Manual Cinema: A Unique Hybrid of Shadow Theatre and Cinematic Practices

artykuł recenzowany

Marzenna Wiśniewska

marzennaw@umk.pl
Uniwersytet Mikołaja Kopernika (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-7126-2102

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest analizie praktyk artystycznych stanowiących hybrydę  różnychtradycji teatru cieni z dawnymi i nowoczesnymi technologiami projekcji obrazu, które ich twórcy, niezależnie od siebie, określają „kinem manualnym”. Zjawisko to jest konsekwentnie rozwijane przez artystów zakorzenionych w sztuce lalkarskiej i właśnie ich konceptualizacje i realizacje kina manualnego stanowią główny obszar analizy w niniejszym studium. W badaniach nad konwergencją teatru i innych mediów niewiele uwagi poświęcono dotąd tego typu praktykom artystycznym, a i samo pojęcie nie było przedmiotem badawczego namysłu. W centrum analizy znajdują się autorskie koncepcje kina manualnego realizowane przez Tadeusza Wierzbickiego, Adama Walnego oraz przez kolektywy Manual Cinema (USA) i Hotel Modern (Holandia). Sformułowana przez Petera W. Marxa koncepcja ekologii mediów służy podjęciu dyskusji nad kinem manualnym jako maszyną medialną, wytwarzającą swoiste relacje między performerem, narzędziami i widzem. Takie ujęcie pozwala uchwycić i poddać analizie funkcję „percepcyjnej wielostabilności” (w ujęciu Eriki Fischer-Lichte), której doświadczają widzowie omawianych przedstawień.


Oświadczenie o konflikcie interesów

Autorka nie zgłosiła żadnego potencjalnego konfliktu interesów.

Słowa kluczowe:

Adam Walny, Tadeusz Wierzbicki, Manual Cinema, Hotel Modern, techniki filmowe, teatr cieni, lalkarstwo

Auslander, Philip. “Liveness: Performance and the Anxiety of Simulation.” In Performance and Cultural Politics, edited by Elin Diamond. London: Routledge, 1996. https://doi.org/10.4324/9781315004297.
  Google Scholar

Bleeker, Maaike. “Playing Soldiers at the Edge of Imagination: Hotel Modern and the Representation of the Unrepresentable.” Arcadia 45, no. 3 (2011): 276–294. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/arca.2010.016/html.
  Google Scholar

Carlson, Marvin. The Haunted Stage: The Theatre as Memory Machine. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press, 2003.
  Google Scholar

Chapple, Freda, and Chiel Kattenbelt. “Key Issues in Intermediality in Theatre and Performance.” In Intermediality in Theatre and Performance, edited by Freda Chapple and Chiel Kattenbelt. Amsterdam: Rodopi, 2006.
  Google Scholar

Collins-Hughes, Laura. “Manual Cinema Presents Semi-Gothic Ada/Ava.” New York Times, July 6, 2015. http://www.nytimes.com/2015/07/19/theater/manualcinema-presents-the-semi-gothic-ada-ava.html.
  Google Scholar

Drew, Dir. “Manual Cinema.” Theatre Topics 26, no. 2 (2016): 15–18. https://muse.jhu.edu/article/627126.
  Google Scholar

Fischer-Lichte, Erika. “Culture and Performance: Theatre History as a Culture History,” Actas/ Proceedings. Historia de Teatro e Novas Technologias (2018). https://ceteatro.pt/wp-content/uploads/2018/05/comunicacao_erika-bf9.pdf.
  Google Scholar

Fischer-Lichte, Erika. The Transformative Power of Performance: A New Aesthetics. Translated by Saskya Iris Jain. London: Routledge, 2008. https://doi.org/10.4324/9780203894989.
  Google Scholar

Huhtamo, Erkki. Illusion in Motion: Media Archaeology of the Moving Panorama and Related Spectacles. Cambridge, MA: The MIT Press, 2013. https://doi.org/10.7551/mitpress/9228.001.0001.
  Google Scholar

Huhtamo, Erkki. “Time Traveling in the Gallery: An Archeological Approach in Media Art.” In Immersed in Technology: Art and Virtual Environments, edited by Mary Anne Moser with Douglas McLeod. Cambrige, MA: The MIT Press, 1996. https://doi.org/10.7551/mitpress/3678.003.0014.
  Google Scholar

Jobson, Christopher. “Chicago’s Manual Cinema.” Colossal. September 7, 2021. https://www.thisiscolossal.com/2021/09/manual-cinema-candyman/.
  Google Scholar

Jurkowski, Henryk. “A Poet in the Universe of Light.” Teatr Lalek 2/3 (2003): 25–28.
  Google Scholar

Kordjak-Piotrowska, Joanna, ed. Antonisz: Technika jest dla mnie rodzajem sztuki. Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, 2013.
  Google Scholar

Kopania, Kamil. “Teatr lalek, Bauhaus, Richard Teschner, Kineformy: Kilka uwag na temat wczesnej twórczości Andrzeja Pawłowskiego.” Kwartalnik Filmowy 39/40 (2002): 255–262. https://doi.org/10.36744/kf.3890.
  Google Scholar

Lešková Dolenská, Kateřina. “A New Dimension of Puppetry.” In Puppetry and Multimedia, edited by Ida Hledikova and Cariad Astles. Bratislava: Academy of Performing Arts in Bratislava, 2020.
  Google Scholar

Lis, Daniel. “Auschwitz jako wyobrażenie.” Znak, no. 7/8 (2012): 125–127.
  Google Scholar

Manual Cinema. “An Interview with Manual Cinema.” Interview by Anna Chiaretta Lavatelli. Museum of Contemporary Art Chicago. January 13, 2025. https://mcachicago.org/publications/blog/2015/01/an-interview-with-manual-cinema.
  Google Scholar

Martin, Carol. Theatre of the Real. London: Palgrave Macmillan, 2013.
  Google Scholar

Marx, Peter W. Early Modern Media Ecology. Cambridge: Cambridge University Press, 2024.
  Google Scholar

Moholy-Nagy, László. Vision in motion, trans. Paul Theobald. Chicago: Paul Theobald & Co, 1947.
  Google Scholar

Morris, Ashira. “Creating live cinema with puppets and shadow.” PBS News. February 12, 2025. https://www.pbs.org/newshour/arts/creating-live-cinema-with--puppets-and-shadow.
  Google Scholar

Prodeus, Adriana. “Analogowe plemię.” Kino, no. 5 (2020): 45–46.
  Google Scholar

Prodeus, Adriana. Themersonowie: Szkice biograficzne. Warszawa: Świat Literacki, 2009.
  Google Scholar

Richards, Paulette. “Screen Magic Dispels the Monstrosity of Ignorance.” Chicago International Puppet Theater Festival Archive. January 26–28, 2024. https://chicagopuppetfest.org/2024-festival/2024-festival-archive-manual-cinema/.
  Google Scholar

Walny, Adam. The Art Handbook for the Culture World: Adam Walny; On Object Theatre. Kleszczele: Instytut Teatru Przedmiotu, 2018.
  Google Scholar

Wiśniewska, Marzenna. Archipelag indywidualności: Solowe teatry performerów współdziałających z materią. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2022.
  Google Scholar

Wiśniewska, Marzenna. “Multimedia Performances and Intermediality in Contemporary Polish Puppet Theatre.” In Puppetry and Multimedia, edited by Ida Hledikova and Cariad Astles. Bratislava: Academy of Performing Arts in Bratislava, 2020.
  Google Scholar

Wierzbicki, Tadeusz. “Theater des Lichts / The Theatre of Light.” In Schattentheater Band 2: Kunst + Technik (Shadow Theatre, Volume 2: Art + Technique), edited by Rainer Reusch. Schwäbisch Gmünd: Einhorn Verlag, 2001.
  Google Scholar

Wynants, Nele. “Dissecting the Camera: Shifting Positions Between Theatre and Science.” The Theatre Times. January 29, 2022. https://thetheatretimes.com/ dissecting-the-camera-shifting-positions-between-theatre-and-science/.
  Google Scholar


Opublikowane
2026-03-13

Cited By / Share

Wiśniewska, M. (2026) „Manual Cinema: A Unique Hybrid of Shadow Theatre and Cinematic Practices”, Pamiętnik Teatralny, 75(1), s. 61–80. doi: 10.36744/pt.4543.

Autorzy

Marzenna Wiśniewska 
marzennaw@umk.pl
Uniwersytet Mikołaja Kopernika Polska
https://orcid.org/0000-0001-7126-2102

Marzenna Wiśniewska – profesor w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Członek Komisji Naukowej Międzynarodowej Unii Lalkarzy (UNIMA) oraz Polskiego Stowarzyszenia Badaczy Teatru. Jej główne zainteresowania naukowe obejmują teatr i spektakle kulturalne, historię i teorię światowego teatru lalkowego, media w teatrze, teatr dla dzieci i młodzieży, pedagogikę teatralną, animację kultury oraz zarządzanie.



Statystyki

Abstract views: 4
PDF downloads: 1


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Marzenna Wiśniewska

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor/ka udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor/ka wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY 4.0.

Od zeszytu 1/2018 do zeszytu 3/2022 artykuły publikowane były na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy/ki udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowywali nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.