadeusz. „Kyriale cysterskie w najstarszych rękopisach polskich: XIII i XIV wiek”. W: Musica Medii Aevi, red. Jerzy Morawski. T. 3, 59–90. Kraków: PWM, 1969.

Mateja, Erwin. „Postać św. Jadwigi Śląskiej w księgach liturgicznych”. W: Wkład św. Jadwigi Śląskiej w kulturowe dziedzictwo Śląska, red. Stanisław Araszczuk, 81–92. Wrocław: Papie¬ski Wydział Teologiczny, 2017.

Morawski, Jerzy. Polska liryka muzyczna w średniowieczu. Warszawa: PWN, 1973.

Morawski, Jerzy. Średniowiecze. Cz. 1. Warszawa: Sutkowski Edition, 2006 (= Historia Muzyki Polskiej 1).

Morawski, Jerzy. „Ze studiów nad sekwencjami cysterskimi w Polsce”. W: Musica Medii Aevi, red. Jerzy Morawski. T. 1, 69–88. Kraków: PWM, 1965.

Nowiński, Janusz. „Cystersi propagatorami kultu relikwii św. Urszuli i jej Towarzyszek (Undecim Milium Virginum) – wybrane przykłady”. Saeculum Christianum 21 (2014): 61–72.

Pikulik, Jerzy. Polskie graduały średniowieczne. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2001.

Pikulik, Jerzy. „Sekwencje polskie”. W: Musica Medii Aevi, red. Jerzy Morawski. T. 4, 7–125. Kraków: PWM, 1973.

Pikulik, Jerzy. Śpiewy Alleluja o świętych. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 1995.

Siuchniński, Mateusz. „Pochodzenie i pierwotna przynależność zakonna konwentu cysterek w Trzebnicy”. Roczniki Historyczne 12, nr 2 (1936): 187–197.

Solecki, Witold. Analiza źródłowa rękopisu muzycznego ms. BAW. 2 z Biblioteki Narodowej w Warszawie. Praca magisterska, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 1982.

Szendrei, Janka. „Notacja liniowa w polskich źródłach chorałowych XII–XVI wieku”. W: Notae musicae artis. Notacja muzyczna w źródłach polskich XI–XVI wieku, red. Elżbieta Witkowska-Zaremba, 187–281. Kraków: Musica Iagellonica, 1999.

Szocki, Józef. „Księgozbiór Wiktora Baworowskiego – lwowskiego kolekcjonera i fundatora biblioteki”. W: Lwów: miasto, społeczeństwo, kultura, red. Henryk W. Żaliński, Kazimierz Karolczak, 447–455. Kraków: Wydawnictwo Naukowe WSP, 1998 (= Studia z Dziejów Lwowa 2).

Szwejkowska, Helena. Biblioteka klasztoru cysterek w Trzebnicy. Wrocław: Wrocławskie Wy-dawnictwo Naukowe, 1955.

Tabor, Dariusz. Iluminacje cysterskich kodeksów śląskich XIII wieku. Kraków: Księgarnia Aka-demicka, 2004.

Tchórzewska-Kabata, Halina, red. Nad złoto droższe. Skarby Biblioteki Narodowej. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2000.

Wałkówski, Andrzej. „Lubiąskie rękopisy muzyczne z XIII w. na tle badań nad skryptoriami cystersów. Nutacja diastematyczna”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum 18 (2014): 9–34.

Wałkówski, Andrzej. Skryptoria cystersów filiacji portyjskiej na Śląsku do końca XIII w. Zielona Góra–Wrocław: WSP, 1996.

Wałkówski, Andrzej. „Wpływ skryptorium klasztoru cystersów w Pforcie na dokument lubią¬ski do końca XIII w.”. Nasza Przeszłość 83 (1994): 203–247.

Wiącek, Kamil. „Rozwój kultu św. Jadwigi Śląskiej w Wielkopolsce”. Studia Paradyskie 29 (2019): 189–204.

Wolnik, Franciszek. Liturgia śląskich cystersów w średniowieczu. Opole: Wydawnictwo Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, 2002.

Pobierz

Opublikowane : 2021-04-19


Chachulska, I. (2021). O trzech zabytkach muzyczno-liturgicznych z kolekcji Baworowskich przechowywanych w Bibliotece Narodowej. Muzyka, 66(1), 49-80. https://doi.org/10.36744/m.796

Irina Chachulska 
Instytut Sztuki, Polska Akademii Nauk  Polska
https://orcid.org/0000-0002-5160-3130



Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w kwartalniku „Muzyka” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Muzyce” należy wyraźnie to zaznaczyć.