Między strychem a „Rodziną człowieczą”

Geneza i recepcja wystaw Aleksandry Garlickiej

Artykuł recenzowany, Nadesłano 10.02.2025, Decyzja redakcji 27.11.2025

Marta Ziętkiewicz

mmzietkiewicz@gmail.com
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk (Polska)
https://orcid.org/0009-0002-8463-1549

Gil Pasternak


De Montfort University, Leicester (Wielka Brytania)
https://orcid.org/0000-0002-2773-6507

Abstrakt

Celem artykułu jest poszerzenie wiedzy na temat roli, jaką fotografia odegrała w procesie prodemokratycznych przemian społeczno-ustrojowych w schyłkowym okresie PRL-u i pierwszych latach transformacji. Skupiając się przede wszystkim na praktykach nieartystycznych, omawiamy mało do tej pory rozpoznane inicjatywy historyczki i kuratorki Aleksandry Garlickiej i analizujemy pięć wystaw zorganizowanych przez nią w latach 1985–1995. Bazując na źródłach archiwalnych, wywiadach i literaturze przedmiotu, pokazujemy, w jaki sposób Garlicka wykorzystała archiwalne i rodzinne fotografie w celu budowania alternatywnej historii społeczeństwa polskiego u schyłku PRL-u. Wystawy te, eksponowane (poza jedną) w najważniejszej polskiej galerii sztuki, jaką jest Zachęta, i cieszące się dużym zainteresowaniem ze strony publiczności, rzuciły, choć początkowo w sposób niezamierzony, wyzwanie oficjalnej historiografii komunistycznej i pozwoliły Polakom zapoznawać się z ich przemilczanym  dziedzictwem i historią. W artykule pokazujemy również genezę i znaczenie tych wystaw na tle przemian zachodzących w polskiej fotografii od końca lat 70. XX wieku.



Słowa kluczowe:

Aleksandra Garlicka, wystawa, fotografia, PRL

Bibliografia:
  Google Scholar

Baczewska, Anna. „By zobaczyć miasto Lwów.” Życie Warszawy, 31 marca, 1991.
  Google Scholar

Czartoryska, Urszula. „W kręgu teorii Benjamina.” Fotografia, nr 3-4, 1981.
  Google Scholar

Dworniczak, Kamila. Rodzina człowiecza. Recepcja wystawy „The Family of Man” w Polsce a humanistyczny paradygmat fotografii. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.
  Google Scholar

Fotografia polska do 1914 r. Wystawa ze zbiorów Biblioteki Narodowej, oprac. Jadwiga Ihnatowicz, Biblioteka Narodowa, 1981.
  Google Scholar

Fundacja im. Macieja Rataja. [bez tytułu]. W Fotografia chłopów polskich, red. Aleksandra Garlicka i Maria Bijak, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1993.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Druga wystawa fotografii robotniczej.” W Robotnicy. II wystawa fotografii robotniczej zdjęcia z lat 1881-1946, red. Aleksandra Garlicka. Wydawnictwo Centralnego Biura Wystaw Artystycznych, 1989.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Fotografie.” Przekrój, 1991, numer specjalny.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Inni wśród swoich.” Gazeta Wyborcza, 25 maja, 1992.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Inni wśród swoich – wystawa w Muzeum Niepodległości.” W Inni wśród swoich [Białorusini, Cyganie, Czesi, Grecy, Karaimi, Litwini, Łemkowie, Macedończycy, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Tatarzy, Ukraińcy, Węgrzy, Żydzi], red. Wiesław Władyka. Instytut Badań Literackich PAN, 1994.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Inteligencja w fotografii.” Gazeta Stołeczna (dod. do Gazety Wyborczej), 26 stycznia, 1994.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Polaków fotografia własna.” Fotografia, nr 1, 1982.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Polskie portrety fotograficzne.” Fotografia, nr 3, 1978.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Portret kilku pokoleń.” Gazeta Wyborcza, 9 maja, 1994.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Wyrobnicy i luminarze.” W Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. Aleksandra Garlicka i Jerzy Jedlicki. Galeria Sztuki Współczesnej Zachęta, Polskie Towarzystwo Historyczne, 1997.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „W sprawie historii fotografii w Polsce.” Fotografia, nr 2, 1980.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra. „Zbiory fotograficzne w Polsce.” Fotografia, nr 3, 1980.
  Google Scholar

Garlicka, Aleksandra, Maria Bijak. [bez tytułu.] W Fotografia chłopów polskich, red. Aleksandra Garlicka i Maria Bijak, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1993.
  Google Scholar

Karol Beyer (1818-1877). Pionier fotografii polskiej, katalog wystawy. Muzeum Sztuki w Łodzi, 1984.
  Google Scholar

Kersten, Krystyna. „Polskiego inteligenta życie po śmierci.” W Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. Aleksandra Garlicka i Jerzy Jedlicki. Polskie Towarzystwo Historyczne, 1997.
  Google Scholar

Kozicki, Stefan. “Na czarnym tle. Fotografia robotnicza w Zachęcie.” Polityka, nr 20, 1989.
  Google Scholar

Koziołek, Ryszard. „«Polaków portret własny» Revisited. Zajmowanie pozycji krytycznej.” W Migracyjna pamięć, wspólnota, tożsamość, red. Roma Sendyka i in.. Instytut Badań Literackich PAN, 2016.
  Google Scholar

Krzemiński, Adam. “Inteligencja polska XIX i XX wieku. Portrety klassy umysłowej.” Polityka, nr 42, 1995.
  Google Scholar

Lechowicz, Lech. Fotoeseje. Teksty o fotografii polskiej. Fundacja Archeologia Fotografii, 2010.
  Google Scholar

“Lwowiacy i ich miasto.” Przekrój, nr 2317, 1989.
  Google Scholar

Mościcki, Tomasz. “Inteligent w galerii.” Życie Warszawy, 26 październik, 1995.
  Google Scholar

Mroczek, Andrzej A. “Chłopów portret własny.” Kierunki, 28 lipca, 1985.
  Google Scholar

Myśliwski, Wiesław. “Dla mnie ten zbiór jest wielkim odkryciem.” Nowa Wieś, numer specjalny, 1985.
  Google Scholar

Nałecz, Daria. “Bez retuszu.” Kultura, nr 23, 1989.
  Google Scholar

Pajączkowska, Agnieszka. Nieprzeźroczyste. Historie chłopskiej fotografii. Wydawnictwo Czarne, 2023.
  Google Scholar

Pasternak, Gil and Marta Ziętkiewicz. „Subwersywna moc prywatnych kolekcji fotografii. Żydzi w polskiej pamięci zbiorowej po upadku komunizmu.” Konteksty, nr 3, 2017.
  Google Scholar

Pijarski, Krzysztof. „Wspólnota zobaczona. Wokół «Zapisu socjologicznego» Zofii Rydet.” W Rzeczy i ludzie. „Zapis socjologiczny” Zofii Rydet, red. Krzysztof Pijarski. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie; Szkoła Filmowa w Łodzi, 2022.
  Google Scholar

Rozmowa z Lechem Charewiczem, przeprowadzona przez Martę Ziętkiewicz i Gila Pasternaka w grudniu 2018, zapis cyfrowy, archiwum prywatne Gila Pasternaka.
  Google Scholar

Ruchałowski, Andrzej. “Gdzie jest inteligencja?” Przekrój, 10 grudnia, 1995.
  Google Scholar

Sontag, Susan. “Heroizm widzenia.” Fotografia, nr 1, 1982.
  Google Scholar

Sontag Susan. „Narkomanii obrazu”. Fotografia, nr 1, 1983.
  Google Scholar

Sroka, Danuta M., red. Fotografia chłopów pomorskich. Miejska Biblioteka Publiczna im. Marii Dąbrowskiej w Słupsku, 2012.
  Google Scholar

Szymanowicz, Maciej. Zaburzona epoka. Polska fotografia artystyczna w latach 1945–1955. Wydawnictwo Naukowe UAM, 2016.
  Google Scholar

Wojciechowski, Piotr. „Rekolekcje przed autoportretem.” Tygodnik powszechny, nr 49, 1995.
  Google Scholar

Władyka, Wiesław. „Wstęp.” W Inni wśród swoich [Białorusini, Cyganie, Czesi, Grecy, Karaimi, Litwini,
  Google Scholar

Łemkowie, Macedończycy, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Tatarzy, Ukraińcy, Węgrzy, Żydzi], red. Wiesław Władyka. Instytut Badań Literackich PAN, 1994.
  Google Scholar

Wrób. 1992. “Trzeba uczyć tolerancji.” Gazeta Stołeczna (dod. do Gazety Wyborczej), 15 września, 1992.
  Google Scholar

Wróblewski, Andrzej (Ibis). „Polaków fotografia własna.” Życie Warszawy, 10 września, 1981.
  Google Scholar

Ziębińska-Lewandowska, Karolina. Między dokumentalnością a eksperymentem. Krytyka fotograficzna
  Google Scholar

w Polsce w latach 1946–1989. Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana; Fundacja Archeologia
  Google Scholar

Fotografii, 2014.
  Google Scholar

Życiorys Aleksandry Mierzeckiej-Garlickiej, zbiory prywatne Barbary Kosińskiej.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-02-03

Cited By / Share

Ziętkiewicz, M. i Pasternak, G. (2026) „Między strychem a «Rodziną człowieczą»: Geneza i recepcja wystaw Aleksandry Garlickiej”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 351(4), s. 135–145. doi: 10.36744/k.4295.

Autorzy

Marta Ziętkiewicz 
mmzietkiewicz@gmail.com
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk Polska
https://orcid.org/0009-0002-8463-1549

Marta Ziętkiewicz – adiunktka w Dziale Fotografii i Rysunków Pomiarowych Instytutu Sztuki PAN. Kierowniczka i wykładowczyni studiów podyplomowych o specjalizacji Fotografia: historia, sztuka, praktyki. Autorka książki W służbie nowoczesności. Fotografia w Warszawie 1864–1883 (2024). Inicjatorka serii konferencji naukowych Odkrywanie „peryferii”: Historie fotografii w Europie Środkowo-Wschodniej. Od 2013 roku współpracuje z Photographic History Research Centre działającym przy De Montfort University w Leicester. Publikowała w „Photography and Culture”, „De Arte”, „Images: A Journal of Jewish Art and Visual Culture”, „Dagerotyp”, a także w tomie Cold War Camera (2023).


Autorzy

Gil Pasternak 

De Montfort University, Leicester Wielka Brytania
https://orcid.org/0000-0002-2773-6507

Gil Pasternak – dyrektor Photographic History Research Centre na De Montfort University w Leicester. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na współzależności fotografii i polityki oraz fotografii i dziedzictwa kulturowego, a także na wykorzystaniu zdjęć rodzinnych i amatorskich w kontekście praktyk cyfrowych i postcyfrowych, konfliktu izraelsko-palestyńskiego i historii polskich Żydów. Autor wielu artykułów i publikacji, redaktor książek Visioning Israel-Palestine: Encounters at the Cultural Boundaries of Conflict (2020) i The Handbook of Photography Studies (2020). Od 2023 roku redaktor naczelny edycji pisma „Photography and Culture” na Europę i Wielką Brytanię.



Statystyki

Abstract views: 0
PDF downloads: 0


Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Marta Ziętkiewicz, Gil Pasternak

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Creative Commons Uznanie autorstwa