Towers with Golden Orbs. Motif of Cupolaed Spires with Spherical Supports

artykuł recenzowany

Zygmunt Łuniewicz

Zygluniewicz@wp.pl
Politechnika Wrocławska, Wydział Architektury (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-2461-3031

Abstrakt

Artykuł został poświęcony pomijanemu dotąd motywowi architektonicznemu, jakim są kuliste podpory w hełmach wież, obserwowane w północnej Europie od pocz. XVII w. Podpory te, wywiedzione zapewne z popularnego w ikonografii motywu obelisku opartego na kulach, po raz pierwszy w obrębie hełmu pojawiły się w zaprojektowanej przez Hendrika de Keysera wieży Westerkerk, a następnie w realizacjach jego uczniów w Danii. Pewną rolę w upowszechnieniu tego rozwiązania odegrały także przedstawienia graficzne wież. W tekście prześledzono możliwe drogi rozprzestrzeniania się nowego motywu oraz możliwe powiązania między różnorodnymi obiektami. Zróżnicowane formy i konteksty użycia omawianych podpór nie pozwoliły na wskazanie ich dodatkowych treści ideowych, innych niż te, związane z ich funkcjami prestiżowymi, naturalnie wpisanymi w wieżowe dominanty.

Instytucje finansujące

Narodowe Centrum Nauki, Uniwersytet Warszawski

Słowa kluczowe:

wieża, hełm, hełm kopulasty, Hendrik de Keyser, region Morza Bałtyckiego, duński renesans

Die Bau- und Kunstdenkmale in der DDR – Bezirk Neubrandenburg. Edited by Gerd Baier, Horst Ende, Brigitte Oltmanns and Wolfgang Rechlin. Berlin: Henschelverlag Kunst und Gesellschaft, 1986.
  Google Scholar

Blaschke, Julius. Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes. Glogau: Verlag der Buchhandlung Hellmann, 1913.
  Google Scholar

Bok, Antoni. “Dzieje kolegiaty i jej architektura.” In Kolegiata w Głogowie. Historia, odbudowa, zabytek, edited by Antoni Bok, 49–72. Głogów: Towarzystwo Ziemi Głogowskiej 2020.
  Google Scholar

Bötticher, Adolf. Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, part 5: Die Bau- und Kunstdenkmäler in Litauen. Königsberg: Bernh. Teichert, 1895.
  Google Scholar

Bötticher, Adolf. Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, part 7: Königsberg. Königsberg: Bernh. Teichert, 1897.
  Google Scholar

von der Dunk, Thomas. Toren versus traditie. De worsteling van classicistische architecten met een middeleeuws fenomeen. Leiden: Primavera, 2015.
  Google Scholar

Eichberg, Henning. “Schwedenfestung und Idealstadt Carlsburg an der Unterweser. Zur Frühgeschichte des neuzeitlichen Ingenieurs.” Deutsches Schiffahrtsarchiv 1 (1975): 25–46.
  Google Scholar

Eimer, Gerhard. Carl Gustaf Wrangel som byggherre i Pommern och Sverige. Ett bidrag till stormaktstidens konsthistoria. Stockholm: Almquist & Wiksell, 1961.
  Google Scholar

Festschrift zur Einweihung der erneuerten Marienkirche zu Zwickau. Zwickau: Zückler, 1891.
  Google Scholar

Friedrich, Rolf. “Der Kirchturm der Stadt Lübben.” Lübbener Heimatkalender (1998): 48–56.
  Google Scholar

Friedrich, Rolf. “Der Knauf des Lübbener Kirchenturms und sein Inhalt.” Lübbener Heimatkalender (2005): 68–79.
  Google Scholar

Fritsch, Georg. Die Burgkirche zu Königsberg i. Pr. und ihre Beziehungen zu Holland. Königsberg i. Pr.: R. Leupold, 1930.
  Google Scholar

Grimschitz, Bruno. Die Universitätskirche zu Wien I. Maria Himmelfahrt. München–Zürich: Schnell & Steiner, 1956.
  Google Scholar

Groenveld, Simon. “Een onbekend ontwerp van Pieter Aaronsz. Noorwits: De toren van de Willibrorduskerk in Hulst (1663–1667).” Bulletin KNOB 110, no. 1 (2011): 19–43.
  Google Scholar

Gurlitt, Cornelius. Bautzen (Stadt). Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. Dresden: Meinhold, 1909.
  Google Scholar

Hamburg Lexikon, edited by Franklin Kopitzsch, Daniel Tilgner. Hamburg: Zeiseverlag, 2010.
  Google Scholar

von Hansen, Gotthard. Die Kirchen und ehemaligen Klöster Revals. Reval: Lindfors Erben, 1885.
  Google Scholar

Haupt, Leopold. Geschichte der Evangelischen Haupt- und Pfarrkirche zu St. Peter und Paul in Görlitz. Görlitz: Heyn, 1857.
  Google Scholar

Hirschfeld, Gerhard. Geschichte des Mahnmals und der Kirchenbauten von St. Nikolai in Hamburg. Hamburg: Web-Site-Verlag, 2010.
  Google Scholar

Höfe und Residenzen im spätmittelalterlichen Reich. Ein dynastisch-topographisches Handbuch, vol. 2: Residenzen. Edited by Werner Paravicini. Ostfildern: Jan Thorbecke Verlag, 2003.
  Google Scholar

Johanssen, Hugo. The Steenwinckels. The Success Story of a Netherlandish Immigrant Family in Denmark, in The Low Countries at the Crossroads. Netherlandish Architecture as an Export Product in Early Modern Europe (1480–1680), edited by Konrad Ottenheym, Krista de Jonge, 128–141. Turnhout: Brepols, 2013.
DOI: https://doi.org/10.1484/M.ARCHMOD-EB.4.00139   Google Scholar

Kałamajska-Saeed, Maria. “Kronika bernardynek świętomichalskich w Wilnie.” Nasza Przeszłość 101 (2004): 331–435.
DOI: https://doi.org/10.52204/np.2004.101.331-436   Google Scholar

Kałamajska-Saeed, Maria. Rosyjskie pomiary klasztorów skasowanych w roku 1832, vol. 1. Warsaw: Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą “Polonika”, 2021.
  Google Scholar

Kałamajska-Saeed, Maria. Rosyjskie pomiary klasztorów skasowanych w roku 1832, vol. 2. Warszawa: Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą “Polonika”, 2022.
  Google Scholar

Kammann, Christian. Renaissancegärten in Bremen-Verden. Stade: Landschaftsverband Stade, 2012.
  Google Scholar

Karling, Sten. “Zur Baugeschichte der Domkirche zu Tallinn.” Verhandlungen der Gelehrten Estnischen Gesellschaft – Commentationes litterarum societatis Esthonicae 30 (1938): 237–248.
  Google Scholar

Kragelund, Patrick. A Stage for the King. The Travels of Christian IV of Denmark and the Building of Frederiksborg Castle. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 2021.
  Google Scholar

Kunstdenkmale und Alterthümer im Hannoverschen, vol. 5: Herzogthümer Bremen und Verden mit dem Lande Hadeln, Grafschaften Hoya und Diepholz. Edited by Hector Wilhelm, Hector Mithoff. Hannover: Helwing, 1878.
  Google Scholar

Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, vol. 6: Kreis Sorau und Stadt Forst. Edited by Joachim Seeger, Hans Erich Kubach. Berlin: Deutscher Kunstverlag, 1939.
  Google Scholar

Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Edited by Jan K. Ostrowski, part 4: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa trockiego. Edited by Maria Kałamajska-Saeed, vol. 3: Kościoły Grodna (3). Edited by Maria Kałamajska-Saeed. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, 2016.
  Google Scholar

Minsberg, Ferdinand. Geschichte der Stadt und Festung Gross-Glogau, vol. 2. Glogau: Julius Gottschalk, 1853.
  Google Scholar

Munthe, Ludwig Wilhelmson. Kongl. fortifikationens historia, vol. 1–6. Stockholm: P.A. Norstedt & Söner, 1902–1919.
  Google Scholar

Ottenheym, Konrad. “Hendrick de Keyser and Denmark.” In Reframing the Danish Renaissance. Problems and Prospects in a European Perspective, edited by Michael Andersen, Birgitte Bøggild Johannsen, Hugo Johannsen, 313–324. Copenhagen–Odense: University Press of Southern Denmark, 2011.
  Google Scholar

Passavant, Günter. Wolf Caspar von Klengel, Dresden 1630–1691. Reisen – Skizzen – Baukünstlerische Tätigkeiten. München–Berlin: Deutscher Kunstverlag, 2001.
  Google Scholar

Paszenda, Jerzy SJ. Budowle Jezuickie w Polsce, vol. 1. Kraków: WAM, 1999.
  Google Scholar

Paszenda, Jerzy SJ. Święta Lipka. Monografia. Kraków: WAM, 2008.
  Google Scholar

Plagemann, Volker. Kunstgeschichte der Stadt Hamburg. Hamburg: Junius Verlag, 1995.
  Google Scholar

Pyl, Theodor. Geschichte der Greifswalder Kirchen und Klöster, sowie ihrer Denkmäler, nebst einer Einleitung vom Ursprunge der Stadt Greifswald, vol. 1. Greifswald: Vereinsschrift der Rügisch-Pommerschen Abtheilung der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Alterthumskunde, 1885.
  Google Scholar

Schreiber, Rupert. “St. Gregor. Kirche auf dem Elendsfriedhof, von Groote’sche Familienkirche.” In Kölner Kirchen und ihre Ausstattung in Renaissance und Barock, part 2, edited by Margrit Jüsten-Hedtrich, Christoph Bellot, 105–131. Köln: Greven Verlag 2004.
  Google Scholar

Skovgaard, Joakim. A King’s Architecture. Christian IV and his buildings. London: H. Evelyn, 1973.
  Google Scholar

Steche, Richard. Beschreibende Darstellung der älteren Bauund Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen, issue 1: Amtshauptmannschaft Pirna. Dresden: Meinhold, 1882.
  Google Scholar

Steenberg, Jan. “Sankt Nicolai Kirke.” In Danmarks Kirker, edited by Victor Hermansen, Aage Roussell, Jan Steenberg, Nationalmuseet (Denmark), part. 1: København, vol. 1, issue 5–6, 459–621. København: G.E.C. Gad, 1945–1958.
  Google Scholar

Steenberg Jan, “Sankt Petri Kirke.” In Danmarks Kirker, edited by Victor Hermansen, Aage Roussell, Jan Steenberg, Nationalmuseet (Denmark), part 1: København, vol. 1, issue 3–4, 229–452. København: G.E.C. Gad, 1945–1958.
  Google Scholar

Steenberg, Jan. Christian IV’s Frederiksborg. Arkitektur, interiører, situationer. Hillerød: Frederiksborg amts historiske samfund, 1950.
  Google Scholar

Thalmann, Waldemar. Bau- und Kulturgeschichte Tilsit, vol. 2: Renaissance und Barock. Tilsit: Verlag d. Verf., 1926.
  Google Scholar

Ulbrich, Anton. Die Wallfahrtskirche in Heiligelinde. Ein Beitrag zur Kunstgeschichte des XVII. und XVIII. Jahrhunderts in Ostpreussen. Strassburg: Heitz & Mündel, 1901.
  Google Scholar

Zlat, Mieczysław. Ziębice. Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1967.
  Google Scholar

Zbor pomnikaw historyi i kul’tury Byelarusi, vol. 2: Hrodzyenskaya voblasts’. Edited by Stanislaw Martselyew. Minsk: Byelaruskaya savyetskaya entsyklapyedyya, 1986.
  Google Scholar


Opublikowane
2024-06-28

Cited By / Share

Łuniewicz, Z. (2024). Towers with Golden Orbs. Motif of Cupolaed Spires with Spherical Supports. Biuletyn Historii Sztuki, 86(2), 51–76. https://doi.org/10.36744/bhs.2210

Autorzy

Zygmunt Łuniewicz 
Zygluniewicz@wp.pl
Politechnika Wrocławska, Wydział Architektury Polska
https://orcid.org/0000-0003-2461-3031

Zygmunt Łuniewicz jest adiunktem na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Jego zainteresowania badawcze dotyczą przede wszystkim genezy i systematyki nowożytnych zwieńczeń wieżowych (ze szczególnym uwzględnieniem Śląska) oraz architektury przełomu średniowiecza i nowożytności w krajach na północ od Alp. Jest autorem prac poświęconych kopulastym hełmom wieżowym, konserwacji wież oraz interpretacji ikonografii architektury.



Statystyki

Abstract views: 105
PDF downloads: 69


Licencja

Prawa autorskie (c) 2024 Biuletyn Historii Sztuki

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.