Gramatyka wizualna katastrofy

Zmieniające się reprezentacje powodzi na Odrze

Artykuł recenzowany, Zgłoszenie 12.07.2025, Decyzja redakcji 4.11.2025

Marcin Brocki

marcin.brocki@uj.edu.pl
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Jagielloński (Polska)
https://orcid.org/0000-0003-3703-9761

Abstrakt

Artykuł podejmuje próbę antropologiczno-semiotycznej rekonstrukcji wizualnych reprezentacji dwóch powodzi na Odrze, „Wielkiej powodzi” z 1997 roku oraz wydarzeń z 2024 roku, jako społecznie zakorzenionych systemów znaczeń konstytuowanych w warunkach zmiennych reżimów medialnych i technologicznych. Analizie poddano zdjęcia prasowe, obrazy satelitarne, materiały z mediów społecznościowych oraz komunikaty instytucjonalne, rozpatrując je nie w kategoriach dokumentu, lecz jako politycznie i społecznie osadzone praktyki semiotyczne. Różnica w wizualnej reprezentacji powodzi, od katastrofy humanitarnej do kontrolowanego ryzyka, ujawnia zmianę dominujących reżimów przedstawiania: od mobilizującego, emocjonalno-symbolicznego przedstawiania cierpienia i zbiorowego wysiłku, do technokratycznych form wizualizacji danych, w których dominują indeksalne strategie przedstawiania. W artykule staram się pokazać, jak reprezentacje powodzi porządkują i legitymizują określone konfiguracje relacji człowiek–środowisko, wyznaczając ramy dla afektywnych, epistemicznych i etycznych postaw wobec zagrożeń ekologicznych.

Instytucje finansujące

Zrealizowano dzięki finansowaniu Narodowego Centrum Nauki w ramach programu CHANSE, nr UMO-2021/03/Y/HS3/00276.


Słowa kluczowe:

antropologia wizualna, powódź, nowe media, semiotyka wizualna, antropologia katastrof

Achremowicz, Hanna, and Krystyna Kamińska. "Mit o powodzi i wydarzenia 1997 roku jako utopia konstytuująca tożsamość wsi Łany, Kamieniec Wrocławski i Jeszkowice." [w:] Utopia a edukacja. T. 2: Pedagogiczne konteksty społecznych wyobrażeń świata możliwego, Roman Włodarczyk (red.), 174–187. Wrocław: Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2017.
  Google Scholar

Barański, Janusz. "Mistyczny wymiar powodzi." ZNUJ. Prace Etnograficzne 39 (2011): 37–44.
  Google Scholar

Barrios, Roberto E. "What Does Catastrophe Reveal for Whom? The Anthropology of Crises and Disasters at the Onset of the Anthropocene." Annual Review of Anthropology 46 (2017): 151–166.
  Google Scholar

Barthes, Roland. Image, Music, Text. London: Fontana Press, 1977.
  Google Scholar

Boutaud, Jean-Jacques. “Visual Semiotics, Pragmatics, and Communication”, w: Advances in Visual Semiotics. The Semiotic Web 1992-93, red. Thomas Sebeok i Jean Umiker-Sebeok, 3–18. Berlin; New York: Mouton De Gruyter, 1995.
  Google Scholar

Bożek A., Dubicki A., Dziewanowski M., Kwiatkowska-Szygulska B., „Raport 2002. Środowisko, Wody powierzchniowe”, [w:] Środowisko Wrocławia - informator 2002, on-line: http://eko.org.pl/wroclaw/pdf/wody.pdf (dostęp 2025-03-14).
  Google Scholar

Bromhead, Helen. "Disaster linguistics, climate change semantics and public discourse studies: a semantically-enhanced discourse study of 2011 Queensland Floods." Language Sciences 85 (2021): 1–13.
  Google Scholar

Broniewski, Tadeusz, and Stanisław Arczyński. Wrocław. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1968.
  Google Scholar

Carruth, Allison, and Robert P. Marzec. "Environmental Visualization in the Anthropocene: Technologies, Aesthetics, Ethics." Public Culture 26, no. 2 (2014): 205–211.
  Google Scholar

Cieśla, J. (2022) „Wielka Powódź sprzed 25 lat. Nikt na ten żywioł nie był gotowy”, portal Polityka, 23 lipiec 2022. [https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/2173719,1,wielka-powodz-sprzed-25-lat-nikt-na-ten-zywiol-nie-byl-gotowy.read.] (dostęp: 10.04.2025).
  Google Scholar

Czerner, Oskar, and Stanisław Arczyński. Wrocław, krajobraz i architektura. Warszawa: Arkady, 1976.
  Google Scholar

Deleuze, Gilles, and Félix Guattari. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1997.
  Google Scholar

Doering, Martin. "The Politics of Nature: Constructing German Reunification During the Great Oder Flood of 1997." Environment and History 9, no. 2 (2003): 195–214.
  Google Scholar

GRS. „Polacy traktują Zbiornik Racibórz Dolny jak bohatera narodowego. «Jest jak Wojtek Szczęsny»”. Onet Wiadomości, 23 wrzesień 2024. https://wiadomosci.onet.pl/slask/zbiornik-raciborz-dolny-bohaterem-narodowym-krolu-zloty-skromny-i-milczacy/4xqlnvd.
  Google Scholar

Hand, Martin. "Visuality in social media: Researching images, circulations, and practices." In The SAGE Handbook of Social Media Research Methods, 215–224. London: SAGE Publications, 2017.
  Google Scholar

Hastrup, Kirsten, and Martin Skrydstrup, eds. The Social Life of Climate Change Models: Anticipating Nature. New York: Routledge, 2013.
  Google Scholar

Kress, Gunther. Multimodality: A Social Semiotic Approach to Contemporary Communication. London: Routledge, 2010.
  Google Scholar

Kress, Gunther, and Theo van Leeuwen. Reading Images: The Grammar of Visual Design. London: Routledge, 2006.
  Google Scholar

Latour, Bruno. Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci. Translated by Krzysztof Abriszewski and Adam Derra. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 2010.
  Google Scholar

Liu, Wei, and Wei Xu. "Tweeting to (Selectively) Engage: How Government Agencies Target Stakeholders on Twitter during Hurricane Harvey." International Journal of Communication 13 (2019): 4917–4939.
  Google Scholar

Noor, Nora, Robert Okhai, Tanya B. Jamal, Naim Kapucu, Yue Ge, and Shahed Hasan. "Social-media-based crisis communication: Assessing the engagement of local agencies in Twitter during Hurricane Irma." International Journal of Information Management Data Insights 4, no. 2 (2024): 1–17.
  Google Scholar

Nora, Pierre. "Between memory and history: Les lieux de memoire." Representations 26 (1989): 7–24.
  Google Scholar

Oliver-Smith, Anthony, and Susanna M. Hoffman. The Angry Earth: Disaster in Anthropological Perspective. New York: Routledge, 2020.
  Google Scholar

Olszewski, Tadeusz, and Ireneusz Rutkiewicz. Wrocław 1945-1965. Warszawa: Wydawnictwo Polonia, 1966.
  Google Scholar

Parsons, Kate, Anna L. Williams, and Catherine Skinner. "Using 360° Immersive Storytelling to Engage Communities with Flood Risk." Geographical Research 63, no. 1 (2025): 91–102.
  Google Scholar

Percival, S. E., M. Gaterell, and D. Hutchinson. "Effective Flood Risk Visualisation." Natural Hazards 104, no. 1 (2020): 375–396.
  Google Scholar

Sontag, Susan. Widok cudzego cierpienia. Translated by Sławomir Magala. Kraków: Wydawnictwo Karakter, 2023.
  Google Scholar

Urry, John, and Phil Macnaghten. Contested Natures. Thousand Oaks: SAGE Publications Ltd, 1998.
  Google Scholar

Włodarczyk, Bartosz. „Powódź Tysiąclecia z 1997 roku. Wymiar społeczny oraz instytucjonalny”. Konteksty Społeczne 9, nr 1 (2021): 25–46.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-02-03

Cited By / Share

Brocki, M. (2026) „Gramatyka wizualna katastrofy: Zmieniające się reprezentacje powodzi na Odrze ”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 351(4), s. 38–45. doi: 10.36744/k.4540.

Autorzy

Marcin Brocki 
marcin.brocki@uj.edu.pl
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Jagielloński Polska
https://orcid.org/0000-0003-3703-9761

Marcin Brocki – antropolog kultury. Profesor w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, były dyrektor tego Instytutu. Zajmuje się problematyką historii, teorii i metodologii antropologii kulturowej, problemami gwałtownych zmian w społecznościach lokalnych oraz problemami współczesnej, cyfrowej estetyzacji natury.



Statystyki

Abstract views: 0
PDF downloads: 0


Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Marcin Brocki

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Creative Commons Uznanie autorstwa