Lekarz teatralny: Przyczynek do opisu obyczajów teatralnych XIX wieku

artykuł recenzowany

Dorota Jarząbek-Wasyl

dorota.jarzabek@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński, Polska (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-3097-9830

Abstrakt

Lekarz teatralny to jedna z kluczowych figur procesu przemian teatru jako instytucji między końcem XVIII a początkiem XX wieku: otaczał opieką artystów, gwarantował wewnętrzny ład instytucji i współkształtował społeczną percepcję i ocenę zawodu aktorskiego. Przyczyniał się do organizacji teatru jako przestrzeni kontrolowanej i unormowanej, w której ani reakcje widzów, ani obyczaje artystów nie burzyły ogólnego porządku. Artykuł stanowi historyczne studium kształtowania się posady i obowiązków lekarza teatralnego w XIX wieku na podstawie pamiętników, prasy, materiałów ikonograficznych (w tym karykatur). Wychodząc od analizy źródłowych tekstów, takich jak pisma samych lekarzy teatralnych (Kazimierz Łukaszewicz, Gustave-Joseph Witkowski), autorka przyjmuje dwie równoległe strategie: 1) rekonstruuje biograficzno-faktograficzne tło obecności urzędowego doktora w polskim teatrze, 2) problematyzuje relacje między instytucją teatru a formami zorganizowanej opieki medycznej, chorobami aktorów a wyobrażeniami teatru jako miejsca niebezpiecznego i patologicznego, patografią aktorskich chorób a ideą publicznego ładu i systemu wartości, wewnętrzną a zewnętrzną percepcją profesji scenicznej.


Słowa kluczowe:

lekarz teatralny, choroba, społeczny wizerunek aktora, patografia, regulamin pracy scenicznej, Kazimierz Łukaszewicz, Gustave-Joseph Witkowski

Bal, Ewa. „Zamiana moczu w wino: O sprawczości medycyny w teatrze na przykładzie komedii francuskich i włoskich z XVII w.”. In Ganczar i Rutkowski, Medycyna w teatrze, 77–88.
  Google Scholar

Burzyńska, Anna R. „Połknięte szpilki: Protokoły lekarskie Ernsta Büchnera a twórczość literacka Georga Büchnera”. In Ganczar i Rutkowski, Medycyna w teatrze, 89–102.
  Google Scholar

Carnoy, Henry, ed. Dictionnaire biographique international des écrivains. Paris: Imprimerie de l’Armorial Français, 1903.
  Google Scholar

Chwalba, Andrzej. „Problem zdrowia i brudu na obszarze dawnej Rzeczypospolitej w XIX wieku”. In Celem nauki jest człowiek...: Studia z historii społecznej i gospodarczej ofiarowane Helenie Madurowicz-Urbańskiej, redakcja Piotr Franaszek, 65–71. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2000.
  Google Scholar

Ganczar, Maciej, i Krzysztof Rutkowski, red. Medycyna w teatrze. Kraków: Homini, 2017.
  Google Scholar

Jarząbek-Wasyl, Dorota. „Madame i doktorzy”. In Helena Modrzejewska i jej przyjaciele, redakcja Alicja Kędziora i Emil Orzechowski, 41–98. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2020.
DOI: https://doi.org/10.12797/9788381383189.02   Google Scholar

Kramsztyk, Stefan. „Kazimierz Łukaszewicz, lekarz batalionowy Wojska Polskiego w r. 1830–1831”. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, nr 3 (1939): 55–56.
  Google Scholar

Łyskanowski, Marcin. Medycyna i lekarze dawnej Warszawy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1980.
  Google Scholar

Maresz, Barbara. „O lekarzach teatralnych słów kilka”. Goniec Teatralny, nr 11 (1991): 8.
  Google Scholar

Mermikides, Alex, and Gianna Bouchard, eds. Performance and the Medical Body. London: Bloomsbury, 2016.
DOI: https://doi.org/10.5040/9781472570819   Google Scholar

Michalik, Jan. Dzieje teatru w Krakowie w latach 1893–1915. Część 1, tom 1. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1985.
  Google Scholar

Noszczyk, Wojciech, red. Dzieje medycyny w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2015.
  Google Scholar

Olechnowicz, Emilia. „Theatrum Anatomicum – ciało jako widowisko”. In Ganczar i Rutkowski, Medycyna w teatrze, 17–38.
  Google Scholar

Podgórska-Klawe, Zofia. Szpitale warszawskie 1388–1945. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
  Google Scholar

Podgórska-Klawe, Zofia, red. Towarzystwo Lekarskie Warszawskie 1820–2005. Cz. 1: 1820–1917. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie, 2005.
  Google Scholar

Raszewski, Zbigniew, red. Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965. Tom 1. Opracowanie Jadwiga Czachowska et al. na podstawie materiałów Stanisława Dąbrowskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
  Google Scholar

Smith, Matthew Wilson. The Nervous Stage: Nineteenth-Century Neuroscience and the Birth of Modern Theatre. Oxford: Oxford University Press, 2018.
  Google Scholar

Sontag, Susan. Choroba jako metafora: AIDS i jego metafory. Tłumaczenie Jarosław Anders. Kraków: Wydawnictwo Karakter, 2016.
  Google Scholar

Szarejko, Piotr. Słownik lekarzy polskich XIX wieku. Tom 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 1995.
  Google Scholar

Szczublewski, Józef, i Eugeniusz Szwankowski, red. Alojzy Żółkowski-syn. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1959.
  Google Scholar

Szumowski, Władysław. Historia medycyny filozoficznie ujęta. Warszawa: Sanmedia, 1994.
  Google Scholar

Szwankowski, Eugeniusz, oprac. Teatr Wojciecha Bogusławskiego w latach 1799–1814. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1954.
  Google Scholar

Turos, Maria J. „Wojskowa służba zdrowia w Królestwie Polskim 1815–1830 w świetle aktów wykonawczych”. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 65, nr 1 (2020): 117–131. https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.20.007.11623.
DOI: https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.20.007.11623   Google Scholar

Urbanek, Bożena. „Zdrowie i choroba w ujęciu polskich lekarzy II połowy XIX i początków XX wieku”. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 47, nr 3 (2002): 109–122.
  Google Scholar

Waszkiel, Halina. Stanisław Bogusławski. Warszawa: Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza, 2010.
  Google Scholar

Wichrowska, Elżbieta. „Świadectwo dzienników choroby (XVIII/XIX w.)”. Teksty Drugie, nr 1 (2021): 117–137. https://doi.org/10.18318/td.2021.1.7.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2021.1.7   Google Scholar

Więckowska, Elżbieta. „Opieka lekarsko-zdrowotna i sanitarna w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku”. Medycyna Nowożytna 14, nr 1/2 (2007): 55–67.
  Google Scholar

Witkowski, Gustave-Joseph. Les médecins au théatre de l’antiquité au dix-septième siècle. Paris: Maloine, 1905.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-06-29

Cited By / Share

Jarząbek-Wasyl, D. (2022) „Lekarz teatralny: Przyczynek do opisu obyczajów teatralnych XIX wieku”, Pamiętnik Teatralny, 71(2), s. 115–148. doi: 10.36744/pt.1125.

Autorzy

Dorota Jarząbek-Wasyl 
dorota.jarzabek@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński, Polska Polska
https://orcid.org/0000-0003-3097-9830

Dorota Jarząbek-Wasyl  - dr hab., prof. UJ, pracuje w Katedrze Teatru i Dramatu Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zajmuje się historią teatru i dramatu XIX i XX wieku, zwłaszcza procesem kreacji teatralnej, obyczajowością teatralną, sztuką aktorską oraz opisem i edycją źródeł do historii teatru. Poza kilkudziesięcioma artykułami naukowymi, wydała książki: Słowo i głos. Problem rozmowy w dramacie w ujęciu teoretycznym i historycznym (2006), Za kulisami. Narodziny przedstawienia w teatrze polskim XIX wieku (2016) oraz Archiwum teatru XIX wieku. Ludzie, dokumenty, historie (razem z Barbarą Maresz,  2019).



Statystyki

Abstract views: 106
PDF downloads: 81


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Dorota Jarząbek-Wasyl

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY-NC-ND 4.0.