“Under the Rising Tide”

On a Poem by Jerzy Zagórski

Peer-reviewed article, Submitted 14.04.2025, Accepted 4.11.2025

Jerzy Franczak

jerzy.franczak@uj.edu.pl
Wydział Polonistyki, Uniwersytet Jagielloński (Poland)
https://orcid.org/0000-0001-8789-7241

Abstract

An interpretation of a poem by Jerzy Zagórski, considered within historical-literary, poetological, and philosophical contexts. The poet, associated with the Vilnius-based Żagary group, outlined a metaphorical image of a powerful cataclysm, putting into motion elements of material imagination, reaching for aquatic metaphors, and reinterpreting images and toposes of the flood. Contrary to repeated theses about the divergence of eschatological and socio-political catastrophism Zagórski linked both those aspects and, as a result, reached the intuition of long-lasting and latent processes of global destruction, today described by applying the concept of the anthropocene and its derivatives (technocene, eurocene, capitalocene, plantationocene).



Keywords:

Jerzy Zagórski, Żagary, catastrophism, anthropocene

Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of Capitalism. Edited by Jason W. Moore. Oakland: PM Press, 2016.
  Google Scholar

Bachelard, Gaston. Wyobraźnia poetycka. Wybór pism. Tłum. Henryk Chudak, Anna Tatarkiewicz. Warszawa: PIW, 1975.
  Google Scholar

Blumenberg, Hans., Paradygmaty dla metaforologii. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2017.
  Google Scholar

Bonneuil, Christophe “The Geological Turn: Narratives of the Anthropocene”, In The Anthropocene and the Global Environmental Crisis: Rethinking Modernity in a New Epoch. Edited by Clive Hamilton, Christophe Bonneuil, François Gemenne, Routledge. New York: Routledge, 2015.
  Google Scholar

Braudelm Fernand. Dynamika kapitalizmu. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2013.
  Google Scholar

Bujnicki, Tadeusz. Ostatnia wileńska plejada. Warszawa: Wydawnictwo PEN, 1990.
  Google Scholar

Bujnicki Tadeusz. „Wstęp”. In Żagary: antologia poezji. Red. Jarosław Fazan, Krzysztof Zajas. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2019.
  Google Scholar

Chakrabarty, Dipesh. Humanistyka w czasach antropocenu. Tłum. Ewa Domańska, Małgorzata Sugiera. Kraków: TAiWPN Universitas, 2023.
  Google Scholar

Fazan, Jarosław. „Poetyka kontrastów. O modernizmie Żagarów”. In Żagary. Środowisko kulturowe grupy literackiej. Red. Tadeusz Bujnicki, Krzysztof Biedrzycki, Jarosław Fazan. Kraków: Universitas 2009.
  Google Scholar

Gawor, Leszek. „Próba typologii myśli katastroficznej”. Kultura i wartości 2015, nr 13.
  Google Scholar

Jameson, Frederic. „Future City”. New Left Review 2003, nr 21.
  Google Scholar

Jameson, Frederic. The Seeds of Time. New York: Columbia University Press, 1994.
  Google Scholar

Jarquín, Mateo. The Sandinista Revolution: A Global Latin American History. Chapel Hill: The University of North Carolina Pres, 2024.
  Google Scholar

Juárez, Nicolás. „The World is Burning. Racialized Regimes of Eco- Terror and the Anthropocene as Eurocene”. In The Anthropocene. Approaches and Contexts for Literature and the Humanities. Edited by Seth T. Reno. New York: Routledge, 2022.
  Google Scholar

Kłosiński, Krzysztof. „Dyskurs katastroficzny”. In Katastrofizm i awangarda. Red. Tadeusz Bujnicki, Tadeusz Kłak. Katowice: Uniwersytet Śląski, 1979.
  Google Scholar

Kołakowski, Andrzej. „Katastrofizm jako postawa kulturowa”. In Katastrofizm okresu międzywojennego. Red. Andrzej Kołakowski. Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2014.
  Google Scholar

Kryszak, Janusz. Katastrofizm ocalający. Z problematyki poezji tzw. Drugiej Awangardy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.
  Google Scholar

Le Bon, Gustave. Psychologia tłumu. Tłum. Bolesław Kaprocki. Kraków: Vis-á-Vis/Etiuda, 2018.
  Google Scholar

Lévi-Strauss, Claude. „Zegary i maszyny parowe”. In Rozmowy z Claude Lévi-Straussem. Red. Georges Charbonnier. Tłum. Jacek Trznadel. Warszawa: Czytelnik, 2000.
  Google Scholar

Lilley, Sasha, and David McNally, Eddie Yuen, James Davis, Catastrophism: The Apocalyptic Politics of Collapse and Rebirth. Binghamton: PM Press, 2012.
  Google Scholar

Neimanis, Astrida. Bodies of Water. Posthuman Feminist Phenomenology. London: Bloomsbury Academic, 2016.
  Google Scholar

Niewiadomski, Andrzej. Niebliskie wyprawy. Jerzy Zagórski i poetycka przygoda nowoczesności. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001.
  Google Scholar

Ortega y Gasset, José. Bunt mas i inne pisma socjologiczne. Tłum. Piotr Niklewicz, Henryk Woźniakowski. Warszawa: PWN, 1982.
  Google Scholar

Potęga świata wyobrażeń, czyli archetypologia według Gilberta Duranda. Red. Krystyna Falicka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002.
  Google Scholar

Serres, Michel, and Bruno Latour. Eclaircissements: cinq entretiens avec Bruno Latour. Paris : Flammarion, 1994.
  Google Scholar

Sloterdijk, Peter. Co się wydarzyło w XX wieku?. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia, 2021.
  Google Scholar

Ubertowska, Aleksandra. „Krajobraz po katastrofie: natura, historia, reprezentacja”. In Poetyki ekocydu. Historia, natura, konflikt. Red. Aleksandra Ubertowska, Dobrosława Korczyńska-Partyka, Ewa Kuliś. Warszawa: IBL, 2019.
  Google Scholar

Wojnowski, Konrad. Pożyteczne katastrofy. Kraków: TAiWPN Universitas, 2016.
  Google Scholar

Zagórski, Jerzy. Szkice. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1958.
  Google Scholar

Zagórski, Jerzy. „Zamiast wstępu”. In Poezje wybrane, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1972.
  Google Scholar

Zajas, Krzysztof. „Modlitwa o światło. Żagaryści i katastrofizm”. In Żagary. Środowisko kulturowe grupy literackiej. Red. Tadeusz Bujnicki, Krzysztof Biedrzycki, Jarosław Fazan. Kraków: TAiWPN Universitas, 2009.
  Google Scholar

Zaleski, Marek. Przygoda drugiej awangardy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000.
  Google Scholar

Zieniewicz, Andrzej. Idące Wilno. Szkice o Żagarach. Warszawa: PIW, 1987.
  Google Scholar

Żagary: antologia poezji. Red. Jarosław Fazan, Krzysztof Zajas. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2019.
  Google Scholar


Published
2026-02-03

Cited by

Franczak, J. (2026) “‘Under the Rising Tide’: On a Poem by Jerzy Zagórski”, Konteksty, 351(4), pp. 77–90. doi: 10.36744/k.4407.

Authors

Jerzy Franczak 
jerzy.franczak@uj.edu.pl
Wydział Polonistyki, Uniwersytet Jagielloński Poland
https://orcid.org/0000-0001-8789-7241

Jerzy Franczak – literaturoznawca, pisarz, eseista. Profesor na Wydziale Polonistyki UJ. Opublikował liczne zbiory opowiadań, powieści oraz książki eseistyczne. Autor rozpraw naukowych: Rzecz o nierzeczywistości (2002), Poszukiwanie realności. Światopogląd polskiej prozy modernistycznej (2007), Błądzące słowa. Jacques Rancière i filozofia literatury (2017), Maszyna do myślenia. Studia o nowoczesnej literaturze i filozofii (2019), Errant Letters: Jacques Rancière and the Philosophy of Literature (2023).



Statistics

Abstract views: 0
PDF downloads: 0


License

Copyright (c) 2025 Jerzy Franczak

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Creative Commons Uznanie autorstwa