Warszawskie dzieło architektury à la française. Dzieje budowy i geneza fasady kościoła karmelitów bosych

Paweł Migasiewicz

Warszawa, Instytut Sztuki PAN
https://orcid.org/0000-0001-8610-8845

Jakub Sito

Warszawa, Instytut Sztuki PAN
https://orcid.org/0000-0002-2670-1513

Abstrakt

Nadzwyczaj okazała, wybitnej klasy, kamienna fasada kościoła karmelitów bosych w Warszawie została wzniesiona w latach 1761/1762 – 1779 według projektu Ephraima Schrögera (1727-1783). Jej kolumnowo-pilastrowa architektura – racjonalna, wstrzemięźliwa, choć zarazem bogata w detal – bliska jest tradycji kolumnowych fasad kościelnych i świeckich powstających we Francji od 1. połowy XVI w. po pierwszą połowę wieku XVIII. Większość autorów wypowiadających się na jej temat, abstrahując niejako od jej zakorzenienia w owej tradycji, uznawała ją za czołowy przykład rodzącej się w latach 60. XVIII w. warszawskiej odmiany neoklasycyzmu rozumianego jako nowa propozycja stylowa. Z drugiej strony przyznawano, iż Schröger, projektując fasadę kościoła karmelitów bosych, odwzorował jedną względnie kilka współczesnych rycin francuskich (głównie Blondela). Z oboma stanowiskami nie można się zgodzić. Klasycyzm obecny w warszawskiej fasadzie był stylem nowym jedynie na gruncie polskim, nie zaś francuskim, gdzie obecny był od czasów Serlia. Wielkim uproszczeniem jest także zredukowanie wpływu tradycji francuskiej u Schrögera do inspiracji grafiką. Autorzy tekstu dowodzą, że ten wybitny warszawski twórca doskonale znał i rozumiał ową tradycję, bodaj najlepiej ze wszystkich architektów polskich swojego pokolenia, niemal na równi z architektami francuskimi. Można przypuszczać, iż we Francji przebywał on jeszcze w latach 50. XVIII w., odbierając tam część swej edukacji, na wiele lat przed słynnym wyjazdem do zachodniej Europy sfinansowanym przez króla Stanisława Augusta w 1767 roku.

Słowa kluczowe:

barok, klasycyzm, karmelici bosi, Ephraim Schröger, architektura warszawska, architektura francuska, kościół karmelitów bosych w Warszawie

Brykowska, Maria. Architektura karmelitów bosych w XVII–XVIII wieku. Warszawa: PWN, 1991.
  Google Scholar

Dymnicka-Wołoszyńska, Hanna. “Radziwiłł Michał Kazimierz zwany Rybeńko.” W Polski Słownik Biograficzny, t. 30, 299–306. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Ossolineum, 1987.
  Google Scholar

Frommel, Sabine. Sebastiano Serlio. Architecte de la Renaissance. Paris: Gallimard, 2002.
  Google Scholar

Jaroszewski, Tadeusz S. “Architektura.” W Warszawa w wieku Oświecenia, 195–240. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Ossolineum, 1986.
  Google Scholar

Jaroszewski, Tadeusz S. “Architektura polska doby oświecenia a wiek XVII. Ze studiów nad problematyką sztuki klasycyzmu w Polsce.” Kwartalnik Architektury i Urbanistyki 12, nr 3-4 (1968): 57–76.
  Google Scholar

Kwiatkowski, Marek. “Efraim Schröger.” W Polski Słownik Biograficzny, t. 36, 10–12. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Ossolineum, 1995.
  Google Scholar

Lorentz, Stanisław. Efraim Szreger, architekt polski XVIII wieku. Warszawa: PWN, 1986.
  Google Scholar

Lorentz, Stanisław. “Materiały do historii kościoła karmelitów bosych na Krakowskim Przedmieściu.” Rocznik Warszawski 3 (1962): 26–74.
  Google Scholar

Lorentz, Stanisław. “Z dziejów architektury warszawskiej XVIII w.” Biuletyn Historii Sztuki 22, nr 3 (1960): 239–253.
  Google Scholar

Lorentz, Stanisław, i Andrzej Rottermund. Klasycyzm w Polsce. Warszawa: Arkady, 1984.
  Google Scholar

Mączyński, Ryszard. “Wzorniki architektoniczne doby klasycyzmu. Rozważania nad prospektywnym charakterem proponowanych rozwiązań.” Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 62, nr 4 (2014): 499–526.
  Google Scholar

Michalski, Jerzy. “Radziwiłł Karol Stanisław zwany Panie Kochanku.” W Polski Słownik Biograficzny, t. 30, 248–262. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Ossolineum, 1987.
  Google Scholar

Mignot, Claude. François Mansart. Un architecte artiste au siècle de Louis XIII et de Louis XVI. Paris: Picard, 2016.
  Google Scholar

Mossakowski, Stanisław. “Projekt kościoła Karmelitów Bosych w warszawie autorstwa G. B. Gisleniego.” Biuletyn Historii Sztuki 59, nr 1-2 (1997): 92–103.
  Google Scholar

Pérouse de Montclos, Jean-Marie. De la Renaissance à la Révolution (Histoire de l’architecture française). Paris: Éditions du Patrimoine, 2003.
  Google Scholar

Pérouse de Montclos, Jean-Marie. L’Architecture à la française, du milieu du XVe à la fin du XVIIIe siècle. Paris: Picard, 2013.
  Google Scholar

Pérouse de Montclos, Jean-Marie. Pierre Lescot (1515–1578) architecte du Roi et da la Pléiade. Paris: Picard, 2018.
  Google Scholar

Rizzi, Alberto. Canaletto w Warszawie. Dzieła Bernarda Bellotta zwanego Canalettem w stolicy Stanisława Augusta. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2006.
  Google Scholar

Sito, Jakub. “Firmitas, Venustas i Magnificentia. O użyciu kamienia w warszawskiej architekturze i rzeźbie doby saskiej.” W Materiał rzeźby. Między techniką a semantyką, redakcja Aleksandra Lipińska, 403–421. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009.
  Google Scholar

Sulerzyska, Teresa, i Stanisława Sawicka, i Janina Trenklerówna. “Katalog rysunków z Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie.” W Varsaviana. Rysunki architektoniczne, dekoracyjne, plany i widoki z XVIII i XIX wieku, cz. 1, redakcja Teresa Sulerzyska, Stanisława Sawicka, Janina Trenklerówna, 53–54. Warszawa: PWN, 1967.
  Google Scholar

Wanat, Benignus Józef. Zakon Karmelitów Bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605–1975. Kraków: Wydawnictwo OO. Karmelitów Bosych, 1979.
  Google Scholar

Wyszomirska, Monika. “Schröger (Schroeger, Szreger) Ephraim (Efraim).” W Allgemeines Künstlerlexicon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, t. 18, 222–223. Berlin- Boston: Walter de Gruyter GmbH, 2019.
  Google Scholar

Wyszomirska, Monika. “Schröger (Schroeger, Szreger) Ephraim (Efraim).” W Słownik architektów i budowniczych środowiska warszawskiego XV-XVIII wieku, 402–412. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2016.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-01-14

Cited By / Share

Migasiewicz, P. ., & Sito, J. (2022). Warszawskie dzieło architektury à la française. Dzieje budowy i geneza fasady kościoła karmelitów bosych. Biuletyn Historii Sztuki, 83(4), 883–921. https://doi.org/10.36744/bhs.1084

Statystyki

Abstract views: 58
PDF downloads: 71


Licencja

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Biuletynie Historii Sztuki” należy wyraźnie to zaznaczyć.