Art History, Political Legitimacy and Royal Heritage Management. Tadeusz Mańkowski and a Historic Interior Exhibition in Wawel Royal Castle, 1945–1951
Mikołaj Getka-Kenig
m.getka.kenig@gmail.comInstytut Historii Nauki, Polska Akademia Nauk, Warszawa (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-1180-064X
Abstrakt
Artykuł poświęcony jest genezie koncepcji ekspozycji zabytkowych sal Zamku Królewskiego na Wawelu w Krakowie na przełomie lat 40. i 50. XX w., czyli w okresie formowania się polskiego państwa socjalistycznego jako satelity ZSRR. W zamku znajdowało się wówczas państwowe muzeum, którym kierował historyk sztuki Tadeusz Mańkowski (1878–1956). Był to kluczowy okres w historii muzealizacji zamku na Wawelu. Z jednej strony powojenne udostępnienie go publiczności wiązało się z nową aranżacją wnętrz, wymuszoną brakiem słynnych arrasów jagiellońskich (ewakuowanych za granicę w 1939 r.). Z drugiej strony władze socjalistyczne uznały Wawel za „pomnik kultury narodowej”. Ten oficjalny status wpłynął na kierunek, jaki obrał Mańkowski, projektując ekspozycję wnętrz historycznych. Położył nacisk na obiekty związane z historią państwa polskiego, celowo nadając wystawie „rodzimy” charakter. Było to zgodne z ówczesną polityką legitymizacyjną władz państwowych, podkreślającą ich zakorzenienie w historii narodowej, przy równoczesnym ograniczaniu wpływów kultury zachodniej w Polsce.
Instytucje finansujące
Słowa kluczowe:
Tadeusz Mańkowski, Wawel, socjalizm, muzeum wnętrz, wnętrza historyczne, marksizm, reforma rolnaBibliografia
Balicki, Stanisław Witold. “Morstin (Morsztyn) Ludwik (1886–1960).” In Polski słownik biograficzny, vol. 21, edited by Emanuel Rostworowski, 794–797. Wrocław: Ossolineum, 1976.
Google Scholar
Colla, Marcus. Prussia in the Historical Culture of the German Democratic Republic. Communists and Kings. New York: Oxford University Press, 2022.
DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780192865908.001.0001
Google Scholar
Dąbrowski, Jan. “Pałac na Wodzie w Łazienkach.” Ochrona Zabytków 9, no. 3 (1956): 158–176.
Google Scholar
Dettloff, Paweł. Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918–1939. Kraków: Universitas, 2006.
Google Scholar
Dobrowolski, Tadeusz. “Zagadnienia muzealnictwa.” Biuletyn Historii Sztuki i Kultury 8, no. 3–4 (1946): 154–175.
Google Scholar
Dobrowolski, Tadeusz. “Zamek na Wawelu. Dzieło architektury polskiej.” Biuletyn Historii Sztuki 15, no. 3 (1953): 3–24.
Google Scholar
Gantner, Eszter. “Socialist Royalty? The Ambiguities of the Reconstruction of the Royal Residence in Budapest in the 1950s.” In Heritage under Socialism. Preservation in Eastern and Central Europe, 1945–1991, edited by Eszter Gantner, Corinne Geering and Paul Vickers, 127–144. New York: Berghahn Books, 2021.
DOI: https://doi.org/10.1515/9781800732285-008
Google Scholar
Fuchs, Franciszek. Z historii odnowienia wawelskiego zamku 1905–1939. Kraków: Ministerstwo Kultury i Sztuki, 1962.
Google Scholar
Gębarowicz, Mieczysław, and Tadeusz Mańkowski. “Arrasy Zygmunta Augusta.” Rocznik Krakowski 29 (1937): 1–220.
Google Scholar
Getka-Kenig, Mikołaj. “Historic Architecture Losses in Kraków during the Second World War (1939–1945).” Totalitarian and 20th Century Studies 4 (2020): 388–409.
Google Scholar
Getka-Kenig, Mikołaj. “Musealization of Wawel Castle 1945–61 – Royal heritage and political legitimacy in early socialist Poland.” Museum History Journal 18, no. 1 (2025): 1–15. https://doi.org/10.1080/19369816.2024.2407784.
DOI: https://doi.org/10.1080/19369816.2024.2407784
Google Scholar
Harrach, Erzsebet C. “The Reconstruction of the Buda Castle Hill after 1945.” In Rebuilding Europe’s Bombed Cities, edited by Jeffry M. Diefendorf, 155–169. London: St. Martin’s Press, 1990.
DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-10458-1_11
Google Scholar
Hennel-Bernasikowa, Maria. The Tapestries of Sigismund II Augustus. A History. Translated by Sabina Potaczek-Jasionowicz. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2014.
Google Scholar
Herbst, Stanisław, and Michał Walicki. “Obraz bitwy pod Orszą. Dokument historii sztuki i wojskowości XVI w.” Rozprawy Komisji Historii Sztuki i Kultury Towarzystwa Naukowego Warszawskiego 1 (1949): 33–68.
Google Scholar
Kamińska, Lidia Małgorzata. “Wawelska i warszawska – największe powojenne składnice przemieszczanych dóbr kultury w Polsce. Przyczynek do szerszego opracowania.” Muzealnictwo 58 (2017): 185–192. https://doi.org/10.5604/01.3001.0010.3026.
DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0010.3026
Google Scholar
Karsten, Ingrid Appelbom. “Reconstruction of Historic Monuments in Poland after the Second World War – the Case of Warsaw.” In Authentic Reconstruction. Authenticity, Architecture and the Built Heritage, edited by John Bold, Peter Larkham and Robert Pickard, 47–68. London–New York: Bloomsbury Publishing, 2018.
DOI: https://doi.org/10.5040/9781474284073.ch-003
Google Scholar
Klekot, Ewa. “Constructing a ‘monument of national history and culture’ in Poland: the case of the Royal Castle in Warsaw.” International Journal of Heritage Studies 18, no. 5 (2012): 459–478. https://doi.org/10.1080/13527258.2011.637944.
DOI: https://doi.org/10.1080/13527258.2011.637944
Google Scholar
Kuczman, Kazimierz. Malarstwo polskie XV–XVIII wieku w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2021.
Google Scholar
Maddox, Steven. Saving Stalin’s Imperial City. Historic Preservation in Leningrad, 1930–1950. Bloomington: Indiana University Press, 2015.
DOI: https://doi.org/10.2979/7284.0
Google Scholar
Majewski, Piotr. Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w czasach socrealizmu. Warszawa: Trio, 2009.
Google Scholar
Majewski, Piotr. Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Trio, 2005.
Google Scholar
Mańkowski, Tadeusz. Dzieje wnętrz wawelskich. Warszawa: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Centralny Zarząd Muzeów, 1952.
Google Scholar
Mańkowski, Tadeusz. Dzieje wnętrz wawelskich. Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1957.
Google Scholar
Mrozowski, Przemysław. “Aleksander Gieysztor, the First Director of the Royal Castle in Warsaw.” Muzealnictwo 61 (2020): 253–263. http://doi.org/10.5604/01.3001.0014.3515.
DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.3515
Google Scholar
Nach der Monarchie. Das Residenzschloss in Weimar 1918–2018. Funktion und Nutzung im Wandel. Edited by Gert-Dieter Ulferts. Wiesbaden: Verlagshaus Römerweg, 2022.
Google Scholar
Nungovitch, Petro Andreas. Here All Is Poland. A Pantheonic History of Wawel, 1787–2010. Lanham: Lexington Books, 2019.
DOI: https://doi.org/10.5771/9781498569132
Google Scholar
Rollová, Veronika. Pražský Hrad na cestĕ ke komunistickĕ utopii (1948–1968). Praha: UMPRUM, 2019.
Google Scholar
Rostworowska-Kenig, Weronika. “Sala Kolumnowa.” In Wawel i XVIII wiek, edited by Andrzej Betlej and Natalia Koziara-Ochęduszko, 363–392. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2024.
Google Scholar
Sylwetki badaczy. Tadeusz Mańkowski. Edited by Karolina Stanilewicz. Warszawa: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2023.
Google Scholar
Swoger, Gordon. The Strange Odyssey of Poland’s National Treasures, 1939–1961. A Polish-Canadian Story. Toronto: The Dundurn Group, 2004.
Google Scholar
Szafrański, Wojciech. “Dekret o rejestracji i zakazie wywozu dzieł sztuki z 1946 roku – czy praktyka rozmijała się z celami regulacji prawnej?” Studia Iuridica Toruniensia 11 (2012): 225–239.
DOI: https://doi.org/10.12775/SIT.2012.027
Google Scholar
Zanoziński, Jerzy. Wawel. Krótki przewodnik dla zwiedzających katedrę i zamek królewski. Kraków: Księgarnia Wawelska, 1945.
Google Scholar
Zaremba, Marcin. Komunizm, legitymacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce. Warszawa: Trio, 2001.
Google Scholar
Autorzy
Mikołaj Getka-Kenigm.getka.kenig@gmail.com
Instytut Historii Nauki, Polska Akademia Nauk, Warszawa Polska
https://orcid.org/0000-0002-1180-064X
Mikołaj Getka-Kenig jest profesorem instytutu w Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Uzyskał tytuł magistra historii i historii sztuki, a następnie doktorat i habilitację z historii. Jego obszar badawczy obejmuje polityczny wymiar sztuki i architektury w latach 1770–1830, a także politykę ochrony dziedzictwa w PRL. W latach 2021–2025 kierował projektem badawczym „Zabytki architektury a polityka historyczna w PRL-u – przykład Krakowa 1945–1978”, finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki.
Statystyki
Abstract views: 9PDF downloads: 0
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Mikołaj Getka-Kenig
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
