„Pod przypływem”

O jednym wierszu Jerzego Zagórskiego

Artykuł recenzowany, Zgłoszenie 14.04.2025, Decyzja redakcji 4.11.2025

Jerzy Franczak

jerzy.franczak@uj.edu.pl
Wydział Polonistyki, Uniwersytet Jagielloński (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-8789-7241

Abstrakt

Artykuł stanowi interpretację jednego wiersza Jerzego Zagórskiego, rozpatrywanego w kontekstach historycznoliterackim, poetologicznym i filozoficznym. Związany z wileńską grupą Żagarystów poeta kreśli metaforyczny obraz potężnego kataklizmu, wprawiając w ruch żywioły wyobraźni materialnej, sięgając po metaforykę akwatyczną, reinterpretując obrazy powodzi i toposy potopu. Wbrew ponawianym tezom o rozbieżności katastrofizmu eschatologicznego i społeczno-politycznego, łączy oba te aspekty i w efekcie dociera do intuicji długotrwałych, latentnych procesów globalnej destrukcji, które dziś opisujemy przy użyciu pojęcia antropocenu oraz jego pochodnych (technocenu, eurocenu, kapitałocenu, plantacjocenu).



Słowa kluczowe:

Jerzy Zagórski, Żagaryści, katastrofizm, antropocen

Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of Capitalism. Edited by Jason W. Moore. Oakland: PM Press, 2016.
  Google Scholar

Bachelard, Gaston. Wyobraźnia poetycka. Wybór pism. Tłum. Henryk Chudak, Anna Tatarkiewicz. Warszawa: PIW, 1975.
  Google Scholar

Blumenberg, Hans., Paradygmaty dla metaforologii. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2017.
  Google Scholar

Bonneuil, Christophe “The Geological Turn: Narratives of the Anthropocene”, In The Anthropocene and the Global Environmental Crisis: Rethinking Modernity in a New Epoch. Edited by Clive Hamilton, Christophe Bonneuil, François Gemenne, Routledge. New York: Routledge, 2015.
  Google Scholar

Braudelm Fernand. Dynamika kapitalizmu. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2013.
  Google Scholar

Bujnicki, Tadeusz. Ostatnia wileńska plejada. Warszawa: Wydawnictwo PEN, 1990.
  Google Scholar

Bujnicki Tadeusz. „Wstęp”. In Żagary: antologia poezji. Red. Jarosław Fazan, Krzysztof Zajas. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2019.
  Google Scholar

Chakrabarty, Dipesh. Humanistyka w czasach antropocenu. Tłum. Ewa Domańska, Małgorzata Sugiera. Kraków: TAiWPN Universitas, 2023.
  Google Scholar

Fazan, Jarosław. „Poetyka kontrastów. O modernizmie Żagarów”. In Żagary. Środowisko kulturowe grupy literackiej. Red. Tadeusz Bujnicki, Krzysztof Biedrzycki, Jarosław Fazan. Kraków: Universitas 2009.
  Google Scholar

Gawor, Leszek. „Próba typologii myśli katastroficznej”. Kultura i wartości 2015, nr 13.
  Google Scholar

Jameson, Frederic. „Future City”. New Left Review 2003, nr 21.
  Google Scholar

Jameson, Frederic. The Seeds of Time. New York: Columbia University Press, 1994.
  Google Scholar

Jarquín, Mateo. The Sandinista Revolution: A Global Latin American History. Chapel Hill: The University of North Carolina Pres, 2024.
  Google Scholar

Juárez, Nicolás. „The World is Burning. Racialized Regimes of Eco- Terror and the Anthropocene as Eurocene”. In The Anthropocene. Approaches and Contexts for Literature and the Humanities. Edited by Seth T. Reno. New York: Routledge, 2022.
  Google Scholar

Kłosiński, Krzysztof. „Dyskurs katastroficzny”. In Katastrofizm i awangarda. Red. Tadeusz Bujnicki, Tadeusz Kłak. Katowice: Uniwersytet Śląski, 1979.
  Google Scholar

Kołakowski, Andrzej. „Katastrofizm jako postawa kulturowa”. In Katastrofizm okresu międzywojennego. Red. Andrzej Kołakowski. Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2014.
  Google Scholar

Kryszak, Janusz. Katastrofizm ocalający. Z problematyki poezji tzw. Drugiej Awangardy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.
  Google Scholar

Le Bon, Gustave. Psychologia tłumu. Tłum. Bolesław Kaprocki. Kraków: Vis-á-Vis/Etiuda, 2018.
  Google Scholar

Lévi-Strauss, Claude. „Zegary i maszyny parowe”. In Rozmowy z Claude Lévi-Straussem. Red. Georges Charbonnier. Tłum. Jacek Trznadel. Warszawa: Czytelnik, 2000.
  Google Scholar

Lilley, Sasha, and David McNally, Eddie Yuen, James Davis, Catastrophism: The Apocalyptic Politics of Collapse and Rebirth. Binghamton: PM Press, 2012.
  Google Scholar

Neimanis, Astrida. Bodies of Water. Posthuman Feminist Phenomenology. London: Bloomsbury Academic, 2016.
  Google Scholar

Niewiadomski, Andrzej. Niebliskie wyprawy. Jerzy Zagórski i poetycka przygoda nowoczesności. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001.
  Google Scholar

Ortega y Gasset, José. Bunt mas i inne pisma socjologiczne. Tłum. Piotr Niklewicz, Henryk Woźniakowski. Warszawa: PWN, 1982.
  Google Scholar

Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duranda. Red. Krystyna Falicka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002.
  Google Scholar

Serres, Michel, and Bruno Latour. Eclaircissements: cinq entretiens avec Bruno Latour. Paris : Flammarion, 1994.
  Google Scholar

Sloterdijk, Peter. Co się wydarzyło w XX wieku?. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2021.
  Google Scholar

Ubertowska, Aleksandra. „Krajobraz po katastrofie: natura, historia, reprezentacja”. In Poetyki ekocydu. Historia, natura, konflikt. Red. Aleksandra Ubertowska, Dobrosława Korczyńska-Partyka, Ewa Kuliś. Warszawa: IBL, 2019.
  Google Scholar

Wojnowski, Konrad. Pożyteczne katastrofy. Kraków: TAiWPN Universitas, 2016.
  Google Scholar

Zagórski, Jerzy. Szkice. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1958.
  Google Scholar

Zagórski, Jerzy. „Zamiast wstępu”. In Poezje wybrane, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1972.
  Google Scholar

Zajas, Krzysztof. „Modlitwa o światło. Żagaryści i katastrofizm”. In Żagary. Środowisko kulturowe grupy literackiej. Red. Tadeusz Bujnicki, Krzysztof Biedrzycki, Jarosław Fazan. Kraków: TAiWPN Universitas, 2009.
  Google Scholar

Zaleski, Marek. Przygoda drugiej awangardy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000.
  Google Scholar

Zieniewicz, Andrzej. Idące Wilno. Szkice o Żagarach. Warszawa: PIW, 1987.
  Google Scholar

Żagary: antologia poezji. Red. Jarosław Fazan, Krzysztof Zajas. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2019.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-02-03

Cited By / Share

Franczak, J. (2026) „«Pod przypływem»: O jednym wierszu Jerzego Zagórskiego”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 351(4), s. 77–90. doi: 10.36744/k.4407.

Autorzy

Jerzy Franczak 
jerzy.franczak@uj.edu.pl
Wydział Polonistyki, Uniwersytet Jagielloński Polska
https://orcid.org/0000-0001-8789-7241

Jerzy Franczak – literaturoznawca, pisarz, eseista. Profesor na Wydziale Polonistyki UJ. Opublikował liczne zbiory opowiadań, powieści oraz książki eseistyczne. Autor rozpraw naukowych: Rzecz o nierzeczywistości (2002), Poszukiwanie realności. Światopogląd polskiej prozy modernistycznej (2007), Błądzące słowa. Jacques Rancière i filozofia literatury (2017), Maszyna do myślenia. Studia o nowoczesnej literaturze i filozofii (2019), Errant Letters: Jacques Rancière and the Philosophy of Literature (2023).



Statystyki

Abstract views: 0
PDF downloads: 0


Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Jerzy Franczak

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Creative Commons Uznanie autorstwa