Rzeźby katedry wileńskiej i ich twórca Tommaso Righi


Abstrakt

 W latach 1783-1790 przebudowywano z inicjatywy biskupa Ignacego Massalskiego katedrę w Wilnie, a do wykonania dużego zespołu rzeźb zaangażowano tam w 1784 r.  rzymskiego rzeźbiarza Tommasa Righiego. Celem artykułu jest przedstawienie okoliczności sprowadzenia go z Rzymu oraz próba wyjaśnienia wyraźnego dysonansu między charakterem rzeźb zdobiących wileńską świątynię a klasycystycznymi formami jej fasady.  

Do zaangażowania Righiego w Wilnie mógł się przyczynić jego uczeń, rzymski rzeźbiarz Vincenzo Pacetti. Miał on bliskie kontakty z biskupem Massalskim, który będąc w Rzymie odwiedzał jego pracownię i kupował rzeźby, co Pacetti wielokrotnie odnotował w swoim diariuszu. Utrzymywał on ze swoim nauczycielem bliskie stosunki, mógł mieć zatem wpływ na zatrudnienie go przez biskupa Massalskiego. Righi był ważną osobistością w rzymskim środowisku artystycznym, jego kariera przez długie lata rozwijała się pomyślnie, a dokonania spotykały się z dużym uznaniem. Powodem decyzji o wyjeździe mógł być następujący w końcu lat 70. XVIII w. schyłek jego artystycznej działalności i spadek liczby zamówień. Righi 17 maja 1784 r. wyjechał do Wilna, gdzie był zatrudniony przez 6 lat i 4 miesiące: początkowo przy dekoracji pałacu w Werkach pod Wilnem, a od 1786 do 1790 r. w wileńskiej katedrze. W katedrze wykonał 6 posągów i 6 wielopostaciowych reliefów na fasadzie oraz dwa posągi we wnętrzu (wszystkie w stiuku w technice narzutu), które zapewne sam projektował. Wykonał wówczas także cztery biusty w terakocie.

Rzeźby wileńskiej katedry, pełne barokowej ekspresji, odbiegają artystycznym wyrazem od form jej fasady. Wydają się być reminiscencją marmurowych posągów 12 apostołów stojących w niszach głównej nawy bazyliki San Giovanni in Laterano w Rzymie, wykonanych w latach 1703-1718 według rysunków Carla Maratty przez siedmiu rzeźbiarzy. Podobieństwa między posągami w Rzymie i w Wilnie dotyczą nie tylko ich strony formalnej i stylistycznej, ale także usytuowania figur w zwieńczonych trójkątnymi frontonami niszach, nad którymi umieszczono prostokątne płyciny z reliefowymi scenami. Righi był zatrudniony w latach 60. XVIII w. w bazylice San Giovanni in Laterano, wykonał tam trzy pomniki stojące w Baptysterium.

Jesienią 1791 r. Righi opuścił Wilno i wyjechał do Warszawy, gdzie pracował na dworze Stanisława Augusta. W latach 1792-1793 zrealizował szereg rzeźb w letniej rezydencji króla w Łazienkach. Zmarł w Warszawie w końcu 1802 r. Do ostatnich lat pozostał epigonem późnej fazy rzymskiego baroku, powielając schematy i rozwiązania znane mu z czasów dawnej świetności.


Batowski, Zygmunt, „Righi Tommaso”, [w:] Ulrich Thieme, Felix Becker, Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart, t. 28, Leipzig 1934, s. 354.

Bazylika wileńska, Wilno [b. r.], s. 17-18, 21.

Budreika, Eduardas, Działalność architektoniczna Wawrzyńca Gucewicza. Wybrane zagadnienia, Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia Historiae Artium, 5:1991, s. 171-193.

Ciampi, Sebastiano, Bibliografia critica delle antiche reciproche corrispondenze politiche, ecclesiastiche, scientifiche, letterarie, artistiche dell’Italia colla Russia, colla Polonia..., t. 2, Firenze 1839, s. 265.

Ciampi, Sebastiano, Notizie di medici, maestri di musica e cantori, pittori, architetti, scultori ed altri artisti italiani in Polonia e polacchi in Italia, Lucca 1830, s. 119-120.

Daugnon, Francesco Foucault de, Gli italiani in Polonia dal IX secolo al XVIII. Note storiche con brevi cenni genealogici, araldici e biografici, t. 2, Crema 1906, s. 284.

Sobieszczański, Franciszek Maksymilian, Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej

Polsce, t. 2, Warszawa 1849, s. 268-269.

I „Giornali” di Vincenzo Pacetti, red. Angela Cipriani, Giulia Fusconi, Carlo Gasparri, Maria Grazia Picozzi, Lucia Pirzio Biroli Stefanelli, Pozzuoli 2011.

Jaroszewski, Tadeusz, Stefan, Architektura doby oświecenia w Polsce: nurty i odmiany, Warszawa 1971, s. 119-121 (Studia z Historii Sztuki, t. 3).

Katalog rysunków z Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, cz. 2: Miejscowości różne. Rysunki architektoniczne, dekoracyjne, plany i widoki z XVIII i XIX wieku, oprac. Teresa Sulerzyska, Warszawa 1969, s. 206 poz. 904.

Kirkor Adam Honory [Jan ze Śliwina], Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1859.

Kłos, Juliusz, Wilno, przewodnik krajoznawczy, Wilno 1937, s. 117-119.

Kraszewski Józef Ignacy, Wilno od początków jego do roku 1750, t. 2, Wilno 1840, s. 197-198.

Kurczewski, Jan, Kościół zamkowy, czyli katedra wileńska..., cz. I, Wilno 1908, s. 225.

Lorentz, Stanisław, Gucewicz Wawrzyniec, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 9, Wrocław-Warszawa-Kraków 1960-1961, s. 133-135.

Lorentz, Stanisław, Rottermund, Andrzej, Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1984, s. 242 poz. 31, il. na s. 39. Peyre Marie-Joseph, Oeuvres d’Architecture, Paris 1765, pl. I: Portail d’Église.

Lorentz, Stanisław, Wawrzyniec Gucewicz. Na marginesie monografii: E. Budreika, architekturos Kandidatas, Architektas Laurynas Stuoka Gucevicius, Vilnius 1954, Biuletyn Historii Sztuki, XX:1958, nr 3-4, s. 367-380.

Mikocka-Rachubowa, Katarzyna, „O «Giornale» Vincenza Pacettiego raz jeszcze”, Biuletyn Historii Sztuki, LXVIII: 2006, nr 1, s. 103-105. Roma 1771-1819.

Mikocka-Rachubowa, Katarzyna, „Righi Tommaso”, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 8, Warszawa 2007, s. 365.

Mikocka-Rachubowa, Katarzyna, „Rome and sculpture in Poland in the Reign of King Stanislaus Augustus (1764-1795)”, [w:] Poland and Artistic Culture of Western Europe 14th-20th Century, eds. Barbara Przybyszewska-Jarmińska, Lech Sokół, Frankfurt am Main 2014, s. 289, il. 8.

Mikocka-Rachubowa, Katarzyna, „Rzeźbiarz rzymski Vincenzo Pacetti i Polacy”, Biuletyn Historii Sztuki, LXV: 2003, nr 2, s. 261-276.

Mikocka-Rachubowa, Katarzyna, „Włoscy rzeźbiarze na dworze króla Stanisława Augusta”, Rocznik Historii Sztuki, 29: 2004, s. 110.

Mikocka-Rachubowa, Katarzyna, Rzeźba włoska w Polsce około 1770-1830, Warszawa 2016, t. 1, s. 23, t. 2, s. 491-499.

Przybylski Wacław, „Kościół katedralny w Wilnie”, Tygodnik Ilustrowany, 1863, nr 196, s. 253.

Szybiak, Irena, „Massalski Ignacy”, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 20, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975, s. 135-139.

Śledziewski, Piotr, „Dialog albo rozmowa o adoracji Krzyża Św. na fasadzie bazyliki wileńskiej”, Środy Literackie, 1937, nr 7, s. 1-19.

Zahorski, Witold, Katedra wileńska, Wilno 1904, s. 50-51, 64.

Pobierz

Opublikowane : 2020-04-02


Mikocka-Rachubowa, K. (2020). Rzeźby katedry wileńskiej i ich twórca Tommaso Righi. Biuletyn Historii Sztuki, 81(2), 197-220. https://doi.org/10.36744/bhs.316

Katarzyna Mikocka-Rachubowa  katarzyna.mikocka@wp.pl
Instytut Sztuki PAN, Warszawa  Polska



Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki” i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w „Biuletynie Historii Sztuki” należy wyraźnie to zaznaczyć.