Późnośredniowieczna rozbudowa miejskiej fary w świetle rachunków fabrica ecclesiae kościoła pw. św. Marcina w Lelowie

artykuł recenzowany

Dorota Żurek

dorota.zurek@uken.krakow.pl
Katedra Historii Średniowiecznej, Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-2553-3471

Abstrakt

Artykuł podejmuje problematykę rozbudowy świątyni parafialnej w Lelowie – królewskim mieście dawnego województwa krakowskiego, położonym na terenie diecezji krakowskiej. Podstawę źródłową tekstu stanowią odnalezione fragmenty rachunków fabrica ecclesiae. Stosunkowo dobrze zachowany i – co istotne – skrupulatnie prowadzony rejestr wydatków ponoszonych pro fabrica ecclesiae pozwolił na zapoznanie się z procesem finansowania i realizacji dużej inwestycji prowadzonej w początku XVI w. Analiza materiału źródłowego umożliwiła rozpoznanie dotychczas słabo udokumentowanych zagadnień związanych z organizacją placu budowy, sposobem zatrudnienia mistrzów i rzemieślników, doborem materiałów budowlanych oraz zaopatrzeniem w nie inwestycji, a także z organizacją produkcji, w szczególności wytwarzania wapna i ceramiki budowlanej.

Instytucje finansujące

Narodowe Centrum Nauki


Słowa kluczowe:

fabrica ecclesiae, późnośredniowieczne kontrakty budowlane, materiały budowlane, warsztaty rzemieślnicze, kościół parafialny pw. św. Marcina w Lelowie

Adamski, Jakub. „Ius patronatus – fabrica ecclesiae – verus fundator. Kto inicjował, finansował i prowadził budowę gotyckich kościołów parafialnych na Śląsku?”. W: Fara w mieście od średniowiecza do współczesności. Społeczność, duchowość, architektura, wystrój, redakcja Rafał Eysymontt, Dariusz Galewski, 83–95. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2019.
  Google Scholar

Adamski, Jakub. „Kim był Heynricus parlirer zatrudniony przy wznoszeniu kościoła Mariackiego? Uwagi o architekturze korpusu fary i przemianach w organizacji prac budowlanych w późnośredniowiecznym Krakowie”. W: Jako serce pośrodku ciała… Kultura artystyczna kościoła Mariackiego w Krakowie, redakcja Marek Walczak, Agata Wolska, 127–136. Kraków: „Societas Vistulana”, 2021.
  Google Scholar

Arszyński, Marian. Organizacja i technika średniowiecznego budownictwa ceglanego w Prusach w kontekście europejskim. Malbork: Wydawnictwo Muzeum Zamkowego w Malborku, 2016.
  Google Scholar

Byng, Gabriel. Church Building and Society in the Later Middle Ages. Cambridge University Press, 2017.
DOI: https://doi.org/10.1017/9781316661765   Google Scholar

Czyżewski, Krzysztof J., i Marek Walczak. „Kościół Mariacki – fara krakowskiego patrycjatu w XV i XVI wieku”. W: Mistrz i Katarzyna. Hans von Kulmbach i jego dzieła dla Krakowa, redakcja Mirosław P. Kruk, Aleksandra Hola, Marek Walczak, 137–165. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2018.
  Google Scholar

Grewolls, Antje. „Die Organisation des mittelalterlichen Pfarrkirchenbaues in den Städten Wismar, Rostock, Stralsund und Lübeck”. Mecklenburgische Jahrbücher 111 (1996): 33–68.
  Google Scholar

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, redakcja Jerzy Z. Łoziński, Barbara Wolff, z. 12: Powiat włoszczowski, 30–31. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1966.
  Google Scholar

Kutzner, Marian. „Technika i organizacja budowy gotyckich kościołów miejskich na Śląsku na przykładzie realizacji kościoła św. Mikołaja w Brzegu”. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, t. 9 (1980): 75–125.
  Google Scholar

Laberschek, Jacek. Dzieje średniowiecznego Lelowa. Lelów [Włoszczowa]: Drukarnia Kontur, 2018.
  Google Scholar

Laberschek, Jacek. „Lelów”. W: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3, redakcja Tomasz Kurek, 481–512. Dostęp 9 lipca 2026. https://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?q=lel%C3%B3w&d=0&t=1.
  Google Scholar

Łatak, Kazimierz. Parafia i kościół p.w. Bożego Ciała oraz klasztor kanoników regularnych laterańskich na Kazimierzu w Krakowie. Kraków: Zakład Małej Poligrafii, 1992.
  Google Scholar

Militzer, Klaus. „Die Finanzierung der Kirchenbauten am Niederrhein im Spätmittelalter und in der frühen Neuzeit”. W: Budownictwo i budowniczowie w przeszłości. Studia dedykowane Profesorowi Tadeuszowi Poklewskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, redakcja Andrzej Abramowicz, Jerzy Maik, 265–280. Łódź: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, 2002.
  Google Scholar

Olczyk, Agnieszka. „Lelów. Kościół parafialny pw. Św. Marcina”. Dostęp 9 lipca 2026. https://zabytek.pl/pl/obiekty/lelow-kosciol-par-pw-sw-marcina.
  Google Scholar

Oliński, Piotr. Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich w okresie średniowiecza i na progu czasów nowożytnych (Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec, Braniewo). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2008.
  Google Scholar

Polonio Felloni, Valeria. „Da «opere» a pubblica magistratura. La cura della cattedrale e del porto nello Genova medievale”. W: Opera. Carattere e ruolo delle fabbriche cittadine fino all’inizio dell’Età Moderna. Atti della Tavola Rotonda, della Villa I Tatti, 3 aprile 1991, redakcja Margaret Haines, Lucio Riccetti, 117–136. Florence: Leo S. Olschki, 1996.
  Google Scholar

Prokop, Krzysztof Rafał. Fabrica ecclesiae. Budowa i utrzymanie katolickich miejsc kultu w diecezji krakowskiej w czasach nowożytnych. Warszawa–Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 2011.
  Google Scholar

Reitemeier, Arnd. „Die Pfarrgemeinde im späten Mittelalter”. W: Die Pfarrei im späten Mittelalter, redakcja Enno Bünz, Gerhard Fouquet, 341–375. Ostfildern: Jan Thorbecke Verlag, 2013.
  Google Scholar

Reitemeier, Arnd. Pfarrkirchen in der Stadt des späten Mittelalters: Politik, Wirtschaft und Verwaltung. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 2005.
  Google Scholar

Rutkowska-Płachcińska, Anna. „Budownictwo”. W: Historia kultury materialnej Polski w zarysie, t. 2: XII–XV w., redakcja Anna Rutkowska-Płachcińska, 150–179. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1978).
  Google Scholar

Skierska, Izabela. „Ornaty, sierpy i węgiel. O rachunkach łęczyckiej kapituły kolegiackiej w pierwszej połowie XV w.”. W: Ecclesia – cultura – potestas. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa. Księga ofiarowana siostrze Profesor Urszuli Borkowskiej OSU, redakcja Paweł Kras, Agnieszka Januszek, Agnieszka Nalewajek, 170–173. Kraków: „SocietasVistulana”, 2006.
  Google Scholar

Sroka, Stanisław. Średniowieczny Bardiów i jego kontakty z Małopolską. Kraków: „Societas Vistulana”, 2010.
  Google Scholar

Średniowieczne rachunki kościołów toruńskich. Opracowanie Alicja Sumowska, Marcin Sumowski, Piotr Oliński. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2023.
  Google Scholar

Węcławowicz, Tomasz. „Fazy budowy kościoła Bożego Ciała na Kazimierzu (wiek XIV i XV)”. Rocznik Krakowski 52 (1986): 19–29.
  Google Scholar

Wyrobisz, Andrzej. „Czy istniały strzechy budowlane? Z zagadnień organizacji rzemieślników budowlanych w średniowieczu”. Przegląd Historyczny 53, nr 4 (1962): 745–759.
  Google Scholar

Venard, Marc. „La construction des églises paroissiales, du XVe au XVIIIe siècle”. Revue d’histoire de l’Église de France 73, nr 190 (1987): 7–24.
DOI: https://doi.org/10.3406/rhef.1987.3391   Google Scholar

Zaborski, Zygmunt. Z dziejów parafii Lelów i Staromieście. Częstochowa: Nakładem autora, 1998.
  Google Scholar

Żurek, Dorota. Mieszczanie w trosce o kościół. Fabrica ecclesiae w średnich i małych miastach ziemi krakowskiej do początku ery nowożytnej w kontekście europejskim. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej, 2026.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-10-16

Cited By / Share

Żurek, D. (2026). Późnośredniowieczna rozbudowa miejskiej fary w świetle rachunków fabrica ecclesiae kościoła pw. św. Marcina w Lelowie. Biuletyn Historii Sztuki, 88(3), 31–50. https://doi.org/10.36744/bhs.4813

Autorzy

Dorota Żurek 
dorota.zurek@uken.krakow.pl
Katedra Historii Średniowiecznej, Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej Polska
https://orcid.org/0000-0003-2553-3471

Dr Dorota Żurek jest adiunktem w Katedrze Historii Średniowiecznej w Instytucie Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na dziejach średnich i małych miast małopolskich w XV i XVI w. W swoich badaniach, opierając się głównie na rękopiśmiennych księgach sądów i urzędów miejskich, analizuje społeczne i gospodarcze aspekty historii miast, a także parafii miejskich. Jej najnowsza książka Mieszczanie w trosce o kościół. Fabrica ecclesiae w średnich i małych miastach ziemi krakowskiej do początku ery nowożytnej w kontekście europejskim (2026) jest poświęcona problematyce fabrica ecclesiae kościołów parafialnych w wybranych miastach małopolskich.



Statystyki

Abstract views: 32
PDF downloads: 6


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Dorota Żurek

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.