Dlaczego muzyka opiera się na skalach?

Krzysztof Guczalski


Uniwersytet Jagielloński, Kraków (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-1419-5748

Abstrakt

Spektrum wysokości słyszalnych dźwięków jest ciągłe: pomiędzy każdymi dwoma leży wiele wysokości pośrednich. A jednak z tego potencjalnie nieskończonego zasobu muzyka wybiera bardzo ograniczoną liczbę wysokości, które stanowią system muzyczny i tworzone w jego ramach skale.

Oparcie muzyki na skalach pozostaje w wyrazistej asymetrii np. w stosunku do sztuk plastycznych. Malarstwo nie ogranicza się do żadnego wyboru kolorów spośród ciągłego spektrum odcieni i każdy malarz może w nieskrępowany sposób czerpać z całego, potencjalnie nieskończonego zakresu. Powstaje zatem pytanie, dlaczego dzieje się tak w muzyce. Odpowiedzi, na które można natrafić w literaturze przedmiotu, wydają się mało satysfakcjonujące. Pojawiają się sugestie, że istnienie skal wynika ze stosowania notacji, z potrzeb pedagogiki muzycznej i tradycji analizy muzycznej. Odpowiedzi takie są całkiem niewiarygodne w świetle świadectw, że wszystkie znane kultury muzyczne, także czysto oralne, posługiwały się skalami. Inne spotykane odpowiedzi to sugestia, że źródło istnienia skal leży w biologicznych czynnikach kontrolujących produkcję i percepcję muzyczną albo że wynikają one z kategorialności percepcji. Bliższa analiza pokazuje, że żadna z takich odpowiedzi nie wytrzymuje krytyki.

Zostają zatem zaproponowane dwie inne odpowiedzi. Pierwsza: w sytuacji nietrwałości muzyki, która trwa tylko tak długo, jak długo jest grana lub śpiewana, możliwość jej ponownego wykonania uzależniona jest od ludzkiej pamięci, a z jej ograniczeń wynikła konieczność zawężenia materiału wysokościowego muzyki. Druga: z preferencji konsonansu wobec dysonansu wynikło zjawisko skali, które konsonanse wyróżnia i eksponuje; natomiast dopuszczenie całego spektrum wysokości prowadziłoby do zdecydowanej dominacji dysonansów, co mogło być odczuwane jako niepożądane.

Dalsza analiza pokazuje, że tylko ta pierwsza odpowiedź jest wiarygodna. Uzyskuje ona dodatkowe potwierdzenie w fakcie, że przezwyciężenie nietrwałości muzyki przejawiające się w tworzeniu tzw. utworów na taśmę – nagranych w procesie tworzenia przez kompozytora – pozwoliło jednocześnie muzyce po raz pierwszy porzucić skale i czerpać z pełnego spektrum wysokości, a w istocie ze znacznie szerszego zakresu dźwięków nie tylko harmonicznych – do szumów i szmerów włącznie.


Słowa kluczowe:

skale w muzyce , notacja muzyczna , nietrwałość muzyki , ograniczenia pamięci , percepcja kategorialna , konsonans, dysonans, muzyka bezskalowa

Brown, Stephen, Joseph Jordania. „Universals in the World’s Musics”. Psychology of Music 41, nr 2 (2013): 229–248.
DOI: https://doi.org/10.1177/0305735611425896   Google Scholar

Chion, Michel. „Ontologia muzyki konkretnej”. Przekł. Justyna Kroschel. Glissando 12 (2007): 140–145.
  Google Scholar

Guczalski, Krzysztof. „Harmonia nie tkwi w liczbach. O pitagorejczykach, strojach i zgodnych współbrzmieniach”. Scontri 2 (2015): 51–108.
  Google Scholar

Herf, Franz, Rolf Maedel. Ekmelische Musik. Möglichkeiten der Erweiterung unseres Tonsystems. Salzburg: Institut für Musikalische Grundlagenforschung an der Hochschule für Musik und darstellende Kunst Mozarteum Salzburg, 1972.
  Google Scholar

Kanno, Mieko. „Thoughts on How to Play in Tune: Pitch and Intonation”. Contemporary Music Review 22, nr 1/2 (2003): 35–52.
DOI: https://doi.org/10.1080/0749446032000134733   Google Scholar

List, George. „Concerning the Concept of the Universals and Music”. The World of Music 26, nr 2 (1984): 40–49.
  Google Scholar

Ozimek, Edward. Dźwięk i jego percepcja. Aspekty fizyczne i psychoakustyczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 22018.
  Google Scholar

Podlipniak, Piotr. Uniwersalia muzyczne. Poznań: PTPN, 2007.
  Google Scholar

Podlipniak, Piotr. Instynkt tonalny. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2015.
  Google Scholar

Rakowski, Andrzej. Kategorialna percepcja wysokości dźwięku w muzyce. Warszawa: Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna, 1978.
  Google Scholar

Serafine, Mary Louise. Music as Cognition. New York: Columbia University Press, 1988.
  Google Scholar

Sethares, William A. Tuning, Timbre, Spectrum, Scale. London–Berlin–Heidelberg: Springer, 22005.
  Google Scholar

Sloboda, John. Umysł muzyczny. Poznawcza psychologia muzyki. Przekł. Andrzej Białkowski, Ewa Klimas-Kuchtowa, Adam Urban. Warszawa: Akademia Muzyczna im. Fryderyka Chopina, 2002.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-07-08

Cited By / Share

Guczalski, K. (2022). Dlaczego muzyka opiera się na skalach? . Muzyka, 67(2). https://doi.org/10.36744/m.1293

Autorzy

Krzysztof Guczalski 

Uniwersytet Jagielloński, Kraków Polska
https://orcid.org/0000-0002-1419-5748

Statystyki

Abstract views: 44
PDF downloads: 26


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Krzysztof Guczalski

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w kwartalniku „Muzyka” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Muzyce” należy wyraźnie to zaznaczyć.