Refugia na peryferiach. Pałace w Słobitach i Birżach jako przykłady architektury rodów kalwińskich
Hubert L. Baumann
hubert.baumann@gmail.comInstytut Historii Sztuki, Uniwersytet Gdański (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-2062-2363
Abstrakt
Artykuł jest zestawieniem i analizą porównawczą XVII-wiecznych pałaców Dohnów w Słobitach (niem. Schlobitten) oraz Radziwiłłów w Birżach (ob. Biržai na Litwie) jako przykładów rezydencji dwóch kalwińskich rodzin szlacheckich Prus Książęcych i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Autor ukazuje wpływ traktatu hugenota Jacques’a Perreta Des fortifications na formę i funkcję obu założeń: zwraca uwagę na korelacje w układzie przestrzeni i bryły. Na podstawie źródeł archiwalnych i badań porównawczych artykuł dowodzi, że wyznanie kalwińskie miało wpływ na architekturę i było manifestem tożsamości religijnej i społecznej. Studium jest przyczynkiem do badań na dziedzictwem protestanckiej architektury świeckiej, w szczególności na pograniczach politycznych Rzeczypospolitej i Prus.
Słowa kluczowe:
Słobity (Schlobitten), Birże (Biržai), zu Dohna, Radziwiłłowie, protestantyzm, architektura kalwińska, pałac, architektura rezydencjonalna XVII w., Prusy Książęce, Wielkie Księstwo Litewskie, Jacques Androuet du Cerceau, Jacques Perret, Constantin Tencalla, Jan UlrichBibliografia
Andermann, Kurt. „Adelsfehde zwischen Recht und Unrecht. Das Beispiel der Dohna-Fehde”. W: Die Familie von Bünau. Adelsherrschaften in Sachsen und Böhmen vom Mittelalter bis zur Neuzeit, redakcja Matthias Schattkovsky, 151–166. Leipzig: Leipziger Universitätsverlag, 2008.
Google Scholar
Balmas, Enea. „La città ideale di Jacques Perret”. Studi di Letteratura Francese 2 (1969): 3–45.
Google Scholar
Balmas, Enea. „Jacques Perret. Architetto Riformato”. Protestantesimo 1 (1950): 15–34.
Google Scholar
Bania, Zbigniew. „Pałac w Podhorcach”. Rocznik Historii Sztuki 13 (1981): 97–170.
Google Scholar
Bania, Zbigniew. Sibi, suisque et Patriae ornamento. Fundacje artystyczne Koniecpolskich w XV–XVII wieku. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021.
DOI: https://doi.org/10.18778/8220-578-7
Google Scholar
Bernatowicz, Tadeusz. „Książęcy splendor w stolicy. Rezydencje i dobra Radziwiłłów w Wilnie XVI–XVIII wieku”. W: Historia – konserwacja – rewitalizacja. Funkcjonowanie rezydencji regionu łódzkiego w kontekście doświadczeń europejskich. Prace dedykowane pamięci Profesora Leszka Kajzera, redakcja Tadeusz Bernatowicz, Piotr Gryglewski, Krzysztof Stefański, 17–40. Łódź: Katedra Historii Sztuki. Uniwersytet Łódzki, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, 2016.
Google Scholar
Bock, Sabine. Herrenhäuser. Entwicklung eines Bautypes im Ostseeraum. 2. Die Anfänge. (Schwerin: Thomas Helms Verlag, 2023.
Google Scholar
Bömelburg, Hans-Jürgen. „Lojalność w protestanckokalwińskiej rodzinie stanu panów w Prusach Książęcych. Trzy pokolenia rodziny Dohnów (1540–1625)”. W: Panorama lojalności. Prusy Królewskie i Prusy Książęce w XVI wieku, redakcja Agnieszka Skolimowska, 46–62. Warszawa: Instytut Historii PAN, 2001.
Google Scholar
Borkowski, Heinrich. „Die ehemalige Bibliothek der Reichsburggrafen und Grafen zu Dohna in Mohrungen”. Altpreußische Monatsschrift 35 (1898): 309–313.
Google Scholar
Chroust, Anton. Abraham von Dohna. Sein Leben und sein Gedicht auf den Reichstag von 1613. München: Verlag der K. B. Akademie der Wissenschaften, 1896.
Google Scholar
Chroust, Anton. „Die Bibliothek des Prinzen Moritz von Oranien”. Oud Holland 15, nr 1 (1897): 11–23.
DOI: https://doi.org/10.1163/187501797X00023
Google Scholar
Ciechanowiecki, Andrzej. „Z dziejów budowy zamku w Birżach”. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki 4, nr 1–2 (1959): 43–64.
Google Scholar
Dacarro, Fabio. „Jacques Perret: Visionary Architect, Practical Engineer, or Connoisseur? A Study on the Identity of a Controversial Figure of the 17th Century Through the Projects of His Fortified Towns”. Architectural Research 16, nr 4 (2014): 193–202. https://doi.org/10.5659/AIKAR.2014.16.4.193.
DOI: https://doi.org/10.5659/AIKAR.2014.16.4.193
Google Scholar
zu Dohna, Lothar. Die Dohnas und ihre Häuser. Profil einer europäischen Adelsfamilie, t. 2. Göttingen: Wallstein Verlag GmbH, 2013.
Google Scholar
Dohna, Siegmar. Die Dohna’s. Aufzeichnungen über die Vergangenheit der Familie Dohna. Theil I. Berlin: [s.n.], 1877.
Google Scholar
Drėma, Vladas. „Twórcy kościoła św. Teresy w Wilnie”. Biuletyn Historii Sztuki 38, nr 4 (1976): 297–298.
Google Scholar
Dybaś, Bogusław. Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2018.
Google Scholar
Dyrness, William A. The Origins of Protestant Aesthetics in Early Modern Europe. Calvin’s Reformation Poetics. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
DOI: https://doi.org/10.1017/9781108593311
Google Scholar
Grommelt, Carl. „Bauten und Baugeschichte”. W: Carl Grommlet, Christine Mertens, Das Dohnasche Schloss Schlobitten in Ostpreussen. Stuttgart: W. Kohlhammer Verlag, 1962.
Google Scholar
Grommelt, Carl. Die ostpreußische Bauverwaltung im Anfange des 18. Jahrhunderts und der königlich preußische oberländische Landbaumeister und Landmesser Johann Caspar Hindersin. Ein Beitrag zur Baugeschichte der Provinz Ostpreußen. Allenstein: W.E. Harich, 1922.
Google Scholar
Hautecœur, Louis, Histoire de l’Architecture classique en France, t. 1. Paris: Éditions A. et J. Picard, 1966.
Google Scholar
Kačinskaitė, Indrė. „LDK barokinė dvaro sodyba: istorinio vaizdo retrospekcija”. Kultūros paminklai 19 (2015): 35–56.
Google Scholar
Kossarzecki, Krzysztof. „Fortece i zamki radziwiłłowskie w XVII–XVIII w. na podstawie zachowanych archiwaliów w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów”. Miscellanea Historico-Archivistica, nr 15–16 (2008–2009): 53–67.
Google Scholar
Krollmann, Christian. „Dohna Achatius”. W: Altpreußische Biographie, t, 1, redakcja Christian Krollmann, 140. Königsberg: Gräfe und Unzer, 1941.
Google Scholar
Krollmann, Christian. Die Selbstbiographie des Burggrafen Fabian zu Dohna (1550–1621) nebst Aktenstücken zur Geschichte der Sukzession der Kurfürsten von Brandenburg in Preußen aus dem fürstlich dohnaschen Hausarchive zu Schlobitten. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot, 1905.
Google Scholar
Lestringant, Frank. „Huguenots en Utopie, ou Le genre utopique et la Réforme (XVIe – XVIIIe siècles)”. Bulletin de la Société de l’Histoire du Protestantisme Français, nr 146 (2000): 253–306.
Google Scholar
von Lorck, Carl E. L. Landschlösser und Gutshäuser in Ostund Westpreußen. Frankfurt am Main: Verlag Wolfgang Weidlich, 1972.
Google Scholar
Maksymowicz, Anitta. „Abraham Scultetus (1566–1625) – teolog z Zielonej Góry”. Studia Zielonogórskie 15 (2009): 277–285.
Google Scholar
Müller-Bohn, Hermann. Die Denkmäler Berlins in Wort und Bild. Berlin: Globus Verlag, 1905.
Google Scholar
Ng, Morgan. „Collage, Architectural Inscription, and the Aesthetics of Iconoclasm in Jacques Perret’s Des fortifications et artifices (1601)”. The Journal of Medieval and Early Modern Studies 45, nr 3 (2015): s. 573–594. https://doi.org/10.1215/10829636-3149179549–574.
DOI: https://doi.org/10.1215/10829636-3149179
Google Scholar
Ng, Morgan. „The Textual-Sonic Landscape of Jacques Perret’s Des Fortifications et Artifices”. w: The Funambulist Papers, t. 1, redakcja Léopold Lambert, 82–91. New York: punctum books, 2013.
DOI: https://doi.org/10.2307/jj.2353910.18
Google Scholar
Nowak, Zenon, i Annegret Pohl. Das Schulprogramm des Grafen Abraham von Dohna für Mohrungen vom Jahre 1625. Lüneburg: Verlag Nordostdeutsches Kulturwerk, 2003.
Google Scholar
Oestereich, Gerhard. „Calvinismus, Neustoizismus und Preußentum”. W: Moderne Preussische Geschichte 1648–1947. Eine Anthologie, redakcja Otto Büsch, Wolfgang Neugebauer, 1285–1286. Berlin: Walter de Gruyter, 1981.
DOI: https://doi.org/10.1515/9783110837315.1268
Google Scholar
Pinkus, Stasys. „Biržų pilis”. W: Lietuvos pilys, redakcja Juozas Jurginis, 245–276. Vilnius: Mintis, 1971.
Google Scholar
Pinkus, Stasys. Biržų pilis. Vilnius: Mintis, 1986.
Google Scholar
Press, Volker. „Das Haus Dohna in der europäischen Adelsgesellschaft des 16. und 17. Jahrhunderts”. W: Reformatio et reformationes. Festschrift für Lothar Graf zu Dohna zum 65. Geburtstag, redakcja Andreas Mehl, Wolfgang Christian Schneider, 371–402. Darmstadt: Technische Hochschule Darmstadt, 1989.
Google Scholar
Purlys, Evaldas. „Biržų pilies statinių architektura ir jos raida”. Acta Academiae Artium Vilnensis, t. 97 (2020): 304–378. https://doi.org/10.37522/aaav.97.2020.42304–378.
DOI: https://doi.org/10.37522/aaav.97.2020.42
Google Scholar
Roloff, Hans-Georg. „Abraham Burggraf zu Dohna – Ein ostpreußischer Dichter zu Beginn des 17. Jahrhunderts”. W: Kulturgeschichte Ostpreussens in der Frühen Neuzeit, redakcja Klaus Garber, Marian Komorowski, Albrecht E. Walter, 815–942. Tübingen: Max Niemeyer Verlag, 2001.
DOI: https://doi.org/10.1515/9783110965988.815
Google Scholar
Rzempołuch, Andrzej. „Architektura dworska w Prusach Książęcych i na Warmii. Studium genezy i odrębności”. Roczniki Humanistyczne 50, z. 4 (2002): 197–248.
Google Scholar
Schellhorn, Hildebert. Bücher-Verzeichniss der Majorats-Bibliothek von Schlobitten. Berlin: Gedruckt bei Julius Sittenfeld, 1858.
Google Scholar
Schmidt, Hans Georg. Fabian von Dohna. Halle: Max Niemeyer, 1897.
Google Scholar
Skalecki, Georg. Deutsche Architektur zur Zeit des Dreißigjährigen Krieges. Der Einfluss Italiens auf das deutsche Bauschaffen. Regensburg: Verlag Friedrich Pustet, 1989.
Google Scholar
Tazbir, Janusz. „Bracia polscy w służbie Radziwiłłów w XVII w.”. Miscellanea Historico-Archivistica 3 (1989): 141–158.
Google Scholar
Tikhonova, Olha. „Understanding of Bastion Castles in the XVII Century in Galicia Region (Ukraine, Poland)”. Rozprawa doktorska, University of Lisbon, 2020.
Google Scholar
Tyszkiewicz, Eustachy. Birże. Rzut oka na przeszłość miasta, zamku i ordynacyi. Petersburg: [s.n.], 1869.
Google Scholar
Urkundenbuch des Hochstifts Merseburg. Erster Theil (962–1357). Redakcja Paul Kehr. Halle: Druck und Verlag von Otto Hendel, 1899.
Google Scholar
Voigt, Johannes. „Des Grafen Christoph des Ältern von und zu Dohna Hof- und Gesandtschaftsleben”. W: Historisches Taschenbuch, redakcja Friedrich von Raumer, 1–168. Leipzig: F.A. Brockhaus, 1853.
Google Scholar
Volkau, Mikola A., i Kiryl I. Karlyuk. „Abrysy roznyya”. Malyunki i chartsyazhy hyetmana Yanusha Radzivila Yanusha Radzivila. Minsk: Byelarus’, 2020.
Google Scholar
Westphal, Nicolas. „La place du temple dans un modèle de ville protestante: les propositions de Jaques Perret dans son traité Des fortifications et artifices (1601)”. Bulletin de la Société de l’Histoire du Protestantisme Français 152 (2006): 363–374.
Google Scholar
Wisner, Henryk. Janusz Radziwiłł (1612–1655). Wojewoda wileński. Hetman wileński. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2000.
Google Scholar
Zawadzki, Jarosław. „Jak Krzysztof Radziwiłł (1585–1640) dwory i zbory budował. Uwagi do organizacji prac budowlanych w dobrach magnackich na Litwie w 1. połowie XVII wieku. Część I”. TECHNE. Seria Nowa, nr 9 (2022): 41–78. https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.04.
DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.04
Google Scholar
Zawadzki, Jarosław. „Jak Krzysztof Radziwiłł (1585–1640) dwory i zbory budował. Uwagi do organizacji prac budowlanych w dobrach magnackich na Litwie w 1. połowie XVII wieku. Część II”. TECHNE. Seria Nowa, nr 10 (2022): 11–68. https://doi.org/10.18778/2084-851X.14.02.
DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.14.02
Google Scholar
Autorzy
Hubert L. Baumannhubert.baumann@gmail.com
Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Gdański Polska
https://orcid.org/0000-0002-2062-2363
Dr Hubert Ludomir Baumann – historyk sztuki, adiunkt w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego. Jego zainteresowania badawcze obejmują architekturę średniowieczną i nowożytną ze szczególnym uwzględnieniem dawnych Prus Wschodnich, historii myśli o architekturze oraz sztuki protestanckiej.
Statystyki
Abstract views: 10PDF downloads: 0
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Hubert Baumann
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
