Krótka kariera polityczna ministra gabinetu saskiego Aleksandra Józefa hrabiego Sułkowskiego (1695–1762) i jej echa w mecenacie artystycznym
Tomasz Torbus
t.torbus@ug.edu.plInstytut Historii Sztuki, Uniwersytet Gdański (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-5872-195X
Abstrakt
Tematem artykułu są fundacje architektoniczne hrabiego, później księcia Alek-sandra Józefa Sułkowskiego (1695–1762), zarówno na dworze saskim, jak i późniejsze, zreali-zowane po jego popadnięciu w niełaskę w 1738 r. Przez kolejne dwadzieścia pięć lat hrabia nie pełnił już żadnych ważnych funkcji publicznych, a swój czas dzielił między Bielsko, Wiedeń, Leszno i Rydzynę. Celem niniejszego tekstu jest prześledzenie wątków autoprezentacji Suł-kowskiego obecnych w architekturze i jej programach dekoracyjnych. Jest to pierwsza cało-ściowa próba analizy budowli powstałych z inicjatywy Sułkowskiego pod kątem ikonografii politycznej i w kontekście dramatycznych wydarzeń z jego życia.
Słowa kluczowe:
Aleksander Józef Sułkowski, Rydzyna, Karol Marcin Frantz,, Saski Urząd Budowlany (Bauamt) w Warszawie, ikonografia polityczna, Włoszakowice, program ikonograficznyBibliografia
Baranowski, Andrzej. Architektura sakralna w Wielkopolsce i jej zleceniodawcy na tle regionalizacji baroku. Warszawa: Liber pro Arte, 2020.
Google Scholar
Baumgart, Jan. „Bracia Sułkowscy. Część I: pochodzenie i stosunki rodzinne”. Rocznik Leszczyński 7 (1985): 61–98.
Google Scholar
Baumgart, Jan. „Bracia Sułkowscy. Część II: młodość i wychowanie”. Rocznik Leszczyński 8 (1987): 41–56.
Google Scholar
Baumgart, Jan. „Bracia Sułkowscy. Część III: podróże w kraju i za granicą”. Rocznik Leszczyński 9 (1989): 9–42.
Google Scholar
Baumgart, Jan. „Historia i zawartość Archiwum Książąt Sułkowskich w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk”. Roczniki Historyczne 16, z. 1 (1939): 116–147.
Google Scholar
Bernatowicz, Tadeusz. „Czekając na króla. Barokowe rezydencje między Warszawą a Dreznem przy trakcie pocztowym Augusta III z 1750 roku”. Quart, nr 2 (2020): 70–90. https://doi.org/10.19195/quart.2020.2.74546.
DOI: https://doi.org/10.19195/quart.2020.2.74546
Google Scholar
Bernatowicz, Tadeusz. Mitra i buława. Królewskie ambicje książąt w sztuce Rzeczypospolitej szlacheckiej (1697–1763). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011.
Google Scholar
Białostocki, Jan. „Kościół św. Jadwigi w Grodzisku Wielkopolskim”. Biuletyn Historii Sztuki 20, nr 1 (1958): 124–125.
Google Scholar
Bicz-Suknarowa, Maria, i Waldemar Komorowski. „Zamek w Bielsku”. W: O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, redakcja Ewa Chojecka, 91–136. Katowice: Wydawnictwo Oddziału Górnośląskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, 1993.
Google Scholar
Biehl, Walther. „Schloss Neschwitz in der Oberlausitz. Ein Kleinod altsächsischer Gartenkunst”. Mitteilungen des Landesvereins Sächsischer Heimatschutz 17, nr 5–6 (1928): 187–200.
Google Scholar
Boberski, Wojciech. „Domicilium Varsoviense: fundacja biskupa Teodora Potockiego dla jezuitów koronnych (1721)”. Biuletyn Historii Sztuki 74, nr 3–4 (2012): 501–550.
Google Scholar
Bogdanowicz, Jerzy. „Nationalpolitische Erziehungsanstalt Warthegau Schloss Reisen/Wollstein, czyli narodowopolityczny zakład wychowawczy Kraju Warty zamek Rydzyna/Wolsztyn”. Rocznik Leszczyński 17 (2017): 93–116.
Google Scholar
von Boroviczény, Aladar. Graf von Brühl. Der Medici, Richelieu und Rothschild seiner Zeit. Zürich–Leipzig–Wien: Amalthea Verlag, 1930.
Google Scholar
Brňovják, Jiří. „Hrabě-Kníže-Vévoda. Titulární vzestup Alexandra Josefa Sułkowského, držitele bílského panství”. Slezsksý Sborník 113, nr 1 (2015): 23–46.
DOI: https://doi.org/10.2979/philmusieducrevi.23.1.113
Google Scholar
Bryliński, Antoni. „Pompeo Ferrari – życie prywatne w latach 1702–1736”. Rydzyniak 2 (1994): 38–45.
Google Scholar
Buzási, Enikö. Ádám Mányoki (1673–1757). Monographie und Œuvrekatalog. Budapest: Magyar Nemzeti Galéria, 2003.
Google Scholar
Cegielski, Tadeusz. „Ordo ex Chao”. Wolnomularstwo i światopoglądowe kryzysy XVII i XVIII wieku, t. 1: „Oświecenie Różokrzyżowców” i początki masonerii spekulatywnej 1614–1738. Warszawa: Bellona, 1994.
Google Scholar
Chojecka, Ewa. „Bielsko i Biała – miejsca wielorakich pamięci”. W: Czytanie miasta. Bielsko-Biała jako kulturowy palimpsest, redakcja Marek Bernacki, Robert Pysz, 9–23. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej, 2016.
Google Scholar
Chorąży, Bogusław, Piotr Kenig, i Grzegorz Madej. Zamek w Bielsku. Zarys historyczny / The Castle in Bielsko. A Historical Profile. Bielsko-Biała: Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, 2006.
Google Scholar
Chrościcki, Juliusz A. Trakt Królewski. Warszawa: Zakład Wydawniczo-Propagandowy PTTK, 1981.
Google Scholar
Chrościcki, Juliusz A., i Andrzej Rottermund. Atlas architektury Warszawy. Warszawa: Arkady, 1979.
Google Scholar
Dalbor, Witold. „Grupa późnobarokowych budowli w Polsce i ich budowniczy Karol Marcin Frantz”. Prace Komisji Historii Sztuki PAU 9 (1948): 245–247.
Google Scholar
Dalbor, Witold. Pompeo Ferrari 1660–1736. Działalność architekta w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Kasa im. Mianowskiego – Instytut Popierania Nauki, 1938.
Google Scholar
Dobrzycka, Anna. Jerzy Wilhelm Neunhertz malarz śląski. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958.
Google Scholar
Dygdała, Jerzy. „Pałac podskarbiego wielkiego koronnego Jana Jerzego Przebendowskiego w Leźnie koło Gdańska w pierwszej połowie XVIII wieku”. Zapiski Historyczne 81, nr 1 (2016): 37–62.
Google Scholar
Dygdała, Jerzy. Recenzja „Kariera i upadek królewskiego faworyta. Aleksander Józef Sułkowski w latach 1695–1738”, Adam Perłakowski. Wiek Oświecenia 30 (2014): 211–219.
Google Scholar
Ehrenberg, Hermann. Geschichte der Kunst im Gebiete der Provinz Posen. Berlin: Verlag von Wilhelm Ernst u. Sohn, 1893.
Google Scholar
Fellmann, Walter. Heinrich Graf Brühl. Ein Lebens- und Zeitbild. Leipzig: Koehler & Amelang, 1989.
Google Scholar
Grundmann, Günther. Die Baumeisterfamilie Frantz. Ein Beitrag zur Architekturgeschichte des 18. Jahrhunderts in Schlesien, Schweden und Polen. Breslau: Deutscher Verein für Kunstwissenschaft, 1937.
Google Scholar
Guttmejer, Karol. „Pompeo Ferrari i konstrukcja jego sklepienia kościoła cystersów w Lądzie”. W: Lenda novi aevi. Nowożytne zabytki dawnego opactwa w Lądzie – nowe odkrycia, najnowsze badania, redakcja Janusz Nowiński, 96–121. Ląd–Poznań–Warszawa: Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego, 2019.
Google Scholar
Heinrich Graf von Brühl (1700–1763). Ein sächsischer Mäzen in Europa. Akten der internationalen Tagung zum 250. Todesjahr. Staatliche Kunstsammlungen Dresden 13. – 14. März 2014. Bibliotheca Hertziana – Max-Planck-Institut für Kunstgeschichte, Rom, 20. – 21. März 2014. Redakcja Ute C. Koch, Cristina Ruggero. Dresden: Sandstein Verlag, 2017.
Google Scholar
Hentschel, Walter. „Nieznany zamek Augusta Mocnego w Kargowej”. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki 3, z. 2 (1958): 127–153.
Google Scholar
Hentschel, Walter. Die sächsische Baukunst des 18. Jahrhunderts in Polen. t 1–2. Berlin [Ost]: Henschelverlag Kunst und Gesellschaft, 1967.
Google Scholar
Hentschel, Walter. Zentralbauprojekte Augusts des Starken. Ein Beitrag zur Rolle des Bauherrn im deutschen Barock. Berlin: Akademie-Verlag, 1969.
DOI: https://doi.org/10.1515/9783112742693
Google Scholar
Hołownia, Ryszard, i Krzysztof Kaczmarek. „Paradyż (Gościkowo)”. W: Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, redakcja Andrzej M. Wyrwa, Jerzy Strzelczyk, Krzysztof Kaczmarek, 285–298. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1999.
Google Scholar
Jaroszewski, Tadeusz S. Księga pałaców Warszawy. Warszawa: Interpress, 1985.
Google Scholar
Kaczorowski, Bartłomiej. Zabytki architektury polskiej. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2009.
Google Scholar
Kajzer, Leszek. „Pałac w Sokolnikach w świetle nowszych badań”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archeologica 7 (1985): 171–188.
DOI: https://doi.org/10.18778/0208-6034.07.07
Google Scholar
Kajzer, Leszek, Stanisław Kołodziejski, i Jan Salm. Leksykon zamków w Polsce. Warszawa: Arkady, 2002.
Google Scholar
Kanz, Roland. „Die Habitusformierung eines Aufsteigers in Dresden: Neues zu Graf von Brühl”. Recenzja Heinrich Graf von Brühl (1700–1763). Ein sächsischer Mäzen in Europa. Akten der internationalen Tagung zum 250. Todesjahr, Staatliche Kunstsammlungen, Dresden, 13.–14. März 2014 und Bibliotheca Hertziana – Max-Planck-Institut für Kunstgeschichte, Rom, 20.–21.
Google Scholar
Karpowicz, Mariusz. Sztuka Warszawy w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
Google Scholar
Kenig, Piotr. „Relacja z przekazania księstwa bielskiego Aleksandrowi Józefowi Sułkowskiemu 1 lipca 1752 roku”. Zeszyty Sułkowskich 1 (2012): 9–24.
Google Scholar
Koch, Ute Christina. Maecenas in Sachsen. Höfische Repräsentationsmechanismen von Favoriten am Beispiel von Heinrich Graf von Brühl. Dresden: Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, 2010.
Google Scholar
Kowalczyk, Jerzy. „Ferrari, Pompeo”. W: Allgemeines Künstlerlexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, t. 38, 562–563 (München–Leipzig: K.G. Saur, 2003).
Google Scholar
Kowalski, Hubert. Antyczne tradycje w dekoracji rzeźbiarskiej gmachów Uniwersytetu Warszawskiego przy Krakowskim Przedmieściu. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.
Google Scholar
Kowalski, Hubert. „Dekoracja rzeźbiarska Pałacu Kazimierzowskiego”. Konteksty 62, nr 3–4 (2008): 193–200.
Google Scholar
Kowalski, Stanisław. Zabytki architektury województwa lubuskiego. Zielona Góra: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, 2010.
Google Scholar
Kozieł, Andrzej. „Neunhertz (Neyhertz, Neun Hertz, 9 Hertz) Georg Wilhelm Joseph (Jerzy Wilhelm, Jiří Vilém)”. W: Malarstwo barokowe na Śląsku, redakcja Andrzej Kozieł, 586–597. Wrocław: Via Nova, 2017.
Google Scholar
Kozieł, Andrzej, Artur Kolbiarz, Marek Kwaśny, Małgorzata Macura, i Adam Szeląg. Barokowi malarze i rzeźbiarze w dawnym opactwie Augustianów w Żaganiu. Zielona Góra: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, 2015.
Google Scholar
Kraushar, Aleksander. Pałace: Rzeczypospolitej, Kazimierzowski, Radziwiłłowski i Błękitny. Zarysy historyczno-obyczajowe. Poznań–Warszawa–Wilno–Lublin: Księgarnia św. Wojciecha, 1925.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. Barokowe rezydencje w Wielkopolsce. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. „Mecenat dworski i mieszczański w Lesznie w XVII i XVIII w.” W: Mecenas, kolekcjoner, odbiorca. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Katowice, listopad 1981, 75–92. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. „Problemy konserwatorskie odbudowy i adaptacji zamku w Rydzynie”. Ochrona Zabytków 27, nr 4 (1974): 255–267.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. Rydzyna. Urbanistyka i zabytki. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1969.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. Sztuka Leszna do początków XX wieku. Studium historyczne. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. „Wielkopolskie rezydencje w 1. połowie XVIII w.” W: Sztuka 1. połowy XVIII wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Rzeszów, listopad 1978, 151–170. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa. „Ze studiów nad sztuką Wielkopolski w czasach Jana III”. Studia Wilanowskie 2 (1977): 88–111.
Google Scholar
Kręglewska-Foksowicz, Ewa, Eugeniusz Linette, Janusz Powidzki, i Aniela Sławska. „Sztuka baroku w Wielkopolsce”. Biuletyn Historii Sztuki 20, nr 1 (1958): 49–101.
Google Scholar
Kusztelski, Andrzej. „Twórczość Pompeo Ferrariego. Rewizja stanu badań i nowe ustalenia”. W: Sztuka 1. połowy XVIII wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Rzeszów, listopad 1978, 137–150. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1981.
Google Scholar
Kwaśny, Marek. „Georg Wilhelm Joseph Neunhertz”. W: Barokowi malarze i rzeźbiarze w dawnym opactwie Augustianów w Żaganiu, redakcja Andrzej Kozieł, Artur Kolbiarz, Marek Kwaśny, Małgorzata Macura, Marcin Szeląg, 83–121. Zielona Góra: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, 2015.
Google Scholar
Lepka, Edmund. Od Opola Przemięckiego do włoszakowickiej gminy. Zarys Monograficzny. Włoszakowice: Gminny Ośrodek Kultury we Włoszakowicach, 2002.
Google Scholar
Löffler, Fritz. Das alte Dresden. Geschichte seiner Bauten. Leipzig: Sachsenverlag, 1982.
Google Scholar
Luh, Jürgen. „Vom Pagen zum Premierminister. Graf Heinrich von Brühl (1700–1763) und die Gunst der sächsisch-polnischen Kurfürsten und Könige August II. und August III”. W: Der zweite Mann im Staat. Oberste Amtsträger und Favoriten im Umkreis der Reichsfürsten in der Frühen Neuzeit, redakcja Michael Kaiser, Andreas Pečar, 121–135. Berlin: Duncker & Humblot, 2003.
Google Scholar
Łoza, Stanisław. Architekci i budowniczowie w Polsce. Warszawa: Budownictwo i Architektura, 1954.
Google Scholar
Łyczak, Bartłomiej. „Nieznany epizod z życia architekta Pompea Ferrariego, związany z odbudową Torunia po oblężeniu 1703 roku”. Sztuka i Kultura 2 (2014): 81–106.
DOI: https://doi.org/10.12775/SZiK.2014.003
Google Scholar
Madej, Grzegorz. „Bielscy książęta Sułkowscy i ich kolekcje w Matzleinsdorf i Feistritz am Wechsel”. W: Dům, palác a zámek v hmotné kultuře Slezska / Dom, pałac i zamek w kulturze materialnej Śląska, redakcja Radim Jež, David Pindur, 380–402. Český Těšín: Muzeum těšínska, 2018.
Google Scholar
Madej, Grzegorz. Bielska linia książęcego rodu Sułkowskich (1786–1918). Bielsko-Biała: Muzeum Historyczne w Bielsku–Białej, 2018.
Google Scholar
Madej, Grzegorz. „Cyborium z fundacji księcia Aleksandra Józefa Sułkowskiego dla kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Mikołaja w Bielsku na Śląsku Cieszyńskim z roku 1760”. Zeszyty Sułkowskich 1 (2012): 25–48.
Google Scholar
Madej, Grzegorz. Historia miśnieńskiego serwisu Aleksandra Józefa Sułkowskiego i jego dzieje na zamku w Bielsku. Bielsko-Biała: Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, 2025.
Google Scholar
Malarstwo barokowe na Śląsku. Redakcja Andrzej Kozieł. Wrocław: Via Nova, 2017.
Google Scholar
Mieleszko, Jadwiga. Pałac Czapskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
Google Scholar
Moliński, Zdzisław. Zamek w Rydzynie. Bydgoszcz: Wydawnictwo Omega, 1997.
Google Scholar
Morawski, Kazimierz Marian. „Upadek Sułkowskiego”. W: Kazimierz Morawski, Ze studiów nad epoką saską, 38–45. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1913.
Google Scholar
Mrozowski, Przemysław. „Leszczyńscy – ród królowej Marii. Les ancêtres de la reine Marie Leszczyńska”. W: Wersal Marii Leszczyńskiej. Sztuka dworska we Francji XVIII wieku. Le Versailles de Marie Leszczyńska. L’art à la cour de France au XVIIIe siècle, redakcja Przemysław Mrozowski, 17–31. Warszawa: Zamek Królewski w Warszawie, 2013.
Google Scholar
Myśl ariańska w Polsce XVII wieku. Antologia tekstów. Redakcja Zbigniew Ogonowski, Tadeusz Włodarczyk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991.
Google Scholar
Nestorow, Rafał. „Dessieur Jean Baptiste”. W: Słownik architektów i budowniczych środowiska warszawskiego XV–XVIII wieku, redakcja Paweł Migasiewicz, Hanna Osiecka-Samsonowicz, Jakub Sito, 111–114. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2016.
Google Scholar
Nestorow, Rafał. „«Magna pompa et splendido aparatu». Ceremonia pogrzebowa Adama Mikołaja Sieniawskiego we Lwowie i Brzeżanach w r. 1726”. W: Sztuka kresów wschodnich, t. 6, redakcja Andrzej Betlej et al., 225–241. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Koło Naukowe Studentów Historii Sztuki UJ, 2006.
Google Scholar
Nestorow, Rafał. Pro domo et nomine suo. Fundacje i inicjatywy artystyczne Adama Mikołaja i Elżbiety Sieniawskich. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2016.
Google Scholar
Nestorow, Rafał. „Wilanowski epizod Johanna Georga Plerscha w świetle nieznanych materiałów archiwalnych”. Studia Wilanowskie 18 (2011): 62–75.
Google Scholar
Nestorow, Rafał, i Jakub Sito. Rezydencja i dobra wilanowskie w świetle materiałów archiwalnych z biblioteki Czartoryskich w Krakowie (RKPS 11318 i 11358). Warszawa: Muzeum Pałac w Wilanowie, 2010.
Google Scholar
Ostaszewski, Józef. Z dziejów mławskiego Mazowsza. Mława: Nakład autora, 1934.
Google Scholar
Ostrowska-Kębłowska, Zofia. Architektura pałacowa drugiej połowy XVIII wieku w Wielkopolsce. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969.
Google Scholar
Ostrowski, Jan. „Pałac Augusta Mocnego w Kargowej”. Biuletyn Historii Sztuki 43, nr 1 (1981): 295–302.
Google Scholar
Pajzderski, Nikodem. „Zamek w Rydzynie”. Architektura i Budownictwo 3, nr 6 (1927): 163–181.
Google Scholar
Perłakowski, Adam. „Aleksander Józef Sułkowski jako dowódca saskiego korpusu wsparcia w wojnie austriacko-tureckiej w 1737 roku”. W: W służbie obcych monarchów i państw. Mechanizmy karier obcokrajowców w armiach oraz administracji państwowej, redakcja Tomasz Ciesielski, 145–162. Warszawa: DiG, 2015.
Google Scholar
Perłakowski, Adam. „Aleksander Józef Sułkowski – u źródeł potęgi rodu”. W: Zapomniani książęta? Sułkowscy w XVIII–XX wieku, redakcja Dariusz Nawrot, Grzegorz Madej, 13–27. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016.
Google Scholar
Perłakowski, Adam. Kariera i upadek królewskiego faworyta. Aleksander Józef Sułkowski w latach 1695–1738. Kraków: Historia Iagellonica, 2013.
Google Scholar
Perłakowski, Adam. „Oczywiste bezprawie: cesarski Franz Philipp von Sternberg wobec porwania i uwięzienia Aleksandra Józefa Sułkowskiego w latach 1759–1760 – uwagi wstępne”. Rocznik Filozoficzny Ignatianum 31, nr 3 (2025): 221–232.
Google Scholar
Perłakowski, Adam, i Michał Zwierzykowski. „Aleksander Józef Sułkowski”. W: Polski słownik biograficzny, t. 45, z. 4, 519–528. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008.
Google Scholar
Philipp, Albrecht. Sulkowski und Brühl und die Entstehung des Premierministeramtes in Kursachsen. Dresden: W. und B.v. Baensch, 1920.
Google Scholar
Piątkiewicz-Dereniowa, Maria. Porcelana miśnieńska w zbiorach wawelskich, t. 1–2. Kraków: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, 1983.
Google Scholar
Pietsch, Ulrich. „Die Porzellansammlung des Grafen von Bruhl”. W: Architektur und Kunst in der Ära des sächsischen Ministers Heinrich Graf von Brühl (1738–1763), redakcja Tomasz Torbus, 237–246. Leipzig: Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas an der Universität Leipzig Geisteswissenschaftliches Zentrum, 2014.
Google Scholar
Polak, Jerzy. „Inwentarz zamku bielskiego z 1786 roku”. W: Z badań nad dziejami Bielska-Białej od XIII do XX wieku, redakcja Jerzy Polak, 11–29. Bielsko-Biała: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego, 2007.
Google Scholar
Preibisz, Leon. Zamek i klucz rydzyński. Rydzyna: Nakładem Fundacji Sułkowskich, 1938.
Google Scholar
Putkowska, Jolanta. „Pałac Kazimierzowski”. W: Ars et Educatio. Kultura artystyczna Uniwersytetu Warszawskiego, redakcja Jerzy Miziołek, 205–215. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2003.
Google Scholar
Rozpędowski, Jerzy. „Zamek w Bielsku”. Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej 36, nr 4 (1960): 56–74.
Google Scholar
Rückert, Rainer. Meissener Porzellan 1710–1810. München: Hirmer Verlag, 1966.
Google Scholar
Saratowicz, Anna. Pałac Przebendowskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990.
Google Scholar
Sito, Jakub. „August Mocny, August III i ich ministrowie – promotorami architektury i sztuki w osiemnastowiecznej Warszawie”. W: Johann Sebastian Bach. Muzyk i uczony, redakcja Christoph Wolf, 682–700. Warszawa: Lokomobila, 2011.
Google Scholar
Sito, Jakub. „Georg Wilhelm Neunhertz w Rzeczpospolitej”. W: Willmann i inni. Malarstwo, rysunek i grafika na Śląsku i w krajach ościennych w XVII i XVIII wieku, redakcja Andrzej Kozieł, Beata Lejman, 228–238. Wrocław: Via Nova, 2002.
Google Scholar
Sito, Jakub. „Ołtarz główny kościoła w Piasecznie – fundacja królewskiego faworyta”. W: Poza Warszawą, t. 1: Arcydzieła plastyki dawnej XII–XVIII wieku w świątyniach i rezydencjach Mazowsza, redakcja Michał Wardzyński, 192–195. Warszawa: Mazowiecki Instytut Kultury, 2018.
Google Scholar
Sito, Jakub. Wielkie warsztaty rzeźbiarskie Warszawy doby saskiej. Modele kariery – formacja artystyczna – organizacja produkcji. Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, 2013.
Google Scholar
Smith, Gil R. „Pompeo Ferrari. A Disciple of Carlo Fontana in Poland”. W: An Architectural Progress in the Renaissance and Baroque Sojourns in and out of Italy. Essays in architectural history presented to Hellmut Hager on His sixty-sixth birthday, redakcja Henry A. Millon, Susan C. Scott, 764–799. University Park, Pa.: Pennsylvania State University, Department of Art. History, 1992.
Google Scholar
Sonntag, Katarzyna. „Malowidła freskowe Georga Wilhelma Josepha Neunhertza w Neuzelle”. Dzieła i Interpretacje. Rocznik Studentów Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego 15 (2018): 38–55.
Google Scholar
Stanislas Leszczynski: aventurier, philosophe et mécène des Lumières. Opracowanie Anne Muratori-Philip. Paris: R. Laffont, 2005.
Google Scholar
Stanisław Leszczyński. Król Polski, księciem Lotaryngii. Wystawa w Zamku Królewskim w Warszawie, 25 kwietnia – 10 lipca 2005 roku. Warszawa: Arx Regia, 2005.
Google Scholar
Staszewski, Jacek. August III Sas. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1989.
Google Scholar
Tomaszewski, Mikołaj. Awanturnik i koneser sztuki. Tomasza Czapskiego żywot i sprawy. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2023.
Google Scholar
Torbus, Tomasz. „«Amuse le roi», czyli kategoria «pałaców tranzytowych» – założenia budowlane hrabiego Henryka von Brühla w Brodach i Nischwitz”. W: Praxis sine Theoria. Księga pamiątkowa poświęcona pamięci profesora Adama Małkiewicza. W 140-lecie powstania pierwszej katedry historii sztuki na ziemiach polskich, redakcja Andrzej Betlej, Agata Dworzak, 189–199. Kraków: Wydawnictwo Zamku Królewskiego na Wawelu, 2022.
Google Scholar
Torbus, Tomasz. „Baustiftungen Heinrich Graf von Brühls in Sachsen am Beispiel Nischwitz und Pförten (Brody)”. W: Heinrich Graf von Brühl (1700–1763). Ein sächsischer Mäzen in Europa. Akten der internationalen Tagung zum 250. Todesjahr. Staatliche Kunstsammlungen Dresden, 13.–14. März 2014, und Bibliotheca Hertziana – Max-Planck-Institut für Kunstgeschichte Rom, 20.–21. März 2014, redakcja Ute Christina Koch, Cristina Ruggero, 164–174. Dresden: Michael Sandstein Verlag, 2017.
Google Scholar
Torbus, Tomasz. „Für wen baute Heinrich Graf Brühl die Residenzen Pförten (Brody) und Nischwitz?” W: Stadtfluchten / Ucieczki z miasta, redakcja Małgorzata Omilanowska, Beate Störtkuhl, Birte Pusback, 55–66. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2011.
Google Scholar
Torbus, Tomasz. „Kargowa”. W: Wspólne dziedzictwo polsko-saskie. Polonica w zbiorach rysunków architektonicznych z XVIII w. w Dreźnie, redakcja Jakub Sito, Paweł Migasiewicz, 801–829, t. 1–3. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, Zamek Królewski w Warszawie, 2025.
Google Scholar
Torbus, Tomasz. „Pförten (Brody) in der Niederlausitz – ein Schloss für den König und eine Idealstadt des Grafen Brühl”. W: Architektur und Kunst in der Ära des sächsischen Ministers Heinrich Graf von Brühl (1738–1763), redakcja Tomasz Torbus, Markus Hörsch, 73–83. Ostfildern: Thorbecke, 2014.
Google Scholar
Torbus, Tomasz. „Sułkowski und Brühl und der Baubetrieb in Warschau unter August III”. W: Friedrich der Große und Graf Brühl (Geschichte einer Feindschaft), redakcja Simone Neuhäuser, 77–85. Cottbus: Stiftung Fürst Pückler Museum Park und Schloß Branitz, 2012.
Google Scholar
Urban, Maciej. Barokowej Rydzyny przypadki. Leszno: Miejska Biblioteka Publiczna w Lesznie, 2024.
Google Scholar
Urban, Maciej, i Magdalena Musik-Moskal. „Pałac Sułkowskich w Lesznie. Historia, odkrywanie wartości, konserwacja”. W: Leszczyńscy i Sułkowscy w XVI–XVIII wieku. Sztuka – Kultura – Konserwacja, redakcja Alina Barczyk, Tadeusz Bernatowicz, 197–217. Leszno–Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2023.
Google Scholar
Weber, Julia. Meißener Porzellane mit Dekoren nach ostasiatischen Vorbildern. Stiftung Ernst Schneider in Schloss Lustheim. München: Hirmer Verlag, 2013.
Google Scholar
Wiliński, Stanisław. „Karol Marcin Frantz, architekt króla polskiego, budowniczym kościoła w Rokitnie”. Przegląd Zachodni 3, nr 11–12 (1947): 992.
Google Scholar
Wrabec, Jan. Architektoniczny język Dientzenhoferów czeskich na Śląsku. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004.
Google Scholar
Zapomniani książęta? Sułkowscy w XVIII–XX wieku. Redakcja Dariusz Nawrot, Grzegorz Madej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016.
Google Scholar
Zwierzykowski, Michał. „Z badań nad gospodarczymi podstawami mecenatu Aleksandra Józefa Sułkowskiego”. W: Sułkowscy – życie i dzieło. Materiały z sesji naukowej „Sułkowscy – życie i dzieło”, Zamek w Rydzynie, 23–26 września 1998, redakcja Zdzisław Moliński, 43–55. Rydzyna–Leszno: Zamek SIMP, 1999.
Google Scholar
Autorzy
Tomasz Torbust.torbus@ug.edu.pl
Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Gdański Polska
https://orcid.org/0000-0001-5872-195X
Tomasz Torbus (ur. w 1961 w Warszawie), historyk sztuki, od 2021 r. profesor ty-tularny. Studiował historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim 1980–1981, a po usunięciu ze studiów w czasie stanu wojennego kontynuował je na uniwersytecie w Hamburgu. W latach 1997–2000 pracował w Instytucie Herdera w Marburgu, 2000–2011 w Lipskim Centrum Humanistycznym GWZO i od 2010 r. w Instytu-cie Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego. Napisał doktorat na temat zamków krzyżackich (1997), obronił habilitację na podstawie rozprawy o rezydencjach kró-lewskich Jagiellonów w Polsce i na Litwie około 1500 r., a książkę profesorską o lo-sach architektury środkowoeuropejskich miast i rezydencji w aspekcie politycznym (XIX–XXI w.) wydał w 2019 r. Brał udział w wielu projektach badawczych, m.in. w projekcie o kulturze dworskiej w nowożytnej Europie Środkowo-Wschodniej, w którym zajmował się m.in. fundacjami Henryka Brühla.
Statystyki
Abstract views: 18PDF downloads: 1
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Tomasz Torbus

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
