Kilka uwag o znaczeniu i randze opery w teatrze stanisławowskim

Recenzowany

Anna Parkitna


Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-0783-5038

Abstrakt

Artykuł rewiduje utrwalony w badaniach nad epoką stanisławowską schematyczny podział na operę „kunsztowną” (zagraniczną) i „użytkową” (polską). Wskazuje na kluczową rolę importowanego repertuaru, zwłaszcza opera buffa i opéra-comique, w realizacji oświeceniowych celów edukacyjnych i propagandowych teatru publicznego w Warszawie. Jednocześnie postuluje pełniejsze docenienie oryginalnej opery polskiej, z uwzględnieniem jej specyfiki oraz szerokiego kontekstu kulturowo-społecznego.

Instytucje finansujące

Artykuł powstał w ramach projektu badawczego nr 2025/57/B/HS2/02098, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki.


Słowa kluczowe:

epoka stanisławowska, opera buffa, opéra-comique, opera polska, teatr publiczny w Warszawie

Bernacki, Ludwik. Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta. T. 1. Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, 1925.
  Google Scholar

Bogusławski, Wojciech. Dzieje Teatru Narodowego na trzy części podzielone oraz wiadomość o życiu sławnych artystów. Warszawa, 1820.
  Google Scholar

Brumer, Wiktor. Służba narodowa Wojciecha Bogusławskiego. Hoesick, 1929.
  Google Scholar

Castelvecchi, Stefano. Sentimental Opera: Questions of Genre in the Age of Bourgeois Drama. Cambridge University Press, 2013.
  Google Scholar

Cegieła, Anna. „Polskie słownictwo teatralne w okresie oświecenia”. Pamiętnik Teatralny 33, nr 3–4 (1984): 492–501.
  Google Scholar

Chachulski, Jakub. „Genologia i polityka: Swoistość Cudu, czyli Krakowiaków i Górali w horyzoncie gatunków operowych końca XVIII stulecia”. Muzyka 66, nr 3 (2021): 117–47. https://doi.org/10.36744/m.976.
  Google Scholar

Chachulski, Jakub. Józef Elsner i świat osiemnastowiecznej opery komicznej. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2025.
  Google Scholar

Charlton, David. Popular Opera in Eighteenth-Century France: Music and Entertainment before the Revolution. Cambridge University Press, 2022.
  Google Scholar

Cieński, Marcin. Literatura polskiego Oświecenia wobec tradycji i Europy: Studia. Universitas, 2013.
  Google Scholar

Dębowski, Marek. Francuskie konteksty teatru polskiego w dobie Oświecenia. Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2001.
  Google Scholar

Galle, Leon. Wojciech Bogusławski i repertuar teatru polskiego w pierwszym okresie jego działalności (do roku 1794). Arct, 1925.
  Google Scholar

Heise, Ewa, Karyna Wierzbicka-Michalska, red. Teatr Narodowy w dobie Oświecenia: Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
  Google Scholar

Heine, Johann. Teatr Narodowy 1765–1766. Raporty szpiega. Przekład i redakcja Mieczysław Klimowicz. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1962.
  Google Scholar

Hübner, Zygmunt. Bogusławski, człowiek teatru. Wiedza Powszechna, 1958.
  Google Scholar

Jachimecki, Zdzisław. Historia muzyki polskiej (w zarysie). Gebethner i Wolff, 1920.
  Google Scholar

Kapłon, Andrzej. „Opera włoska w Warszawie 1784–1793 (na tle europejskim)”. Prace Literackie 20 (1979): 13–47.
  Google Scholar

Karasowski, Maurycy. Rys historyczny opery polskiej. Warszawa, 1859.
  Google Scholar

Klimowicz, Mieczysław. Początki teatru stanisławowskiego (1765–1773). Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965.
  Google Scholar

Klimowicz, Mieczysław. „Teatr Narodowy w latach 1774–1778”. W Teatr Narodowy w dobie Oświecenia: Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, redakcja Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
  Google Scholar

Kott, Jan. „Główne problemy teatru w dobie Oświecenia”. W Teatr Narodowy w dobie Oświecenia: Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, redakcja Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
  Google Scholar

Letellier, Robert Ignatius. Opéra-Comique: A Sourcebook. Cambridge Scholars, 2010.
  Google Scholar

Lisiecka, Katarzyna. „Europejskie tło idei narodowego teatru: Arkadyjska kontrabanda Wojciecha Bogusławskiego”. W Opera wobec historii: Od rekonstrukcji do mityzacji, redakcja Ryszard Daniel Golianek, Piotr Urbański. Wydawnictwo Adam Marszałek, 2012.
  Google Scholar

Maksymowicz, Piotr. Warszawski teatr operowy Wojciecha Bogusławskiego w latach 1778–1783. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2025.
  Google Scholar

Markiewicz, Grzegorz. Opera w Polsce w latach 1635–1795. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2019.
  Google Scholar

Markiewicz, Grzegorz. „Polskie doświadczenia z operą w dobie Oświecenia”. Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku 25 (2022): 147–60. https://doi.org/10.18778/2080-8313.25.07
  Google Scholar

Markovits, Rahul. Staging Civilization: A Transnational History of French Theater in Eighteenth-Century Europe. Przekład Marie Todd. University of Virginia Press, 2021.
  Google Scholar

Nowicka, Elżbieta. „Opera w Polsce na początku XIX wieku – wyobrażenia, poglądy, teorie”. W Teorie opery, redakcja Maciej Jabłoński. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2004.
  Google Scholar

Nowak-Romanowicz, Alina. Klasycyzm. Historia muzyki polskiej 4. Sutkowski Edition, 1995.
  Google Scholar

Nowak-Romanowicz, Alina. „Niektóre problemy opery polskiej między oświeceniem a romantyzmem”. W Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, redakcja Zofia Lissa. PWM, 1967.
  Google Scholar

Nowak-Romanowicz, Alina. „Poglądy estetyczno-muzyczne Józefa Elsnera”. W Poglądy na muzykę kompozytorów polskich doby przedchopinowskiej: Ogiński, Elsner, Kurpiński, redakcja Tadeusz Strumiłło, Alina Nowak-Romanowicz, Teresa Kuryłowicz. PWM, 1960.
  Google Scholar

Ochocki, Jan Duklan. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. T. 5. Wydała Kazimiera Gadomska. Druk Ed. Nicz i S-ka, [1910].
  Google Scholar

Parkitna, Anna. Opera in Warsaw: A City of the European Enlightenment. Cambridge Elements in Music and the City. Cambridge University Press, 2024.
  Google Scholar

Parkitna, Anna. „Opera in Warsaw, 1765–1830: Operatic Migration, Adaptation, and Reception in the Enlightenment”. Dysertacja doktorska, Stony Brook University, 2020.
  Google Scholar

Parkitna, Anna. „Stanislavian Warsaw and the Universality of Eighteenth-Century Operatic Culture”. W SECM 2021: Courts, Colonies, and Cosmopolitan Exchange, redakcja Beverly Wilcox. Steglein, 2023.
  Google Scholar

Prosnak, Jan. Kultura muzyczna Warszawy XVIII wieku. PWM, 1955.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. Bogusławski. T. 1. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. Bogusławski. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. Bogusławski. T. 1. Teatr Narodowy, 2015.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew. „Teatr Narodowy w latach 1779–1789”. W Teatr Narodowy w dobie Oświecenia: Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, redakcja Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
  Google Scholar

Sowiński, Albert. Słownik muzyków polskich. Paryż, 1874.
  Google Scholar

Strohm, Reinhard. Dramma per Musica: Italian Opera Seria of the Eighteenth Century. Yale University Press, 1997.
  Google Scholar

Strumiłło, Tadeusz. „Poglądy na muzykę Michała Kleofasa Ogińskiego”. W Poglądy na muzykę kompozytorów polskich doby przedchopinowskiej: Ogiński, Elsner, Kurpiński, redakcja Tadeusz Strumiłło, Alina Nowak-Romanowicz, Teresa Kuryłowicz. PWM, 1960.
  Google Scholar

Szwankowski, Eugeniusz. „Polskie zespoły aktorskie XVIII w.”. W Teatr Narodowy w dobie Oświecenia: Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodowego, redakcja Ewa Heise, Karyna Wierzbicka-Michalska. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1967.
  Google Scholar

Świerczewski, Eugeniusz. Wojciech Bogusławski i jego scena: Zarys biograficzny: W setną rocznicę zgonu. Związek Artystów Scen Polskich, 1929.
  Google Scholar

Wierzbicka-Michalska, Karyna. Aktorzy cudzoziemscy w Warszawie w XVIII wieku. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
  Google Scholar

Wierzbicka-Michalska, Karyna. Teatr w Polsce w XVIII wieku. PWN, 1977.
  Google Scholar

Wierzbicka-Michalska, Karyna. Źródła do historii teatru warszawskiego od roku 1762 do roku 1833. Cz. 1, Czasy stanisławowskie. Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1951.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. „A Granted Royal Wish, or Carlo Goldoni’s La buona figliuola with Music by Niccolò Piccinni and Il mercato di Malmantile with Music by Domenico Fischietti, Staged in Warsaw in 1765”. W Operatic Pasticcios in 18th-Century Europe: Contexts, Materials and Aesthetics, redakcja Berthold Over, Gesa zur Nieden. Transcript, 2021.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. „Eighteenth-Century Warsaw: Periphery, Keystone, (and) Centre of European Musical Culture”. W Music Migration in the Early Modern Age: Centres and Peripheries – People, Works, Styles, Paths of Dissemination and Influence, redakcja Jolanta Guzy-Pasiak, Aneta Markuszewska. Liber Pro Arte, 2016.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. „Lud, naród i ojczyzna w pierwszych operach polskich (1778–1794)”. W Operowy kontrapunkt: Libretto w Europie Środkowej i Wschodniej, redakcja Katarzyna Lisiecka, Barbara Judkowiak. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2014.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. „Mozart a «sprawa polska» czyli o muzycznych koneksjach Warszawy i Wiednia w drugiej połowie XVIII wieku”. W Mozart i współcześni: Muzyka w Europie środkowej w XVIII wieku, redakcja Ryszard D. Golianek, Beata Stróżyńska. Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów, 2007.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Augusta. „Arx Regia”,1995.
  Google Scholar

Żórawska-Witkowska, Alina. „Opera w Warszawie w drugiej połowie XVIII wieku: Od dworskiego teatru Augusta III do publicznego teatru Stanisława Augusta Poniatowskiego (organizacja i repertuar)”. W Opera polska w XVIII i XIX wieku, redakcja Maciej Jabłoński, Jan Stęszewski, Janina Tatarska. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2000.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-06-29

Cited By / Share

Parkitna, A. (2026). Kilka uwag o znaczeniu i randze opery w teatrze stanisławowskim. Muzyka, 71(2), 3–22. https://doi.org/10.36744/m.4965

Autorzy

Anna Parkitna 

Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk Polska
https://orcid.org/0000-0003-0783-5038

Statystyki

Abstract views: 2
PDF downloads: 1


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Anna Parkitna

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Muzyce”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku w „Muzyce” przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY 4.0.

Artykuły w zeszytach od 2018/1 do 2022/3 publikowane były na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy/ki udzielali wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Muzyce”, zachowywali nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.