Mezzotint Engravers in the Commonwealth of Poland and Lithuania (17th–18th Centuries): A Forgotten Chapter in European Studies
Dominika Cora
dominika.cora@onet.plUniwersytet Jagielloński (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-7751-5414
Abstrakt
Jedną z technik graficznych druku wklęsłego jest mezzotinta, która od drugiej połowy XVII w. wykonywana była w wielu krajach europejskich. W literaturze przedmiotu akcentuje się przede wszystkim rozwój tej techniki w Europie Zachodniej, pomijając często fakt, że rytownicy posługujący się techniką mezzotinty działali również w Europie Środkowo-Wschodniej – zarówno w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jak i w Rosji. Przedmiotem niniejszego opracowania jest syntetyczne przedstawienie informacji o rytownikach mezzotinty, którzy wykonywali i wydawali swoje sztychy na terenie Rzeczypospolitej w XVII i XVIII w., ze szczególnym uwzględnieniem dotychczas nieznanych mezzotint Nathanaela Schrödera, Matthäusa Deischa oraz Kunegundy z Sanguszków Czackiej.
Instytucje finansujące
Słowa kluczowe:
mezzotinta, historia grafiki XVIII w., Rzeczpospolita Obojga Narodów, Nathanael Schröder, Matthäus Deisch, Josef Anton Kappeller, Kunegunda z Sanguszków Czacka, Katarzyna II WielkaBibliografia
Banta, Andaleeb B. “Female Printmakers, Printsellers and Print Publishers in the Eighteenth Century”. Print Quarterly 42, no. 4 (2025): 445–447.
Google Scholar
Chaloner Smith, John. British Mezzotinto Portraits: Being a Descriptive Catalogue of These Engravings from the Introduction of the Art to the early Part of the Present Century. Vol. 3. London: Harry Sotheran & Co., 1884.
Google Scholar
Clayton, Timothy. “A Spurious Charlotte Exposed”. Print Quarterly 25, no. 3 (2008): 254–267.
Google Scholar
Cook, Nicole E. “Godefridus Schalcken (1643–1706): Desire and Intimate Display”. PhD diss., University of Delaware, 2016. ProQuest (10192313).
Google Scholar
Cora, Dominika. “New Facts about Russia’s Imperial Portrait Series, 1745–77”. Print Quarterly 43, no. 1 (2026): 36–43.
Google Scholar
Darkness into Light. The Early Mezzotint. Exhibition Catalogue. Edited by Jane Bayard, Ellen d’Oench. [s.l.]: Yale University Art Gallery, 1976.
Google Scholar
Gdańsk dla Rzeczypospolitej. W służbie Króla i Kościoła. Katalog wystawy. Edited by Jolanta Talbierska. Warszawa: Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, 2004.
Google Scholar
Goodwin, Gordon. British Mezzotinters. Thomas Watson, James Watson, Elizabeth Judkins. London: A. H. Bullen, 1906.
Google Scholar
Hind, Arthur Mayger. A Short History of Engraving & Etching for the Use of Collectors and Students with Full Bibliography Classified List and Index of Engravers. London: Archibald Constable & Co. Ltd., 1908.
Google Scholar
Hollstein’s Dutch and Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts c. 1450–1700, vol. 25: Petrus (Pieter) Schenk. Edited by George S. Keyes, K. G. Boon,. Amsterdam: Van Gendt & Co, 1981.
Google Scholar
Kamińska-Krassowska, Halina. “Wincenty de Lesseur: życie i działalność”. Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie 13 (1969): 145–269.
Google Scholar
Katalog portretów osobistości polskich i obcych w Polsce działających. Edited by Hanna Widacka, vol. 1–9. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1990–1998.
Google Scholar
Kizik, Edmund. “Inwentarz pośmiertny gdańskiego rytownika Matthaeusa Deischa”. In Portret ponad wszystko. Jacob Wessel i jego wiek. Sztuka gdańska XVIII wieku. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Gdańsku 15.12.2005 – 26.02.2006, edited by Anna Mosingiewicz, Dariusz Kaczor, 25–31. Gdańsk: Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2005.
Google Scholar
de Laborde, Léon. Histoire de la gravure en manière noire. Paris: Imprimerie de Jules Didot L’Ainé, 1839.
Google Scholar
Leisching, Julius. Schabkunst. Ihre Technik und Geschichte in Ihren Hauptwerken vom XVII. Bis zum XX. Jahrhundert. Wien: Verlag Artur Wolf, 1913.
Google Scholar
Lugt, Frits. Les Marques de collections de dessins & d’estampes. Amsterdam: Vereenigde Drukkerijen, 1921–1956. Fondation Custodia. Accessed May 5, 2026. https://www.marquesdecollections.fr.
Google Scholar
Łomnicka-Żakowska, Ewa. Graficzne portrety Augusta II i Augusta III Wettynów w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 1997.
Google Scholar
Łomnicka-Żakowska, Ewa. Grafika polska XVIII wieku. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2008.
Google Scholar
Michalczyk, Zbigniew. Zapomniane konteksty. Augsburg jako ośrodek rytownictwa wobec Rzeczypospolitej w XVII–XVIII wieku. Warszawa: Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą “Polonika”, 2020.
Google Scholar
Obidzińska-Waniewska, Janina. “Antoni Wincenty Rogoziński malarz warszawski”. Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie 15 (1971): 181–218.
Google Scholar
Marszalska, Jolanta M. “Księżne Sanguszkowe w środowisku kulturowym i społecznym Gdańska w drugiej połowie XVIII w.”. In Kobiety w Prusach Królewskich, edited by Wojciech Zawadzki, 269–287. Pelplin: Wydawnictwo Bernardinum, 2020.
Google Scholar
Nortowska, Paulina. “XVII-wieczna Anglia w relacji gdańszczanina Nathana Schrödera”. Studia Historyczne 62, no. 4 (2019): 17–41.
DOI: https://doi.org/10.12797/SH.62.2019.04.02
Google Scholar
Pissarro, Orovida C. “Prince Rupert and the Invention of Mezzotint”. The Volume of the Walpole Society 36 (1956–1958): 1–9.
Google Scholar
Rogulski, Jakub. Insignia ducalis splendoris. Splendor rodziny książąt Sanguszków i środki jego manifestacji od XV do XVIII wieku. Kraków: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, 2022.
Google Scholar
Schwarz, Friedrich. Danzig im Bilde. Verzeichnis der in der Danziger Stadtbibliothek vorhandenen bildlichen Darstellungen zur Geschichte und Topographie von Danzig und Umgegend. Danzig: Kommissions-Verlag von A. W. Kafemann G.m.b.H, 1913.
Google Scholar
Schwarz, Friedrich. „Matthäus Deisch”. Mitteilungen des Westpreussischen Geschichtsvereins 23, no. 4 (1924): 54–76.
Google Scholar
Seidel, Walther. “Nachrichten über Danziger Kupferstecher”. In Neue Preussische Provinzial-Blätter, vol. 3, edited by A. Hagen, Dr. Meckelburg, 161–176. Königsberg: Zu Komission bei Tag & Koch, 1847.
Google Scholar
Skrodzka, Agnieszka. “Elekcja Michała Korybuta Wiśniowieckiego w ikonografii z epoki”. In Żył królem, umarł człowiekiem. Michał Korybut Wiśniowiecki i jego czasy 1669–1673, edited by Zbigniew Hundert, Paweł Tyszka, 81–106. Warszawa: Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum, 2023.
Google Scholar
Skrodzka, Agnieszka. Udręki majestatu. Polscy „królowie nieszczęśliwi” w ikonografii nowożytnej. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2018.
Google Scholar
Sołtys, Angela. “Graficzny portret królewskiej matki z 1793 roku”. Kronika Zamkowa no. 1–2 (2006): 123–130.
Google Scholar
Stijnman, Ad. Engraving and Etching 1400–2000: A History of the Development of Manual Intaglio Printmaking Processes. London–Houten: Archetype Publications, HES & DE GRAAF Publishers, 2012.
Google Scholar
Stijnman, Ad. Terms in Print Addresses: Abbreviations and Phrases on Printed Images 1500–1900. Version of 1 January 2026. Accessed May 5, 2026. https://9ea6427a-9293-483f-80d4-9523d4ed999b.filesusr.com/ugd/6b3a67_759759d01d7e4dedb5aa2c19581e4d47.pdf.
Google Scholar
Strickland, Walter G. A Dictionary of Irish Artists. Vol. 2. New York: Hacker Art Books, 1969.
Google Scholar
[Ignaz von Szwykowski] v. Sz. “Liebhaber-Radierungen aus dem 17. Jahrhundert. Nathanael von Schröder”. In Archiv für die zeichnenden Künste mit besonderer Beziehung auf Kupferstecher- und Holzschneidekunst und Ihre Geschichte, edited by Robert Naumann, 146–156. Leipzig: Rudolph Weidel, 1855.
Google Scholar
Talbierska, Jolanta. Grafika XVII wieku w Polsce. Funkcje, ośrodki, artyści, dzieła. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2011.
Google Scholar
Vlasova, Yelena I. “Zhivopis' kabinetnogo formata iz imeniya Vysokoye-Litovskoye. Popytka opredeleniya istochnika postupleniya eksponatov v muzey”. Muzeynyy vestnik 11 (2020): 25–26.
DOI: https://doi.org/10.17116/otorino20208501125
Google Scholar
Walicki, Michał. Lubienieccy. Warszawa: Arkady, 1961.
Google Scholar
Wax, Carol. The Mezzotint. History and Technique. London: Thames and Hudson; New York: Harry N. Abrams Inc., 1990.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Augsburczyk w Gdańsku. O sztuce rytowniczej Matthäusa Deischa”. In Gdańszczanin w Berlinie. Daniel Chodowiecki i kultura 2. połowy XVIII wieku w Europie Północnej, edited by Edmund Kizik, Ewa Barylewska-Szymańska, Wojciech Szymański, 75–82. Gdańsk: Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, 2002.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Gdańsk w rycinach Mateusza Deischa”. Rocznik Gdański 50, no. 1 (1990): 195–228.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Grafika portretowa Mateusza Deischa”. Rocznik Gdański 58, no. 2 (1998): 7–59.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Ikonografia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w grafice XVIII wieku”. Rocznik Historii Sztuki 15 (1985): 163–220.
Google Scholar
Widacka, Hanna. Jan III Sobieski w grafice XVII i XVIII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Kunegunda Czacka uczennica Deischa”. Biuletyn Historii Sztuki 49, no. 3–4 (1987): 299–308.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Mezzotinta i jej mistrzowie”. Gazeta Antykwaryczna, no. 6 (1999): 18–22.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “O sztuce rytowniczej Karola Michała Grölla”. Rocznik Warszawski 25 (1995): 73–95.
Google Scholar
Widacka, Hanna. Piast na elekcyjnym tronie. Michał Korybut Wiśniowiecki w grafice XVII i XVIII wieku ze zbiorów polskich i francuskich. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2009.
Google Scholar
Widacka, Hanna. Portrety Tadeusza Kościuszki w grafice XVIII wieku. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1994.
Google Scholar
Widacka, Hanna. “Ryciny polskie Josefa Antona Kappellera”. Roczniki Humanistyczne 35 (1987), no. 4: 191–201.
Google Scholar
Widacka, Hanna. Z króla książę. Stanisław Leszczyński w grafice XVIII wieku ze zbiorów polskich i francuskich. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2006.
Google Scholar
Zabuska, Kalina. “Deisch (Deusch) Matthaeus”. In Allgemeines Künstlerlexikon: die bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, vol. 25, edited by Eberhard Kasten, Andrea Nabert, Michael Steppes, 283–284 (München–Leipzig: K.G. Saur, 2000).
Google Scholar
Autorzy
Dominika Coradominika.cora@onet.pl
Uniwersytet Jagielloński Polska
https://orcid.org/0000-0001-7751-5414
Dominika Cora jest doktorantką w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest autorką artykułów dotyczących historii grafiki okresu nowożytnego m.in. New Light on the Life and Work of the Mezzotint Engraver William Pether (1739–1821), New Facts about Russia’s Imperial Portrait Series, 1745–77 („Print Quarterly”, 2021, 2026), A Few Remarks on Selected Botanical and Anatomical Colour Mezzotints in 18th Century Europe („Barok. Historia – Literatura – Sztuka”, 2024). Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na rozwoju techniki mezzotinty w XVII i XVIII w.
Statystyki
Abstract views: 8PDF downloads: 0
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Dominika Cora
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
