Między strychem a „Rodziną człowieczą”
Geneza i recepcja wystaw Aleksandry Garlickiej
Marta Ziętkiewicz
mmzietkiewicz@gmail.comInstytut Sztuki, Polska Akademia Nauk (Polska)
https://orcid.org/0009-0002-8463-1549
Gil Pasternak
De Montfort University, Leicester (Wielka Brytania)
https://orcid.org/0000-0002-2773-6507
Abstrakt
Celem artykułu jest poszerzenie wiedzy na temat roli, jaką fotografia odegrała w procesie prodemokratycznych przemian społeczno-ustrojowych w schyłkowym okresie PRL-u i pierwszych latach transformacji. Skupiając się przede wszystkim na praktykach nieartystycznych, omawiamy mało do tej pory rozpoznane inicjatywy historyczki i kuratorki Aleksandry Garlickiej i analizujemy pięć wystaw zorganizowanych przez nią w latach 1985–1995. Bazując na źródłach archiwalnych, wywiadach i literaturze przedmiotu, pokazujemy, w jaki sposób Garlicka wykorzystała archiwalne i rodzinne fotografie w celu budowania alternatywnej historii społeczeństwa polskiego u schyłku PRL-u. Wystawy te, eksponowane (poza jedną) w najważniejszej polskiej galerii sztuki, jaką jest Zachęta, i cieszące się dużym zainteresowaniem ze strony publiczności, rzuciły, choć początkowo w sposób niezamierzony, wyzwanie oficjalnej historiografii komunistycznej i pozwoliły Polakom zapoznawać się z ich przemilczanym dziedzictwem i historią. W artykule pokazujemy również genezę i znaczenie tych wystaw na tle przemian zachodzących w polskiej fotografii od końca lat 70. XX wieku.
Słowa kluczowe:
Aleksandra Garlicka, wystawa, fotografia, PRLBibliografia
Bibliografia:
Google Scholar
Baczewska, Anna. „By zobaczyć miasto Lwów.” Życie Warszawy, 31 marca, 1991.
Google Scholar
Czartoryska, Urszula. „W kręgu teorii Benjamina.” Fotografia, nr 3-4, 1981.
Google Scholar
Dworniczak, Kamila. Rodzina człowiecza. Recepcja wystawy „The Family of Man” w Polsce a humanistyczny paradygmat fotografii. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.
Google Scholar
Fotografia polska do 1914 r. Wystawa ze zbiorów Biblioteki Narodowej, oprac. Jadwiga Ihnatowicz, Biblioteka Narodowa, 1981.
Google Scholar
Fundacja im. Macieja Rataja. [bez tytułu]. W Fotografia chłopów polskich, red. Aleksandra Garlicka i Maria Bijak, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1993.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Druga wystawa fotografii robotniczej.” W Robotnicy. II wystawa fotografii robotniczej zdjęcia z lat 1881-1946, red. Aleksandra Garlicka. Wydawnictwo Centralnego Biura Wystaw Artystycznych, 1989.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Fotografie.” Przekrój, 1991, numer specjalny.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Inni wśród swoich.” Gazeta Wyborcza, 25 maja, 1992.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Inni wśród swoich – wystawa w Muzeum Niepodległości.” W Inni wśród swoich [Białorusini, Cyganie, Czesi, Grecy, Karaimi, Litwini, Łemkowie, Macedończycy, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Tatarzy, Ukraińcy, Węgrzy, Żydzi], red. Wiesław Władyka. Instytut Badań Literackich PAN, 1994.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Inteligencja w fotografii.” Gazeta Stołeczna (dod. do Gazety Wyborczej), 26 stycznia, 1994.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Polaków fotografia własna.” Fotografia, nr 1, 1982.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Polskie portrety fotograficzne.” Fotografia, nr 3, 1978.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Portret kilku pokoleń.” Gazeta Wyborcza, 9 maja, 1994.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Wyrobnicy i luminarze.” W Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. Aleksandra Garlicka i Jerzy Jedlicki. Galeria Sztuki Współczesnej Zachęta, Polskie Towarzystwo Historyczne, 1997.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „W sprawie historii fotografii w Polsce.” Fotografia, nr 2, 1980.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra. „Zbiory fotograficzne w Polsce.” Fotografia, nr 3, 1980.
Google Scholar
Garlicka, Aleksandra, Maria Bijak. [bez tytułu.] W Fotografia chłopów polskich, red. Aleksandra Garlicka i Maria Bijak, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1993.
Google Scholar
Karol Beyer (1818-1877). Pionier fotografii polskiej, katalog wystawy. Muzeum Sztuki w Łodzi, 1984.
Google Scholar
Kersten, Krystyna. „Polskiego inteligenta życie po śmierci.” W Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. Aleksandra Garlicka i Jerzy Jedlicki. Polskie Towarzystwo Historyczne, 1997.
Google Scholar
Kozicki, Stefan. “Na czarnym tle. Fotografia robotnicza w Zachęcie.” Polityka, nr 20, 1989.
Google Scholar
Koziołek, Ryszard. „«Polaków portret własny» Revisited. Zajmowanie pozycji krytycznej.” W Migracyjna pamięć, wspólnota, tożsamość, red. Roma Sendyka i in.. Instytut Badań Literackich PAN, 2016.
Google Scholar
Krzemiński, Adam. “Inteligencja polska XIX i XX wieku. Portrety klassy umysłowej.” Polityka, nr 42, 1995.
Google Scholar
Lechowicz, Lech. Fotoeseje. Teksty o fotografii polskiej. Fundacja Archeologia Fotografii, 2010.
Google Scholar
“Lwowiacy i ich miasto.” Przekrój, nr 2317, 1989.
Google Scholar
Mościcki, Tomasz. “Inteligent w galerii.” Życie Warszawy, 26 październik, 1995.
Google Scholar
Mroczek, Andrzej A. “Chłopów portret własny.” Kierunki, 28 lipca, 1985.
Google Scholar
Myśliwski, Wiesław. “Dla mnie ten zbiór jest wielkim odkryciem.” Nowa Wieś, numer specjalny, 1985.
Google Scholar
Nałecz, Daria. “Bez retuszu.” Kultura, nr 23, 1989.
Google Scholar
Pajączkowska, Agnieszka. Nieprzeźroczyste. Historie chłopskiej fotografii. Wydawnictwo Czarne, 2023.
Google Scholar
Pasternak, Gil and Marta Ziętkiewicz. „Subwersywna moc prywatnych kolekcji fotografii. Żydzi w polskiej pamięci zbiorowej po upadku komunizmu.” Konteksty, nr 3, 2017.
Google Scholar
Pijarski, Krzysztof. „Wspólnota zobaczona. Wokół «Zapisu socjologicznego» Zofii Rydet.” W Rzeczy i ludzie. „Zapis socjologiczny” Zofii Rydet, red. Krzysztof Pijarski. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie; Szkoła Filmowa w Łodzi, 2022.
Google Scholar
Rozmowa z Lechem Charewiczem, przeprowadzona przez Martę Ziętkiewicz i Gila Pasternaka w grudniu 2018, zapis cyfrowy, archiwum prywatne Gila Pasternaka.
Google Scholar
Ruchałowski, Andrzej. “Gdzie jest inteligencja?” Przekrój, 10 grudnia, 1995.
Google Scholar
Sontag, Susan. “Heroizm widzenia.” Fotografia, nr 1, 1982.
Google Scholar
Sontag Susan. „Narkomanii obrazu”. Fotografia, nr 1, 1983.
Google Scholar
Sroka, Danuta M., red. Fotografia chłopów pomorskich. Miejska Biblioteka Publiczna im. Marii Dąbrowskiej w Słupsku, 2012.
Google Scholar
Szymanowicz, Maciej. Zaburzona epoka. Polska fotografia artystyczna w latach 1945–1955. Wydawnictwo Naukowe UAM, 2016.
Google Scholar
Wojciechowski, Piotr. „Rekolekcje przed autoportretem.” Tygodnik powszechny, nr 49, 1995.
Google Scholar
Władyka, Wiesław. „Wstęp.” W Inni wśród swoich [Białorusini, Cyganie, Czesi, Grecy, Karaimi, Litwini,
Google Scholar
Łemkowie, Macedończycy, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Tatarzy, Ukraińcy, Węgrzy, Żydzi], red. Wiesław Władyka. Instytut Badań Literackich PAN, 1994.
Google Scholar
Wrób. 1992. “Trzeba uczyć tolerancji.” Gazeta Stołeczna (dod. do Gazety Wyborczej), 15 września, 1992.
Google Scholar
Wróblewski, Andrzej (Ibis). „Polaków fotografia własna.” Życie Warszawy, 10 września, 1981.
Google Scholar
Ziębińska-Lewandowska, Karolina. Między dokumentalnością a eksperymentem. Krytyka fotograficzna
Google Scholar
w Polsce w latach 1946–1989. Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana; Fundacja Archeologia
Google Scholar
Fotografii, 2014.
Google Scholar
Życiorys Aleksandry Mierzeckiej-Garlickiej, zbiory prywatne Barbary Kosińskiej.
Google Scholar
Autorzy
Marta Ziętkiewiczmmzietkiewicz@gmail.com
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk Polska
https://orcid.org/0009-0002-8463-1549
Marta Ziętkiewicz – adiunktka w Dziale Fotografii i Rysunków Pomiarowych Instytutu Sztuki PAN. Kierowniczka i wykładowczyni studiów podyplomowych o specjalizacji Fotografia: historia, sztuka, praktyki. Autorka książki W służbie nowoczesności. Fotografia w Warszawie 1864–1883 (2024). Inicjatorka serii konferencji naukowych Odkrywanie „peryferii”: Historie fotografii w Europie Środkowo-Wschodniej. Od 2013 roku współpracuje z Photographic History Research Centre działającym przy De Montfort University w Leicester. Publikowała w „Photography and Culture”, „De Arte”, „Images: A Journal of Jewish Art and Visual Culture”, „Dagerotyp”, a także w tomie Cold War Camera (2023).
Autorzy
Gil PasternakDe Montfort University, Leicester Wielka Brytania
https://orcid.org/0000-0002-2773-6507
Gil Pasternak – dyrektor Photographic History Research Centre na De Montfort University w Leicester. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na współzależności fotografii i polityki oraz fotografii i dziedzictwa kulturowego, a także na wykorzystaniu zdjęć rodzinnych i amatorskich w kontekście praktyk cyfrowych i postcyfrowych, konfliktu izraelsko-palestyńskiego i historii polskich Żydów. Autor wielu artykułów i publikacji, redaktor książek Visioning Israel-Palestine: Encounters at the Cultural Boundaries of Conflict (2020) i The Handbook of Photography Studies (2020). Od 2023 roku redaktor naczelny edycji pisma „Photography and Culture” na Europę i Wielką Brytanię.
Statystyki
Abstract views: 0PDF downloads: 0
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Marta Ziętkiewicz, Gil Pasternak

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

