Manual Cinema: A Unique Hybrid of Shadow Theatre and Cinematic Practices
Marzenna Wiśniewska
marzennaw@umk.plUniwersytet Mikołaja Kopernika (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-7126-2102
Abstrakt
Artykuł poświęcony jest analizie praktyk artystycznych stanowiących hybrydę różnychtradycji teatru cieni z dawnymi i nowoczesnymi technologiami projekcji obrazu, które ich twórcy, niezależnie od siebie, określają „kinem manualnym”. Zjawisko to jest konsekwentnie rozwijane przez artystów zakorzenionych w sztuce lalkarskiej i właśnie ich konceptualizacje i realizacje kina manualnego stanowią główny obszar analizy w niniejszym studium. W badaniach nad konwergencją teatru i innych mediów niewiele uwagi poświęcono dotąd tego typu praktykom artystycznym, a i samo pojęcie nie było przedmiotem badawczego namysłu. W centrum analizy znajdują się autorskie koncepcje kina manualnego realizowane przez Tadeusza Wierzbickiego, Adama Walnego oraz przez kolektywy Manual Cinema (USA) i Hotel Modern (Holandia). Sformułowana przez Petera W. Marxa koncepcja ekologii mediów służy podjęciu dyskusji nad kinem manualnym jako maszyną medialną, wytwarzającą swoiste relacje między performerem, narzędziami i widzem. Takie ujęcie pozwala uchwycić i poddać analizie funkcję „percepcyjnej wielostabilności” (w ujęciu Eriki Fischer-Lichte), której doświadczają widzowie omawianych przedstawień.
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
Adam Walny, Tadeusz Wierzbicki, Manual Cinema, Hotel Modern, techniki filmowe, teatr cieni, lalkarstwoBibliografia
Auslander, Philip. “Liveness: Performance and the Anxiety of Simulation.” In Performance and Cultural Politics, edited by Elin Diamond. London: Routledge, 1996. https://doi.org/10.4324/9781315004297.
Google Scholar
Bleeker, Maaike. “Playing Soldiers at the Edge of Imagination: Hotel Modern and the Representation of the Unrepresentable.” Arcadia 45, no. 3 (2011): 276–294. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/arca.2010.016/html.
Google Scholar
Carlson, Marvin. The Haunted Stage: The Theatre as Memory Machine. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press, 2003.
Google Scholar
Chapple, Freda, and Chiel Kattenbelt. “Key Issues in Intermediality in Theatre and Performance.” In Intermediality in Theatre and Performance, edited by Freda Chapple and Chiel Kattenbelt. Amsterdam: Rodopi, 2006.
Google Scholar
Collins-Hughes, Laura. “Manual Cinema Presents Semi-Gothic Ada/Ava.” New York Times, July 6, 2015. http://www.nytimes.com/2015/07/19/theater/manualcinema-presents-the-semi-gothic-ada-ava.html.
Google Scholar
Drew, Dir. “Manual Cinema.” Theatre Topics 26, no. 2 (2016): 15–18. https://muse.jhu.edu/article/627126.
Google Scholar
Fischer-Lichte, Erika. “Culture and Performance: Theatre History as a Culture History,” Actas/ Proceedings. Historia de Teatro e Novas Technologias (2018). https://ceteatro.pt/wp-content/uploads/2018/05/comunicacao_erika-bf9.pdf.
Google Scholar
Fischer-Lichte, Erika. The Transformative Power of Performance: A New Aesthetics. Translated by Saskya Iris Jain. London: Routledge, 2008. https://doi.org/10.4324/9780203894989.
Google Scholar
Huhtamo, Erkki. Illusion in Motion: Media Archaeology of the Moving Panorama and Related Spectacles. Cambridge, MA: The MIT Press, 2013. https://doi.org/10.7551/mitpress/9228.001.0001.
Google Scholar
Huhtamo, Erkki. “Time Traveling in the Gallery: An Archeological Approach in Media Art.” In Immersed in Technology: Art and Virtual Environments, edited by Mary Anne Moser with Douglas McLeod. Cambrige, MA: The MIT Press, 1996. https://doi.org/10.7551/mitpress/3678.003.0014.
Google Scholar
Jobson, Christopher. “Chicago’s Manual Cinema.” Colossal. September 7, 2021. https://www.thisiscolossal.com/2021/09/manual-cinema-candyman/.
Google Scholar
Jurkowski, Henryk. “A Poet in the Universe of Light.” Teatr Lalek 2/3 (2003): 25–28.
Google Scholar
Kordjak-Piotrowska, Joanna, ed. Antonisz: Technika jest dla mnie rodzajem sztuki. Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, 2013.
Google Scholar
Kopania, Kamil. “Teatr lalek, Bauhaus, Richard Teschner, Kineformy: Kilka uwag na temat wczesnej twórczości Andrzeja Pawłowskiego.” Kwartalnik Filmowy 39/40 (2002): 255–262. https://doi.org/10.36744/kf.3890.
Google Scholar
Lešková Dolenská, Kateřina. “A New Dimension of Puppetry.” In Puppetry and Multimedia, edited by Ida Hledikova and Cariad Astles. Bratislava: Academy of Performing Arts in Bratislava, 2020.
Google Scholar
Lis, Daniel. “Auschwitz jako wyobrażenie.” Znak, no. 7/8 (2012): 125–127.
Google Scholar
Manual Cinema. “An Interview with Manual Cinema.” Interview by Anna Chiaretta Lavatelli. Museum of Contemporary Art Chicago. January 13, 2025. https://mcachicago.org/publications/blog/2015/01/an-interview-with-manual-cinema.
Google Scholar
Martin, Carol. Theatre of the Real. London: Palgrave Macmillan, 2013.
Google Scholar
Marx, Peter W. Early Modern Media Ecology. Cambridge: Cambridge University Press, 2024.
Google Scholar
Moholy-Nagy, László. Vision in motion, trans. Paul Theobald. Chicago: Paul Theobald & Co, 1947.
Google Scholar
Morris, Ashira. “Creating live cinema with puppets and shadow.” PBS News. February 12, 2025. https://www.pbs.org/newshour/arts/creating-live-cinema-with--puppets-and-shadow.
Google Scholar
Prodeus, Adriana. “Analogowe plemię.” Kino, no. 5 (2020): 45–46.
Google Scholar
Prodeus, Adriana. Themersonowie: Szkice biograficzne. Warszawa: Świat Literacki, 2009.
Google Scholar
Richards, Paulette. “Screen Magic Dispels the Monstrosity of Ignorance.” Chicago International Puppet Theater Festival Archive. January 26–28, 2024. https://chicagopuppetfest.org/2024-festival/2024-festival-archive-manual-cinema/.
Google Scholar
Walny, Adam. The Art Handbook for the Culture World: Adam Walny; On Object Theatre. Kleszczele: Instytut Teatru Przedmiotu, 2018.
Google Scholar
Wiśniewska, Marzenna. Archipelag indywidualności: Solowe teatry performerów współdziałających z materią. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2022.
Google Scholar
Wiśniewska, Marzenna. “Multimedia Performances and Intermediality in Contemporary Polish Puppet Theatre.” In Puppetry and Multimedia, edited by Ida Hledikova and Cariad Astles. Bratislava: Academy of Performing Arts in Bratislava, 2020.
Google Scholar
Wierzbicki, Tadeusz. “Theater des Lichts / The Theatre of Light.” In Schattentheater Band 2: Kunst + Technik (Shadow Theatre, Volume 2: Art + Technique), edited by Rainer Reusch. Schwäbisch Gmünd: Einhorn Verlag, 2001.
Google Scholar
Wynants, Nele. “Dissecting the Camera: Shifting Positions Between Theatre and Science.” The Theatre Times. January 29, 2022. https://thetheatretimes.com/ dissecting-the-camera-shifting-positions-between-theatre-and-science/.
Google Scholar
Autorzy
Marzenna Wiśniewskamarzennaw@umk.pl
Uniwersytet Mikołaja Kopernika Polska
https://orcid.org/0000-0001-7126-2102
Marzenna Wiśniewska – profesor w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Członek Komisji Naukowej Międzynarodowej Unii Lalkarzy (UNIMA) oraz Polskiego Stowarzyszenia Badaczy Teatru. Jej główne zainteresowania naukowe obejmują teatr i spektakle kulturalne, historię i teorię światowego teatru lalkowego, media w teatrze, teatr dla dzieci i młodzieży, pedagogikę teatralną, animację kultury oraz zarządzanie.
Statystyki
Abstract views: 4PDF downloads: 1
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Marzenna Wiśniewska

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor/ka udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor/ka wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY 4.0.
Od zeszytu 1/2018 do zeszytu 3/2022 artykuły publikowane były na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy/ki udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowywali nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
Inne teksty tego samego autora
- Ewa Tomaszewska, Marzenna Wiśniewska, Kronika życia i twórczości Jana Dormana (1912–1986) , Pamiętnik Teatralny: Tom 68 Nr 3/4 (2019): Teatr Jana Dormana
- Marzenna Wiśniewska, Otwarte archiwum Dormana , Pamiętnik Teatralny: Tom 68 Nr 3/4 (2019): Teatr Jana Dormana
- Marzenna Wiśniewska, W laboratorium Fausta , Pamiętnik Teatralny: Tom 68 Nr 3/4 (2019): Teatr Jana Dormana
- Tang Shu-wing, Marzenna Wiśniewska, Performing—Feeling, Auto-Transformation, and Expression: Tang Shu-wing and His Theatre Studio in Hong Kong , Pamiętnik Teatralny: Tom 72 Nr 3 (2023): Transnarodowe ścieżki eurazjatyckich sztuk performatywnych (z blokiem tematycznym według koncepcji Artura Dudy)
- Marzenna Wiśniewska, Doświadczanie Węgajt: Wielogłos , Pamiętnik Teatralny: Tom 73 Nr 2 (2024)




