Najstarsza ikonografia zamku w Prószkowie i problem genezy jego architektury

artykuł recenzowany

Marek Świdrak

marek.swidrak@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński, Wydział Historyczny, Instytut Historii Sztuki (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-3999-5124

Abstrakt

W artykule przeprowadzono analizę niewykorzystanego dotąd źródła ikonograficznego dotyczącego zamku w Prószkowie (niem. Proskau, cz. Pruskov) koło Opola. Na jej podstawie zaproponowano nową chronologię rozwoju rezydencji oraz wyjaśnienie genezy jej form architektonicznych. Artykuł stanowi zarazem przyczynek do badań nad funkcjonowaniem rysunków architektonicznych w dobie nowożytnej, w szczególności nad zagadnieniem ich kopiowania, transmisji i autorstwa. Choć początek budowy zamku w Prószkowie przypada na rok 1563, w literaturze utrwalił się pogląd o XVII-wiecznej genezie większości zachowanej do dziś struktury. Punktem wyjścia rewizji tego stanowiska jest rysunek dokumentujący widok zamku z 1609 r. odnaleziony w Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu. Jego analiza pozwala zasadniczo zrewidować dotychczasowy stan badań i wskazać na XVI-wieczne pochodzenie niemal całej bryły rezydencji. Rekonstrukcja pierwotnej postaci budowli umożliwia jej interpretację jako wczesnego przykładu recepcji serliańskiego modelu palazzo in fortezza, związanej z rękopiśmiennym obiegiem wzorów architektonicznych funkcjonujących w kręgu dworu cesarskiego. Analiza pozwala zarazem sytuować rezydencję prószkowską wśród najważniejszych realizacji rezydencjonalnych na obszarze Śląska i całej Korony Czeskiej w XVI w.



Słowa kluczowe:

architektura nowożytna, Prószków (Proskau, Pruskov), Śląsk, Korona Czeska, rysunki architektoniczne, kopiowanie projektów architektonicznych, palazzo in fortezza, Sebastiano Serlio

Barbarics-Hermanik, Zsuzsa. „Reale oder gemachte Angst? Türkengefahr und Türkenpropaganda im 16. und 17. Jahrhundert”. W: Türkenangst und Festungsbau. Wirklichkeit und Mythos, redakcja Harald Heppner, Zsuzsa Barbarics-Hermanik, 43–75. Frankfurt a. Main: Peter Lang, 2009.
  Google Scholar

Barczyński, Roman. „Das künstlerische Schaffen der Italiener in Schlesien gegen Mitte des 16. Jahrhunderts”. W: Cultural Transfer. Umělecká výměna mezi Itálií a střednii Evropou. Sborník příspěvku mezinárodní konference studentu doktorských studijních programu, redakcja Magdaléna Nová, Marie Opatrná, 65–72. Praha: Univerzita Karlova Katolická teologická fakulta, 2014.
  Google Scholar

Bimler, Kurt. Die Schlesischen Massiven Wehrbauten. Band 1. Fürstentum Breslau. Kreise Breslau. Neumarkt Namslau. Breslau: Kommission Heydebrand-Verlag, 1940.
  Google Scholar

Chrzanowski, Tadeusz. „Architektura zamków i dworów z XVI i XVII wieku na terenie województwa opolskiego”. Biuletyn Historii Sztuki 27, nr 3 (1965): 277–284.
  Google Scholar

Chrzanowski, Tadeusz. Głogówek. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1977.
  Google Scholar

Chrzanowski, Tadeusz, i Marian Kornecki. Sztuka Śląska Opolskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974.
  Google Scholar

Chrzanowski, Tadeusz, i Marian Kornecki. Sztuka Ziemi Krakowskiej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1982.
  Google Scholar

Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler in Polen. Schlesien. Redakcja Ernst Badstübner, Andrzej Tomaszewski, Dethard von Winterfeld. München: Deutscher Kunstverlag, 2005.
  Google Scholar

Dybaś, Bogusław. Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2018.
  Google Scholar

Ebhardt, Bodo. „Der Atlas schlesischer Festungen: ein Beitrag zur Kenntnis des Städtebaues im Mittelalter und zur Zeit der Spätrenaissance”. Der Burgwart, nr 9 (1907): 151–160.
  Google Scholar

Frommel, Sabine. „Zum Bautypus des «palazzo in fortezza» bei Serlio”. W: „Italienische” Renaissancebaukunst an Schelde, Maas und Niederrhein. Stadtanlagen – Zivilbauten – Wehranlagen, redakcja Günter Bers, Conrad Doose, 273–302. Jülich: Fischer-Jülich, 1999.
  Google Scholar

Godlewski, Paweł. „Zamek w Prószkowie. Historia założenia i rewaloryzacji”. Opolski Informator Konserwatorski, nr 1 (2012): 73–80.
  Google Scholar

Gorzelik, Jerzy. „Między Rzymem a Wittenbergą i Genewą: 1526–1660”. W: Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, redakcja Ewa Chojecka, 91–118. Katowice: Muzeum Śląskie, 2009.
  Google Scholar

Freifrau von Griessenbeck, Roma. Florian Griespek von Griespach in Geschichte und Gegenwart. Regenstauf: Battenberg, 2014.
  Google Scholar

Gromadzki, Jan. „Narys fortyfikacji i plan twierdzy Raab (łac. Jaurinum, węg. Győr) na Węgrzech”. W: Śląsk – perła w Koronie Czeskiej. Trzy okresy świetności w relacjach artystycznych Śląska i Czech, redakcja Agnieszka Niedzielanko, Vít Vlnas, 282–283. Praha–Legnica: Národní Galerie, Muzeum Miedzi, 2006.
  Google Scholar

Guerquin, Bohdan. Zamki w Polsce. Warszawa: Arkady, 1984.
  Google Scholar

Gutowska-Dudek, Krystyna. Rysunki z wilanowskiej kolekcji Potockich w zbiorach Biblioteki Narodowej, t. 1: A–G. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1997.
  Google Scholar

Hale, John R. „The Early Development of the Bastion. An Italian Chronology, c. 1450–c. 1534”. W: Europe in the Late Middle Ages, redakcja John R. Hale, Roger Highfield, Beryl Smalley, 466–494. London: Faber & Faber, 1965.
  Google Scholar

Hanich, Andrzej. Prószków od czasów najdawniejszych do współczesności. Opole: Instytut Śląski, 2023.
  Google Scholar

Heinrich, Erhard, i Andrzej Pawełczyk. Zarys dziejów Prószkowa. Prószków: Proboszcz Parafii pw. Św. Jerzego w Prószkowie, 2000.
  Google Scholar

Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 3: Severní Čechy. Redakcja Rudolf Anděl. Praha: Svoboda, 1984.
  Google Scholar

Hubala, Erich. „Palast- und Schloßbau, Villa und Gartenarchitektur in Prag und Böhmen”. W: Renaissance in Böhmen. Geschichte, Wissenschaft, Architektur, Plastik, Malerei, Kunsthandwerk, redakcja Ferdinand Seibt, 63–104. München: Prestel-Verlag, 1985.
  Google Scholar

Jagiełło-Kołaczyk, Marzanna. „Sgraffita geometryczne na Śląsku w dobie renesansu i manieryzmu”. Architectus, nr 1 (2000): 47–60.
  Google Scholar

Jagiełło-Kołaczyk, Marzanna. Sgraffita na Śląsku 1540–1650. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2003.
  Google Scholar

Jakubec, Ondřej. „Stanislav Pavlovský z Pavlovic – mecenáš věku konfesionalizace”. W: Stanislav Pavlovský z Pavlovic (1579–1598). Biskup a mecenáš umírajícího věku, redakcja Ondřej Jakubec, 55–66. Olomouc: Muzeum umění Olomouc, 2009.
  Google Scholar

Jansen, Dirk Jacob. Jacopo Strada and Cultural Patronage at the Imperial Court. The Antique as Innovation, t. 1. Leiden–Boston: Brill, 2019.
DOI: https://doi.org/10.1163/9789004359499_002   Google Scholar

Jeitler, Markus. „Die Burgbastei”. W: Die Wiener Hofburg 1521–1705. Baugeschichte, Funktion und Etablierung als Kaiserresidenz, redakcja Herbert Karner, 176–183. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2014.
  Google Scholar

Kalinowski, Konstanty. Architektura barokowa na Śląsku w drugiej połowie XVII wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1974.
  Google Scholar

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 7: Województwo opolskie, redakcja Tadeusz Chrzanowski, Jakub Kornecki, z. 11: Opole i pow. opolski, opracowanie Tadeusz Chrzanowski, Marian Kornecki, Samuel Gumiński, Andrzej M. Olszewski. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1968.
  Google Scholar

Kaufmann, Thomas DaCosta. „«Zur Zierd». Revisiting the Prague Kunstkammer”. Studia Rudolphina 17–18, nr 1 (2018): 141–154.
  Google Scholar

Kmiecik, Piotr. „Piękno w strukturze na podstawie wyników prac wykopaliskowych przy wrocławskim bastionie Kleszczowym (poł. XVI w.)”. Rocznik Filozoficzny Ignatianum 29, nr 3 (2023): 11–26.
DOI: https://doi.org/10.35765/rfi.2023.2903.3   Google Scholar

Kołaczkiewiczowa, Elżbieta. „Włoskie koneksje śląskich dekoracji stiukowych”. W: Nobile claret opus. Studia z dziejów sztuki dedykowane Mieczysławowi Zlatowi, redakcja Lech Kalinowski, Stanisław Mossakowski, Zofia Ostrowska-Kębłowska, 340–348. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1998.
  Google Scholar

Königer, Ernst. Kunst in Oberschlesien. Breslau: Verlag Priebatschs Buchhandlung, 1938.
  Google Scholar

Kowalczyk, Jerzy. Sebastiano Serlio a sztuka polska. O roli włoskich traktatów architektonicznych w dobie nowożytnej. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1973.
  Google Scholar

Krčálová, Jarmila. Renesanční architektura v Čechách a na Moravě. Praha: Československá Akademie Věd, 1989.
  Google Scholar

Kroupa, Jiří. „Palazzo in fortezza und palazzo in villa in Mähren. Zur kulturgeschichtlichen Bedeutung der Bauaufgabe um 1600”. W: Rudolf II, Prague and the World, redakcja Ivan Muchka, Lubomír Konečný, Beket Bukovinská, 64–69. Prague: Artefactum, 1998.
  Google Scholar

Kwaśniewski, Artur. „Problem obronności siedzib szlacheckich na Śląsku i ziemi kłodzkiej w okresie renesansu”. W: Nie tylko zamki. Szkice ofiarowane profesorowi Jerzemu Rozpędowskiemu w siedemdziesiątą piątą rocznicę urodzin, redakcja Ewa Różycka-Rozpędowska, Małgorzata Chorowska, 129–146. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2005.
  Google Scholar

Kwaśniewski, Artur. „Śląskie, morawskie, środkowoeuropejskie? Pytanie o architektoniczno-ideowe źródła rezydencji Księstwa Opawskiego z «doby renesansu»”. Časopis Slezského zemského muzea. Série B. Vedy historické 64, nr 2 (2015): 151–164.
  Google Scholar

Kwaśniewski, Artur. „Wzorce siedziby szlacheckiej na ziemiach Królestwa Czeskiego w dobie renesansu – geneza, powinowactwo form i treści, oddziaływania”. W: Śląsk i Czechy. Wspólne drogi sztuki. Materiały konferencji naukowej dedykowanej Profesorowi Janowi Wrabecowi, redakcja Małgorzata Kapustka, Andrzej Kozieł, 175–188. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007.
  Google Scholar

Legendziewicz, Andrzej. „Średniowieczny budynek komturii Rycerskiego Zakonu Szpitalników św. Jana z Jerozolimy (Joannitów) w Grobnikach”. Kwartalnik Opolski 64, nr 2–3 (2018): 71–86.
  Google Scholar

Legendziewicz, Andrzej, i Aleksandra Marcinów. „The Castle in Prószków as an Example of the Palazzo in Fortezza Architecture Trend in Poland”. Arts 10, nr 2 (2021): 1–21. https://doi.org/10.3390/arts10020021.
DOI: https://doi.org/10.3390/arts10020021   Google Scholar

Lutsch, Hermann. Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien. t. 4: Die Kunstdenkmäler des Reg.-Bezirks Oppeln. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1894.
  Google Scholar

Mader, Ingrid. „Die Wiener Befestigung vom 16. bis zum 19. Jahrhundert – Ein Überblick”. W: Die Residenzstadt Wien an der Donau. Die Geschichte der Stadtbefestigung am Beispiel der Neutorbastion, redakcja Ingrid Mader, 27–56. Regensburg: Verlag Schnell & Steiner, 2018.
  Google Scholar

Marr, Alexander. „Copying, Commonplaces, and Technical Knowledge: The Architect-Engineer as Reader”. W: The Artist as Reader. On Education and Non–Education of Early Modern Artists, redakcja Heiko Damm, Michael Thimann, Claus Zittel, 421–446. Leiden: Brill, 2013.
DOI: https://doi.org/10.1163/9789004242241_015   Google Scholar

Marsch, Angelika. Friedrich Bernhard Werner (1690–1776). Śląski rysownik europejskich widoków. Tłumaczenie Antoni Bok. Głogów: Towarzystwo Ziemi Głogowskiej, 1998.
  Google Scholar

Marsch, Angelika. Oppeln, Falkenberg, Gross Strehlitz. Historische Ansichten aus vier Jahrhunderten. Würzburg: Bergstadtverlag Wilhelm Gottlieb Korn, 1995.
  Google Scholar

Merta-Staszczak, Adriana. Niechciane dziedzictwo. Nieruchomości zabytkowe na Dolnym Śląsku w latach 1945–1989. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2018.
  Google Scholar

Opll, Ferdinand, Heike Krause, i Christoph Sonnlechner. Wien als Festungsstadt im 16. Jahrhundert. Zum kartografischen Werk der Mailänder Familie Angielini. Wien–Köln–Weimar: Böhlau Verlag, 2017.
DOI: https://doi.org/10.7767/9783205205357   Google Scholar

Opll, Ferdinand, i Martin Stürzlinger. Wiener Ansichten und Pläne von den Anfängen bis 1609. Mit einem Neufund aus Gorizia, Görz aus der Mitte des 16. Jahrhunderts. Wien: Verein für Geschichte der Stadt Wien, 2013.
  Google Scholar

Oszczanowski, Piotr, i Jan Gromadzki. Theatrum vitae et mortis. Grafika, rysunek i malarstwo książkowe na Śląsku w latach ok. 1550 – ok. 1650. Wrocław: Muzeum Historyczne, 1995.
  Google Scholar

Pawelec, Mariusz. „Zamek w Prószkowie jako przykład górnośląskiej rezydencji magnackiej – kształtowanie się obiektu i kulturowe oddziaływanie”. Studia Śląskie 68 (2009): 117–133.
  Google Scholar

Pilch, Józef. Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska. Warszawa: Arkady, 2008.
  Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz, Anna. „Odnalezione archiwum rodu Pruszkowskich”. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 67, nr 2 (2012): 125–132.
  Google Scholar

Podruczny, Grzegorz. Twierdza Kłodzko. Monografia historyczna. Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2023.
  Google Scholar

Pszczyński, Korneliusz, i Tadeusz Chruścicki. Zamki ziemi opolskiej. Kraków: Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, 1963.
  Google Scholar

Pusch, Oskar. Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741, t. 4. Dortmund: Forschungsstelle Ostmitteleuropa, 1990.
  Google Scholar

Racek, Jan. „Stavebník Florian Gryspek z Gryspachu”. Středočeský vlastivědný sborník 21 (2003), s. 5–21.
  Google Scholar

Šamánková, Eva. Architektura české renesance. Praha: Státní nakladatelství krásné literatury a umění, 1961.
  Google Scholar

Scholz, Johannes. „Zur Geschichte der Grafen von Proskau”. Oppelner Heimblatt, nr 17 (1925): 4–5.
  Google Scholar

Skalecki, Georg. Deutsche Architektur zur Zeit des Dreissigjährigen Krieges. Der Einfluss Italiens auf das deutsche Bauschaffen. Regensburg: Verlag Friedrich Pustet, 1989.
  Google Scholar

Starý, Marek. „Rod Pruskovských z Pruskova a jeho příslušnost k české a moravské šlechtě v době předbělohorské”. Slezský Sborník. Acta Silesiaca 113, nr 2 (2015): 231–270.
  Google Scholar

Starý, Marek. „Royal and Imperial Charters and the Acquisition of Bohemian Lordship (Herrenstand) in the Period before the Battle of White Mountain”. W: Changes of the Noble Society. Aristocracy and New Nobility in the Habsburg Monarchy and Central Europe from the 16th to the 20th Century, redakcja Jiří Brňovják, Jan Županič, 24–25. Ostrava: Ostravská univerzita, 2018.
  Google Scholar

Świdrak, Marek. „Valentin von Saebisch i rozbudowa zamku w Siedlisku (1612–1619). Uwagi o nowatorstwie w architekturze śląskiej początku XVII w”. Roczniki Sztuki Śląskiej (2023): 39–76.
  Google Scholar

Vlček, Pavel. Ilustrovaná encyklopedie českých zámků. Praha: Libri, 2001.
  Google Scholar

Vogel, Gerd-Helge. „Architecture for Teaching, Learning and Research: Academic Architecture at German Universities in the European Context from the Middle Ages to the Enlightenment”. Baltic Journal of Art History 15 (2018): 81–102.
DOI: https://doi.org/10.12697/BJAH.2018.15.07   Google Scholar

Wardzyński, Michał. „Barokowa odbudowa kościoła paulinów na Jasnej Górze (1690–1696) na tle działalności północnolombardzkich warsztatów budowlano-stiukatorskich w Europie Środkowej”. Studia Claromontana 26 (2008): 415–456.
  Google Scholar

Wąs, Gabriela. „Social structures and social groups in the processes of integration and disintegration of Silesia as a region (1526–1619)”. W: Cuius regio? Ideological and Territorial Cohesion of the Historical Region of Silesia (c. 1000–2000), t. 2, redakcja Lucyna Harc, Przemysław Wiszewski, Rościsław Żerelik, 103–126. Wrocław: Wydawnictwo eBooki.com.pl, 2014.
  Google Scholar

Wójcik, Marek. „Z badań nad najstarszą heraldyką panów z Prószkowa”. Klio 70, nr 2 (2024): 3–28.
DOI: https://doi.org/10.12775/KLIO.2024.013   Google Scholar

Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk. Redakcja Sławomir Brzezicki, Christine Nielsen, Grzegorz Grajewski, Dietmar Popp. Warszawa: Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2006.
  Google Scholar

Zlat, Mieczysław. „Günther Grundmann, Burgen, Schlösser, und Gusthduser in Schlesien”. Biuletyn Historii Sztuki 50, nr 4 (1988): 386–394.
  Google Scholar

Zlat, Mieczysław. Renesans i manieryzm. Warszawa: Arkady, 2008.
  Google Scholar

Zlat, Mieczysław. „Sztuka Wrocławia «more italico»: 1525–1560”. W: Sztuka Wrocławia, redakcja Tadeusz Broniewski, Mieczysław Zlat, 199–223. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1967.
  Google Scholar

Zlat, Mieczysław. „Zamek w Krasiczynie”. W: Studia renesansowe, t. 3, redakcja Michał Walicki, 6–149. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1963.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-10-16

Cited By / Share

Świdrak, M. (2026). Najstarsza ikonografia zamku w Prószkowie i problem genezy jego architektury. Biuletyn Historii Sztuki, 88(3), 51–74. https://doi.org/10.36744/bhs.4828

Autorzy

Marek Świdrak 
marek.swidrak@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński, Wydział Historyczny, Instytut Historii Sztuki Polska
https://orcid.org/0000-0003-3999-5124

Absolwent historii sztuki, prawa oraz ochrony dóbr kultury na Uniwersytecie Jagiellońskim. Asystent w Zakładzie Teorii Sztuki i Ochrony Dóbr Kultury Instytutu Historii Sztuki UJ oraz pracownik Akademii Dziedzictwa w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie. Zajmuje się prawem i teorią ochrony zabytków, zarządzaniem dziedzictwem kulturowym oraz sztuką nowożytną. Pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja Betleja przygotowuje rozprawę doktorską poświęconą Valentinowi Saebischowi (1578–1657).



Statystyki

Abstract views: 32
PDF downloads: 8


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Marek Świdrak

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.