Machines for Communication New Media and New Theatre in Avant-Garde Conceptions

artykuł recenzowany

Paweł Stangret

p.stangret@uksw.edu.pl
Cardinal Stefan Wyszyński University (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-5162-4804

Abstrakt

Twórczość awangardowa z początku XX wieku zbiegła się chronologicznie z powstającymi wówczas masowymi mediami. Bliskość i pokrewieństwo języków tych dwóch zjawisk jest istotne również dla postrzegania nowoczesnej widowiskowości, co znalazło odzwierciedlenie w koncepcjach teoretycznych nowoczesnego teatru. Awangardziści fascynowali się mediami, bo wytworzyły one nowe sposoby komunikacji. Media zmieniły charakter relacji nadawczo-odbiorczych, głównie w kontekście obecnego w manifestach nowej sztuki (a zwłaszcza teatru) postulatu uczestnictwa zarówno widza, jak i publiczności. Najważniejszym aspektem awangardowej fascynacji mediami jest ich mechaniczny charakter. Awangarda dostrzegła w maszynie jej potencjał performatywny. Artykuł porusza kwestie, które były często opisywane, jednak, wskazując na związek między poezją a manifestami teatralnymi, przedstawia podobieństwo awangardowej koncepcji sztuki do współczesnych mediów.


Oświadczenie o konflikcie interesów

Autor nie zgłosił żadnego potencjalnego konfliktu interesów.

Słowa kluczowe:

awangarda, maszyna, teatr nowoczesny, media

Baranowska, Małgorzata. Surrealna wyobraźnia i poezja. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza “Czytelnik,” 1984.
  Google Scholar

Benjamin, Walter. Twórca jako wytwórca. Translated by Hubert Orłowski and Janusz Sikorski. Poznań: Wydawnictwo Literackie, 1975.
  Google Scholar

Bürger, Peter. Teoria awangardy. Translated by Jadwiga Kita-Huber. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych “Universitas,” 2006.
  Google Scholar

Dolphijn, Rick, and Iris van der Tuin. New Materialism: Interviews & Cartographies. Ann Arbor: Open Humanities Press, 2012. http://hdl.handle.net/2027/spo.11515701.0001.001.
  Google Scholar

Fischer-Lichte, Erica. The Transformative Power of Performance: A New Aesthetics. Translated by Saskya Iris Jain. London: Routledge, 2008.
  Google Scholar

Fox, Dorota, and Dariusz Kosiński. Polska awangarda teatralna 1919–1939: Antologia. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2021.
  Google Scholar

Graf, Paweł. Automobil w pędzie: Studia o futuryzmie i futurystach. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2018.
  Google Scholar

Guderian-Czaplińska, Ewa. Szara strefa awangardy i inne szkice. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2021.
  Google Scholar

Kłak, Tadeusz, ed. Materiały do dziejów awangardy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
  Google Scholar

Krassowski, Feliks. “Scena narastająca: Zasady i projekty.” In Myśl teatralna polskiej awangardy 1919–1939.
  Google Scholar

Marczak-Oborski, Stanisław, ed. Myśl teatralna polskiej awangardy 1919–1939: Antologia. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1973.
  Google Scholar

Marinetti, Tommaso Filippo. “Człowiek zmultiplikowany i Królestwo Maszyny.” In Od sztuki w działaniu do działania w sztuce: Filippo Tommaso Marinetti i teatr włoskich futurystów, edited by Tomasz Kireńczuk. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2008.
  Google Scholar

Marinetti, Tommaso Filippo. “Manifest futuryzmu.” In Od sztuki w działaniu do działania w sztuce, edited by Tomasz Kireńczuk. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2008.
  Google Scholar

Nycz, Ryszard. “«Cytaty z rzeczywistości»: Funkcje wiadomości prasowych w literaturze.” In Tekstowy świat: Poststrukturalizm a wiedza o literaturze. Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN, 1995.
  Google Scholar

Orska, Joanna. Przełom awangardowy w dwudziestowiecznym modernizmie w Polsce. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych “Universitas,” 2004.
  Google Scholar

Ranocchi, Emiliano. “Miłość maszyn: Antynomie maszyny w polskim modernizmie.” Studia Slavistici 8 (2011): 137–160.
  Google Scholar

Rudzińska, Kamila. Między awangardą a kulturą masową: Wokół społecznej roli pisarza, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1978.
  Google Scholar

Sienkiewicz, Barbara. Poznawanie i nazywanie: Refleksja cywilizacyjna i epistemologiczna w polskiej poezji modernistycznej. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych “Universitas,” 2007.
  Google Scholar

Stangret, Paweł. Kantor pisarz: “Lekcje mediolańskie” jako tekst literacki. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2014.
  Google Scholar

Sztabiński, Grzegorz. “Idea wspólnoty sztuki w wieku awangardy.” In Wiek awangardy, edited by Lilianna Bieszczad. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych “Universitas,” 2012.
  Google Scholar

Taborska, Agnieszka. Spiskowcy wyobraźni. Gdańsk: słowo/obraz/terytoria, 2013.
  Google Scholar

Tramer, Maciej. Literatura i skandal: Na przykładzie okresu międzywojennego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000.
  Google Scholar

Winnicka-Gburek, Joanna. “Awangarda, kicz a filozoficzna krytyka artystyczna.” In Wiek awangardy. Zaworska, Helena, ed. Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.
  Google Scholar


Opublikowane
2026-03-13

Cited By / Share

Stangret, P. (2026) „Machines for Communication New Media and New Theatre in Avant-Garde Conceptions”, Pamiętnik Teatralny, 75(1), s. 41–59. doi: 10.36744/pt.3217.

Autorzy

Paweł Stangret 
p.stangret@uksw.edu.pl
Cardinal Stefan Wyszyński University Polska
https://orcid.org/0000-0002-5162-4804

Paweł Stangret – adiunkt w Instytucie Literatury Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Specjalizuje się w teatrze i literaturze XX i XXI wieku, ze szczególnym uwzględnieniem tekstualności w sztukach wizualnych.



Statystyki

Abstract views: 7
PDF downloads: 1


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Paweł Stangret

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor/ka udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor/ka wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY 4.0.

Od zeszytu 1/2018 do zeszytu 3/2022 artykuły publikowane były na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy/ki udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowywali nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.