Warta wyobrażona

Dziedzictwo rzeki na ilustrowanych kartach pocztowych z około 1900 roku

Artykuł recenzowany, Zgłoszenie 28.04.2025, Decyzja redakcji 4.11.2025

Michał Kępski

michal.kepski@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-2207-9413

Abstrakt

Artykuł analizuje wizualne przedstawienia rzeki Warty w Poznaniu na ilustrowanych kartach pocztowych z przełomu XIX i XX wieku, interpretując je jako aktywne czynniki w procesualnym kształtowaniu dziedzictwa kulturowego. Posługując się podejściem mikrohistorycznym, w dialogu z teorią kultury wizualnej, badaniami nad pocztówkami oraz krytycznymi studiami nad dziedzictwem, autor bada, w jaki sposób pocztówki przyczyniły się do mitologizacji miejskiego krajobrazu oraz wpłynęły na zbiorowe wyobrażenia o miejscu rzeki w tożsamości miasta. Pocztówki potraktowane zostały jako „wydarzenia wizualne”, które nie tylko rejestrowały, ale i performowały idealizującą wizję przestrzeni nadrzecznej, często pozostającą w sprzeczności z jej społeczną i ekologiczną rzeczywistością. Wprowadzona zostaje koncepcja „dziedzictwa wyobrażonego” jako kategorii pozwalającej uchwycić relacje między przeszłością środowiskową a współczesnymi praktykami dziedzictwa. Autor podejmuje krytyczną refleksję nad ryzykiem nadmiernej heritagizacji i proponuje postwzrostową wizję zarządzania dziedzictwem, kładącą nacisk na rolę wyobraźni, relacyjności i zrównoważonego rozwoju. Analiza wizerunków Warty przedstawionych na pocztówkach otwiera nowe możliwości myślenia o dziedzictwie przekraczającymi ramy antropocentryczne, ekonomiczne oraz narodowe.

Instytucje finansujące

Tekst powstał w ramach realizacji projektu badawczego nr 2020/39/O/HS3/01165, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki.


Słowa kluczowe:

pocztówka, rzeka Warta, Poznań, heritagizacja, dziedzictwo

Andrzejewski Wojciech, Mastyński Jerzy, Kiedy w Warcie pływały jesiotry?, „Kronika Miasta Poznania” 2002, nr 3, s. 145-152.
  Google Scholar

Arreola Daniel D. & Burkhart Nick, Photographic Postcards and Visual Urban Landscape, „Urban Geography” 2010, t. 31, nr 7, s. 885-904.
  Google Scholar

Azoulay Ariella, Potential history. Unlearning imperialism, Verso, Londyn 2019.
  Google Scholar

Azoulay Ariella, Historia potencjalna: bez narzędzi pana, bez narzędzi w ogóle, przeł. A. Szczepan, „Teksty Drugie” 2021, nr 5, s. 268-292.
  Google Scholar

Banaś Paweł, Orbis pictus. Świat dawnej karty pocztowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, s. 14.
  Google Scholar

Barcz Anna, Gromala Monika, Wacławik Paulina, Wisła akwakrytyczna: głębokie mapowanie źródeł literackich w perspektywie nowej historiografii powodzi (1934), „Teksty Drugie” 2022, nr 4, s. 12-31.
  Google Scholar

Barthes Roland, Camera lucida, przeł. Wojciech Michera, [w:] Antropologia kultury wizualnej, red. I. Kurz, P. Kwiatkowska, Ł. Zaremba, PWN, Warszawa 2011, s. 230-246.
  Google Scholar

Barthes Roland, Efekt rzeczywistości, przeł. Michał Paweł Markowski, „Teksty Drugie” 2012, nr 4, s. 119-126.
  Google Scholar

Boyarsky Alvin, Chicago à la Carte: The City as Energy System, [w:] The Idea of the City, red. Robin Middelton, MIT Press, Londyn 1996, s. 10-50.
  Google Scholar

de Certeau Michel, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, przeł. Katarzyna Thiel-Jańczuk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.
  Google Scholar

Dewzrost: Słownik Nowej Ery, red. Giacomo D’Alisa, Federico Demaria, Giorgos Kallis, tłum. Ł. Lange, Łódź 2020.
  Google Scholar

Didi-Huberman Georges, Obrazy mimo wszystko, przeł. Mai Kubiak Ho-Chi, Universitas, Kraków 2008, s. 48.
  Google Scholar

Feldman Hannah, Fragmenty, albo przeznaczenia fotografii, „Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej” 2014, nr 7, doi: 10.36854/widok/2014.7.1097.
  Google Scholar

Gibson James J., The Ecologica Approach to Visual Perception, Psychology Press, Nowy Jork 2015.
  Google Scholar

Harrison Rodney, Czym jest dziedzictwo?, przeł. A. Brzostowska, [w:] Krytyczne studia nad dziedzictwem. Pojęcia, metody, teorie i perspektywy, red. Monika Stobiecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2023, s. 37-77.
  Google Scholar

Hydrohumanities: Water Discourse and Environmental Futures, red. Kim De Wolff, Rina C. Faletti, Ignacio López-Calvo, University of California Press, Oakland 2020, s. 1-15.
  Google Scholar

Jabczyński Mieczysław, Na Warcie zatrzymał się czas, [w:] Poznańskie wspominki. Starzy poznaniacy opowiadają, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, s. 66.
  Google Scholar

Kaczmarek Jan, Na Warcie nie zatrzymał się czas. Chwaliszewskie wspominki, „Kronika Miasta Poznania” 1995, s. 173-174.
  Google Scholar

Kaniecki Alfred, Poznań. Dzieje miasta wodą pisane, wyd. 2, PTPN, Poznań 2004.
  Google Scholar

Karolczak Waldemar, Chwaliszewo na przełomie XIX i XX w., „Kronika Miasta Poznania” 1995, nr 1, s. 171-178.
  Google Scholar

Kolberg Oskar, Wielkie Księstwo Poznańskie, Gererd Labuda (red.), Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1982.
  Google Scholar

Konkurs na twórcze prace projektowe: „Studium programowo-przestrzenne rejonu Chwaliszewa w Poznaniu”, „Komunikat SARP” 2005, nr 12, s. 23.
  Google Scholar

Kościński Konstanty, Przewodnik po Poznaniu i Wielkiem Ksiestwie Poznanskiem. Z mapą, planem i rycinami, Drukarnia i Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1909.
  Google Scholar

Kowalewski Maciej, Jakie miasto widać na pocztówce?, [w:] Wizualność miasta. Wytwarzanie miejskiej ikonosfery, red. Maciej Krajewski, Wydawnictwo UAM, Poznań 2007, s. 137-145.
  Google Scholar

Kulig Anna, Rekonstrukcje architektoniczne – źródła i metody odtworzeń zabytków, „Czasopismo Techniczne” 2017, s. 75-85.
  Google Scholar

Makaro Julita, Widokówki jako źródło danych w badaniu integracji miast podzielonych na pograniczu polsko-niemieckim, [w:] Teksty – Obrazy – Performanse. Zapis doświadczeń i doświadczanie zapisu, red. Wojciech Doliński i Dariusz Wojakowski, Wydawnictwo AGH, Kraków 2020, s. 91-110.
  Google Scholar

Malraux Andrė, Muzeum wyobraźni (fragmenty), przeł. A. Dziadek, [w:] Muzeum sztuki. Antologia, red. Maria Popczyk, Kraków 2005, s. 185-210.
  Google Scholar

Małczyński Jacek, Krajobrazy Zagłady. Perspektywa historii środowiskowej, Wydawnictwo IBL, Warszawa 2018.
  Google Scholar

Matusik Przemysław, Historia Poznania, t. II, Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań 2021.
  Google Scholar

Michera Wojciech, Brakujące ogniwo w historii modernizmu: poczta, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2022, nr 3 (338), s. 22-34.
  Google Scholar

Michera Wojciech, Obraz, opowieść, ghost images, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2018, nr 4, s. 8-16
  Google Scholar

Molik Witold, Dwie stolice w mieście nad Wartą. Polskie i niemieckie wizerunki Poznania w publicystyce i na pocztówkach przełomu XIX i XX wieku, [w:] Miasto na pocztówce. Poznań na tle porównawczym, red. Rudolf Jaworski i Witold Molik, Instytut Historii UAM, Poznań 1999, s. 63-74.
  Google Scholar

Parolin Pia, Reflecting Waters – A Photographer's Reflection, [w:] River Culture – Life as a Dance to the Rhythm of the Waters, red. Karl M. Wantzen, UNESCO Publishing, Paryż 2023, s. 23-32.
  Google Scholar

Pietraszko Stanisław, Przekazy i wartości, [w:] Aksjosemiotyka karty pocztowej, red. Paweł Banaś, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1992, s. 29-47.
  Google Scholar

Piotrowski Piotr, Domańska Ewa, Czy pomniki mogą tworzyć odpowiedzialne utopie? [w:] Pomniki w epoce antropocenu, red. Małgorzata Praczyk, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 27-32.
  Google Scholar

Pomian Krzysztof, Zbieracze i osobliwości. Paryż-Wenecja XVI-XVIII wiek, przeł. Andrzej Pieńkos, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2012.
  Google Scholar

Postkarten erzählen Geschichte: Die Stadt Posen 1896-1917 / Pocztówki opowiadają historię: Miasto Poznań 1896-1918, red. Sophia Kemlein, Institut Nordostdeutsches Kulturwerk, Lündenburg 1997, s. 25-29.
  Google Scholar

Rancew-Sikora Dorota, Woda – o fragmentacji doświadczenia, „Kultura i społeczeństwo” 2014, nr 2, tom LVIII, s. 3-22.
  Google Scholar

Rogan Bjarne, An Entangled Object: The Picture Postcard as Souvenir and Collectible, Exchange and Ritual Communication, „Cultural Analysis” 2005, nr 4, s. 1-23.
  Google Scholar

Romer Eugeniusz, Rola rzek w historii i geografii narodów, Lwów 1901.
  Google Scholar

Schor Naomi, Cartes Postales: Representing Paris 1900, „Critical Inquiry” 1992, nr 18 (2), s. 188-244.
  Google Scholar

Skutecki Jakub, Widokówki poznańskie i ich wydawcy, [w:] Miasto na pocztówce…, dz. cyt., s. 37-47.
  Google Scholar

Smith Laurajane, Dziedzictwo jako proces kulturowy, przeł. Ewa Klekot [w:] Krytyczne studia nad dziedzictwem. Pojęcia, metody, teorie i perspektywy, red. Monika Stobiecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2023, s. 78-148.
  Google Scholar

Stępka Maciej, Rezyliencja jako paradygmat bezpieczeństwa w czasach przewlekłych kryzysów, „Przegląd Politologiczny” 2021, nr 2, s. 105-117.
  Google Scholar

Stobiecka Monika, Heritagizacja: krytyka pojęcia, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2021, t. 51, s. 183-200.
  Google Scholar

Stobiecka Monika, Styl zakopiański: dziedzictwo wyobrażone (w przygotowaniu)
  Google Scholar

Stoutamire William F., Imagined Heritage, “The Public Historian” 2016, vol. 38, nr 4, s. 17-37.
  Google Scholar

Surowiecki Wawrzyniec, O rzekach i spławach krajów Księstwa Warszawskiego, Drukarnia Rządowa, Warszawa 1811.
  Google Scholar

Sztompka Piotr, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, Warszawa 2005.
  Google Scholar

Tsing Anna i inni, Arts of Living on a Damaged Planet: Ghosts and Monsters of the Anthropocene, University of Minnesota Press, Minneapolis 2017.
  Google Scholar

Urry John, Spojrzenie turysty, tłum. Alina Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
  Google Scholar

Warta w Poznaniu, oprac. Piotr Libicki, SWS Strykowski Wachowiak Kancelaria Prawna sp. k, Poznań 2010.
  Google Scholar

White Hayden, Proza historyczna, red. Ewa Domańska, Universitas, Kraków 2009
  Google Scholar

Worster Donald, Rivers of Empire: Water, Aridity, and the Growth of the American West, Pantheon Books, Nowy Jork 1985.
  Google Scholar

Zaucha Irena, Geneza i historia karty pocztowej. Problemy prawne i techniczne, [w:] Aksjosemiotyka karty pocztowej, red. Paweł Banaś, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1992, s. 63-75.
  Google Scholar

Zemlanaja Natalia, O relacji semantycznej łączącej wyrażenia „zdarzenie”, „wydarzenie”, „event” we współczesnej polszczyźnie, „Poradnik Językowy” 2016, nr 8, s. 48-61.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-02-03

Cited By / Share

Kępski, M. (2026) „Warta wyobrażona: Dziedzictwo rzeki na ilustrowanych kartach pocztowych z około 1900 roku”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 351(4), s. 58–68. doi: 10.36744/k.4434.

Autorzy

Michał Kępski 
michal.kepski@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Polska
https://orcid.org/0000-0002-2207-9413

Michał Kępski – historyk, kurator i producent wystaw. Przygotowuje pracę na temat historii rzeki Warty w Poznaniu w XIX–XX wieku. Pracownik Poznańskiego Centrum Dziedzictwa. Autor ekspozycji czasowych, m.in. Z rzeką w tle. Biografia Śluzy Katedralnej (2014/2015), Elektrownia Garbary. Dokument potencjalny (2017), Warta. Ćwiczenia z wyobraźni (2024/2025).



Statystyki

Abstract views: 0
PDF downloads: 0


Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Michał Kępski

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Creative Commons Uznanie autorstwa