Chrystus Ukrzyżowany w katedrze Narodzenia Najświętszej Panny Marii w Sandomierzu. Tropem italianizmów w małopolskiej sztuce XIV w.

Dobroslawa Horzela

dobroslawa.horzela@uj.edu.pl
The Crucified Christ in the Cathedral of the Birth of the Virgin Mary in Sandomierz. Tracing Italianisms in the Art of Lesser Poland in the 14th Century (Polska)

Abstrakt

Zagadnienia artystyczne związane z gotyckim krucyfiksem w katedrze w Sandomierzu, datowanym dotychczas najczęściej na połowę XV w., nie budziły większego zainteresowania badaczy. Wyniki studiów nad stylem dzieła, prowadzonych w związku z jego konserwacją w roku 2016, wskazują na rolę tradycji tzw. krucyfiksów dolorystycznych, przejawiającą się zarówno na poziomie typologicznym, jak też technologicznym. Relacje te nie są jednak kluczowe dla wyjaśnienia artystycznej genezy dzieła. Stawiam tezę, że krucyfiks jest dziełem artysty tworzącego w Małopolsce w 3. ćwierci XIV w., świadomego rozwiązań stosowanych w Toskanii w kręgu oddziaływania Andrea di Cione zwanego Orcagna (1308–1368) przez rzeźbiarzy takich jak Maestro del Crocifisso di Camaiore i jego następcy. Wyniki analizy stylu rzeźbiarskiego potwierdzają wnioski dotyczące nowoodkrytej, pierwotnej polichromii perizonium. Wykorzystany w niej ornament nawiązuje do tkanin włoskich, których odwzorowania znajdujemy w malarstwie takich Toskańczyków jak sam Andrea di Cione, a także m.in. Bernardo Daddi, czy Jacopo di Cione. Krucyfiks w Sandomierzu, obok tzw. krucyfiksu królowej Jadwigi w katedrze krakowskiej, uznać należy za jeszcze jeden małopolski przykład recepcji sztuki Italii w Europie Środkowej drugiej połowy XIV w.


Słowa kluczowe:

Małopolska rzeźba gotycka, krucyfiksy dolorystyczne, italianizm, Sandomierz, Maestro del Crocifisso di Camaiore

Alemann-Schwartz von, Monika. Crucifixus dolorosus: Beiträge zur Polychromie und Ikonographie der rheinischen Gabelkruzifixe. Bonn: Druck, 1976.
  Google Scholar

Damaschke, Anja. “Die Herstellungstechnik gotischer Vesperbilder aus Leder”, Zeitschrift der Kunsttechnologie und Konservierung 12, z. 1 (1998): 118–133.
  Google Scholar

Das Gabelkreuz in St. Maria im Kapitol zu Köln und das Phänomen der Crucifixi dolorosi in Europa, redakcja Godehard Hoffmann. Worms: Wernersche Verlagsgesellschaft, 2006.
  Google Scholar

Dutkiewicz, Józef. Małopolska rzeźba średniowieczna 1300–1450. Kraków: P.A.U., 1949.
  Google Scholar

Dworzak, Agata. Fabrica ecclesiae sandomiriensis. Dzieje modernizacji wnętrza kolegiaty sandomierskiej w XVIII wieku w świetle źródeł archiwalnych. Kraków: Wydawnictwo Attyka, 2016.
  Google Scholar

Franci, Andrea. “Orcagna e le ricerche recenti sulla scultura fiorentina trecentesca.” Arte Christiana 90 (2002): 251–260.
  Google Scholar

Francovich, Géza de. “L'origine e la diffusione del crocifisso gotico doloroso.” Römisches Jahrbuch für Kunstgeschichte 2 (1938): 143–261.
  Google Scholar

Goetel-Kopffowa, Maria. “Stehende Maria mit Kind, Krakau, um 1360–1370.” W Die Parler und der schöne Stil 1350–1400. Europäische Kunst unter den Luxemburgern. Katalog zur Ausstellung des Schnütgen-Museums in der Kunsthalle, redakcja Anton Legner, t. 2, 487–488. Köln: Museen der Stadt Köln, 1985.
  Google Scholar

Jana Długosza roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga dwunasta 1445-1461, redakcja Jerzy Wyrozumski, t. 9. Warszawa: PWN, 2004.
  Google Scholar

Kaczmarek, Romuald. Italianizmy. Studia nad recepcją gotyckiej sztuki włoskiej w rzeźbie środkowo-wschodniej Europy (koniec XIII – koniec XIV wieku). Wrocław: Wydawnictwo UWr, 2008.
  Google Scholar

Kalina, Pavel. “Giovanni Pisano, the Dominicans, and the Origin of the ‘crucifixi dolorosi’.” Artibus et historiae 24 (2003): 81–101.
  Google Scholar

Kammel, Frank M. “Nürnberg 1420. Der Deichsler-Altar und der Schöne Stil.” W Der Deichsler-Altar. Nürnberger Kunst um 1420. Ausstellung im Germanischen Nationalmuseum vom 5. Mai bis 23. Oktober 2016, redakcja Frank M. Kammel, 6–48. Nürnberg: Germanischen Nationalmuseum, 2016.
  Google Scholar

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III: Województwo kieleckie, redakcja Jerzy Z. Łoziński, Barbara Wolff, z. 11: Powiat sandomierski, inw. Jerzy Z. Łoziński, Tadeusz Przypkowski. Warszawa: Państwowy Instytut Sztuki, 1962.
  Google Scholar

Klesse, Beate. Seidenstoffe in der italienischen Malerei des 14. Jahrhunderts. Bern: Stämpfli & Cie., 1967.
  Google Scholar

Kowalczyk, Jerzy. “Dzieła Macieja Polejowskiego w Ziemi Sandomierskiej.” Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego 6 (1970): 187–237.
  Google Scholar

Kreytenberg, Gert. Orcagna: Andrea di Cione. Ein universeller Künstler der Gotik in Florenz. Mainz: Philipp von Zabern Verlag, 2000.
  Google Scholar

Kyzourová, Ivana, i Pavel Kalina. “The ‘Přemyslovskỳ’ crucifix of Jihlava. Stylistic Character and Meaning of a Crucifixus Dolorosus.” Wallraf-Richartz-Jahrbuch 57 (1996): 35–64.
  Google Scholar

Liebetrau, Katharina. “Die Pietà Roettgen: technologische Untersuchung zur Herstellungstechnik, ursprünglichem Erscheinungsbild und Bezügen zu Vergleichsobjekten.” W Frühe rheinische Vesperbilder und ihr Umkreis. Neue Ergebnisse zur Technologie, redakcja Ute Bergmann, 7–22. München: Anton-Siegl-Fachbuchhandlung, 2010.
  Google Scholar

Lisner, Margrit. Holzkruzifixe in Florenz und in der Toskana. Munich: Bruckmann, 1970.
  Google Scholar

Makarewicz, Stanisław. Bazylika katedralna w Sandomierzu. Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne, 1976.
  Google Scholar

Monnas, Lisa. “Silk Textiles in the Paintings of Bernardo Daddi, Andrea di Cione and Their Followers.” Zeitschrift für Kunstgeschichte 53, z. 1 (1990): 39–58.
  Google Scholar

Monumenta Poloniae historica, redakcja August Bielowski, t. 5. Warszawa: PWN, 1960-1961.
  Google Scholar

Mühlberg, Fried. “Crucifixus Dolorosus, Über Bedeutung und Herkunft des gotischen Gabelkruzifixes.” Wallraf-Richartz-Jahrbuch 22 (1960): 69–86.
  Google Scholar

Nante, Andrea. “Il Crocifisso trecentesco della Cattedrale di Padova.” W L’Uomo della Croce. L’immagine scolpita prima e dopo Donatello, redakcja Carlo Cavalli, Andrea Nante, 55–67. Padova: Museo Diocesano, 2013.
  Google Scholar

Pająk, Katarzyna. “Gotycka rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego w katedrze Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu.” Studia Sandomierskie 20, z. 2 (2013): 35–40.
  Google Scholar

Pająk, Katarzyna. “Kult gotyckiej rzeźby Chrystusa Ukrzyżowanego w katedrze Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Sandomierzu.” W Ars omnia vincit. Studia z dziejów sztuki i kultury artystycznej, redakcja Agnieszka Bender, Małgorzata Kierczuk-Macieszko, 187–192. Lublin: TN KUL, 2012.
  Google Scholar

Parenti, Daniel. “Breve itinerario nella scultura lignea policroma a Firenze prima del Quatrocento.” W “Fece di scoltura di legname e colorì”: Scultura del Quattrocento in legno dipinti a Firenze. Firenze: Giunti Gruppo Editoriale, 2016.
  Google Scholar

Peez, Marc. “Das Vesperbild aus Münsterreifel. Werktechnische Aspekte und Zusammenhänge mit den Vesperbildern aus Fritzlar, Wetzlar und Bonn.” W Frühe rheinische Vesperbilder und ihr Umkreis. Neue Ergebnisse zur Technologie, redakcja Ute Bergmann, 23–33. München: Anton-Siegl-Fachbuchhandlung, 2010.
  Google Scholar

Stafski, Heinz. Die Bildwerke in Stein, Holz, Ton und Elfenbein bis um 1450. Nürnberg: Verlag des Germanischen Nationalmuseums, 1965.
  Google Scholar

Stępień, Urszula. “Gotycki krucyfiks z sandomierskiej katedry.” Studia Sandomierskie 16, z. 1/2 (2009): 272–276.
  Google Scholar

Stępień, Urszula. “Rzeźby z katedry sandomierskiej w zbiorach muzeum diecezjalnego.” W Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, 397–398. Kraków: staraniem przyjaciół Magdaleny Piwockiej oraz Fundacji Nomina Rosae, 2010.
  Google Scholar

Tigler, Gert. “Il Maestro del Crocifisso di Camaiore e la scultura lignea dell’antica diocesi di Lucca nell prima metà del XIV secolo.” W Un crocifisso del Trecento lucchese. Attorno alla riscoperta di un capolavoro medievale in legno, redakcja Luca Mor, Gert Tigler, 53–100. Torino-Londra-Venezia-New York: Allemandi, 2010.
  Google Scholar

Un crocifisso del Trecento lucchese. Attorno alla riscoperta di un capolavoro medievale in legno, redakcja Luca Mor, Gert Tigler. Torino-Londra-Venezia-New York: Allemandi, 2010.
  Google Scholar

Urbanek, Regina. “Der Crucifixus dolorosus in St. Maria vom Frieden in Köln.” W Das Gabelkreuz in St. Maria im Kapitol zu Köln und das Phänomen der Crucifixi dolorosi in Europa, redakcja Godehard Hoffmann, 64–66. Worms: Wernersche Verlagsgesellschaft, 2006.
  Google Scholar

Walczak, Marek. Do źródła. Kraków: Societas Vistulana, 2020.
  Google Scholar

Walczak, Marek. “Kilka uwag o genezie stylowej i datowaniu grupy pasyjnej na belce tęczowej w kościele parafialnym w Krośnie.” W Kościół parafialny Świętej Trójcy w Krośnie w panoramie dziejów miasta. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w 500 rocznicę konsekracji kościoła, przeprowadzonej przez Macieja Drzewickiego w 1512 roku, redakcja Piotr Łopatkiewicz, 63–83. Krosno: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Pigonia, 2012.
  Google Scholar

Walczak, Marek. Rzeźba architektoniczna w Małopolsce za czasów Kazimierza Wielkiego. Kraków: Universitas, 2006.
  Google Scholar

Walczak, Marek. “Uwagi o chronologii małopolskiej rzeźby drewnianej wieku XIV.” W Visibilia et invisibilia w sztuce średniowiecza. Księga poświęcona pamięci profesor Kingi Szczepkowskiej-Naliwajek, redakcja Artur Badach, Monika Janiszewska, Monika Tarkowska, 159–178. Warszawa: SHS, 2009.
  Google Scholar

Walczak, Marek. “Uwagi o wpływach czeskich na rzeźbę w Małopolsce w XIV wieku.” W “Żeby wiedzieć”: studia dedykowane Helenie Małkiewiczównie, redakcja Wojciech Walanus, Marek Walczak, Joanna Wolańska, 59–80. Kraków: Lettra-Graphic, 2008.
  Google Scholar

Walczak, Marek. “Z najnowszych odkryć gotyckiego malarstwa ściennego (prezbiterium katedry w Sandomierzu i kościół parafialny w Lubecku).” W Imagines pictae: studia nad gotyckim malarstwem w Polsce, redakcja Wojciech Walanus, Marek Walczak, 187–198. Kraków: Societas Vistulana, 2016.
  Google Scholar

Walczak, Marek. “Zur Chronologie der kleinpolnischen Holzplastik im 14. Jahrhundert.” W Prag und die grossen Kulturzentren Europas in der Zeit der Luxemburger 1310–1437, redakcja Markéta Jarošová, Jiří Kuthan, Stefan Scholz, 561–584. Praha: Togga, 2008.
  Google Scholar

Wardwell, Anne E. “The Stylistic Development of 14th and 15th Century Italian Silk Design.” Aachener Kunstblätter 47 (1976/77): 177–226.
  Google Scholar

Wawel 1000–2000, wystawa jubileuszowa, t. 2: Skarby Archidiecezji Krakowskiej (Kraków: Muzeum Archidiecezjalne w Krakowie, 2000).
  Google Scholar

Węcławowicz, Tomasz, i Andrzej Włodarek. “Sandomierz. Kościół kolegiacki p.w. Narodzenia Panny Marii.” W Architektura gotycka w Polsce, redakcja Teresa Mroczko, Marian Arszyński, t. 2, 203. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1995.
  Google Scholar

Wyrozumski, Jerzy. “Kościół kolegiacki Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu fundacji Kazimierza Wielkiego.” Zeszyty Sandomierskie 18, nr 32 (2011): 2–6.
  Google Scholar

Zervas, Diane F. Andrea Orcagna. Il tabernacolo di Orsanmichele. Modena: Franco Cosimo Panini, 2006.
  Google Scholar

Żmudziński, Jerzy. “Gotycki krucyfiks z kościoła św. Marcina w Krakowie. Dzieje obiektu w świetle rezultatów prac konserwatorskich przeprowadzonych w 1994 r.” Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego 2 (1995): 183–204.
  Google Scholar


Opublikowane
2022-06-30

Cited By / Share

Horzela , D. (2022). Chrystus Ukrzyżowany w katedrze Narodzenia Najświętszej Panny Marii w Sandomierzu. Tropem italianizmów w małopolskiej sztuce XIV w. Biuletyn Historii Sztuki, 84(2), 215–251. https://doi.org/10.36744/bhs.1401

Autorzy

Dobroslawa Horzela  
dobroslawa.horzela@uj.edu.pl
The Crucified Christ in the Cathedral of the Birth of the Virgin Mary in Sandomierz. Tracing Italianisms in the Art of Lesser Poland in the 14th Century Polska

Statystyki

Abstract views: 209
PDF downloads: 34


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Biuletyn Historii Sztuki

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.