Przeciw cisjęzyczności

Transpłciowość, międzyjęzykowość, translacja

Artykuł recenzowany, Zgłoszenie 22.09.2025, Decyzja redakcji 28.04.2026

Julia Zając

julia.jzw@gmail.com
(Polska)

Abstrakt

Artykuł podejmuje problematykę relacji między transpłciowością, językiem i przekładem, wychodząc od analizy performansu dragowego Princa Wōnglo i Skarbie, osób artystycznych z kolektywu Śląsk Przegięty. Negocjacja – „tłumaczenie” – niebinarnej, transpłciowej tożsamości zostaje tu włączona w międzyjęzykową grę: od ukraińskiej pieśni ludowej, poprzez polską i śląską adaptację, aż po przekłady anglojęzycznej kultury popularnej. Tekst przywołuje koncepcję „cisjęzyczności” jako normatywnego przymusu jednojęzyczności, kontrastując ją z queerową, transjęzykową i wspólnotową praktyką translacji. Analiza wskazuje, że tego typu językowe interwencje mogą stać się narzędziem oporu wobec hegemonii stechnicyzowanej, globalnej angielszczyzny i otworzyć przestrzeń dla lokalnych form artykulacji transpłciowych tożsamości.



Słowa kluczowe:

transpłciowość, przekład, międzyjęzykowość, performans, queerowy język

Adamczyk Mateusz. “Leksem płeć w dawnej i współczesnej polszczyźnie.” Poradnik Językowy, no. 4, 2017: 75–83.
  Google Scholar

alQaws. “Więcej niż propaganda. Pinkwashing jako kolonialna przemoc. ” In: Queerowe głosy o Palestynie: alQaws oraz Leslie Feinberg. Translated by Nina Kuta. Tranzycja.pl 2003. Accessed September 14, 2025. https://tranzycja.pl/publikacje/queerowe-glosy-o-palestynie/.
  Google Scholar

Butler, Judith. “Gender and gender trouble.” In: Dictionary of Untranslatables. A Philosophical Lexicon. Edited by Barbara Cassin. Translated by Steven Rendall, Christian Hubert, Jeffrey Mehlman, Nathanael Stein, Michael Syrotinski. Princeton: Princeton University Press, 2014.
  Google Scholar

Chojnicka, Joanna. “Globalny język LGBTQ+ w polskich narracjach o tranzycji.” InterAlia. A Journal of Queer Studies, no. 19, 2024: 50–71.
  Google Scholar

Chojnicka, Joanna. „Transition Narratives on Polish Trans Blogs: A Discursive Colonization Approach.” In: Solidarity, Place and Power: Queer-Feminist Struggles and the East/West Divide. Edited by Masha Godovannaya, Masha Neufeld, Saltanat Shoshanova i Katharina Wiedlack. Bern: Peter Lang, 2020.
  Google Scholar

Dębińska, Maria. Transpłciowość w Polsce. Wytwarzanie kategorii. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 2020.
  Google Scholar

Fraisse, Geneviève. “Sex, gender, difference of the sexes, sexual difference.” In: Dictionary of Untranslatables. A Philosophical Lexicon. Edited by Barbara Cassin. Translated by Steven Rendall, Christian Hubert, Jeffrey Mehlman, Nathanael Stein, Michael Syrotinski. Princeton: Princeton University Press, 2014.
  Google Scholar

Gabriel, Kay. “Untranslating Gender in Trish Salah’s Lyric Sexology Vol. 1.” TSQ: Transgender Studies Quarterly 3, no. 3–4, 2016: 524–544.
  Google Scholar

Gramling, David, Dutta, Aniruddha. “Introduction.” TSQ: Transgender Studies Quarterly 3, no. 3–4, 2016: 333–356.
  Google Scholar

Huk, Bogdan. Ukraina. Polskie jądro ciemności. Przemyśl: Stowarzyszenie Ukraińskie Dziedzictwo, 2013.
  Google Scholar

Janion, Ludmiła. “«To jest genetycznie zakodowane». Patologizacja i normalizacja transseksualizmu w polskich mediach w latach dziewięćdziesiątych.” In: Wykluczenia. Edited by Joanna Hańderek, Natalia Kućma. Kraków: Facta Ficta 2017.
  Google Scholar

Kollesa, Aleksander (właśc. Олександр Колесса). Ukraińska rytmika ludowa w poezyach Bohdana Zaleskiego. Lwów: Uniwersytet Jana Kazimierza, 1900.
  Google Scholar

Leino, Unni. “Conceptualizing Sex, Gender, and Trans. An Anglo-Finnish Perspective.” TSQ: Transgender Studies Quarterly 3, no. 3–4, 2016: 448–461.
  Google Scholar

Long Chu, Andrea. “Freedom of Sex. The moral case for letting trans kids change their bodies.” New York Magazine. 11 march, 2024. Accessed September 14, 2025. https://nymag.com/intelligencer/article/trans-rights-biological-sex-gender-judith-butler.html.
  Google Scholar

Poppy. “Am I a Girl?”. Track 12 on Poppy, Am I a Girl?, produced by I’m Poppy Records / Mad Decent, 2018, Spotify.
  Google Scholar

Poppy. “Every day I wake up, I want to push myself to do something that I haven’t done the day before.” Interview by Emma Wilkes. Kerrang!. September 20, 2023. Accessed September 14, 2025. https://www.kerrang.com/poppy-zig-interview-dance-music-motorbike-pop-rock-alternative-love-relationships-cover-story.
  Google Scholar

Princ Wōnglo, Skarbie. Dumã rodzicielsko. Recording of a performance from September 6, 2025, provided to the author by Valyen Songbird (i.e. Princ Wōnglo).
  Google Scholar

Serena Bassi. “Displacing LGBT. Global Englishes, Activism and Translated Sexualities.” In: Feminist Translation Studies: Local and Transnational Perspectives. Edited by Olga Castro and Emek Ergun. New York: Routledge, 2017.
  Google Scholar

Stoller, Robert. Sex and Gender. On the Development of Masculinity and Femininity. New York: Science House, 1968.
  Google Scholar

Stryker, Susan. Co powiedziałabym Wiktorowi Frankensteinowi nad wioską Chamounix. Performowanie transpłciowego gniewu. Translated by Julia Zając. Tranzycja.pl 2003. Accessed September 14, 2025. https://tranzycja.pl/publikacje/susan-stryker-co-powiedzialabym-wiktorowi-frankensteinowi/.
  Google Scholar

Śląsk Przegięty. “Manifest Śląska Przegiętego.” 2003. Accessed September 14, 2025. https://slaskprzegiety.pl/#manifest.
  Google Scholar

Tambor, Jolanta et al. Gōrnoślōnski ślabikǒrz. Katowice: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej, 2010.
  Google Scholar

z Oleska, Wacław. Pieśni polskie i ruskie ludu Galicyjskiego z muzyką instrumentowaną przez Karola Lipińskiego. Lwów: Franciszek Piller, 1833.
  Google Scholar

Zaleski, Józef Bohdan. “Śliczny chłopiec.” In: Zbigniew Adrjański, Złota księga pieśni polskich. Pieśni, gawędy, opowieści. Warszawa: Bellona, 1994.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-08-28

Cited By / Share

Zając, J. (2026) „Przeciw cisjęzyczności: Transpłciowość, międzyjęzykowość, translacja”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 353(2), s. 31–39. doi: 10.36744/k.4641.

Autorzy

Julia Zając 
julia.jzw@gmail.com
Polska

Julia Zając – polonistka ze Śląska, doktorka literaturoznawstwa, redaktorka, tłumaczka. Członkini Stowarzyszenia Tranzycja.pl.



Statystyki

Abstract views: 2
PDF downloads: 1


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Julia Zając

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Creative Commons Uznanie autorstwa