Teatr, który wychodził na ulice: Przestrzeń miejska w dawnych teatrach szkolnych

Małgorzata Mieszek

Uniwersytet Łódzki
https://orcid.org/0000-0002-0737-6233

Abstrakt

Przedmiotem artykułu jest sposób wykorzystania przestrzeni miejskiej w sztukach i przedsięwzięciach teatralnych i parateatralnych związanych ze środowiskiem staropolskich teatrów szkolnych. Wśród analizowanych tekstów znalazły się utwory dramatyczne, dialogi oraz kronikarskie i okolicznościowe relacje z parateatralnych wydarzeń organizowanych w rożnych miastach z okazji świąt religijnych i świeckich. Interpretacja obejmuje wydobyte z tych tekstów elementy obrazujące przemiany, jakim w widowiskach realizowanych na cmentarzach, ulicach czy rynkach poddawano pejzaż i atmosferę miasta. Zwrócono również uwagę na rozbudowywanie strony widowiskowej i zwielokrotnianie środków wyrazu artystycznego w przestrzeniach miejskich (strojne kostiumy, śpiew, taniec, efekty pirotechniczne, operowanie symbolem, nawiązywanie do wyobrażeń emblematycznych, rekwizyty). Podkreślono społeczny i kulturotwórczy wymiar udziału teatrów szkolnych w wydarzeniach lokalnych i państwowych. Gdy teatr wychodził poza szkolne mury, uczniowie byli włączani w performatywny proces kreowania teatru uczestnictwa, w którym zgromadzeni na ulicach mieli stać się aktywnymi współuczestnikami widowiska. Istotną rolę w ich aktywizacji odgrywało widowiskowo-teatralne przekształcenie dobrze znanej przestrzeni miejskiej.

Słowa kluczowe:

teatr szkolny w XVI–XVIII wieku, nowożytne wydarzenie parateatralne, literatura okolicznościowa, procesje religijne

Abramowska, Janina. „Peregrynacja”. W: Głowiński i Okopień-Sławińska, Przestrzeń i literatura, 125–158.
  Google Scholar

Awianowicz, Bartosz Bogusław. „Urbes laudandi ratio: Antyczna teoria pochwały miast i jej recepcja w De inventione et amplificatione oratoria Gerarda Bucoldianusa oraz w Essercitii di Aftonio Sofista Orazia Toscanelli”. Terminus 11, z. 1/2, (2009): 15–32.
  Google Scholar

Benevolo, Leonardo. Miasto w dziejach Europy. Tłumaczenie Hanna Cieśla. Warszawa: Wydawnictwo Krąg, 1995.
  Google Scholar

Bieńkowski, Tadeusz. „Antyk w szkolnym dramacie pijarskim w Polsce”. Meander 16, nr 1 (1961): 313–322.
  Google Scholar

Bieńkowski, Tadeusz. „Pogłosy antyku w szkolnym dramacie różnowierczym w Polsce (szkolne sceny w Gdańsku, Elblągu i Toruniu)”. Meander 18, nr 4 (1963): 159–167.
  Google Scholar

Bieńkowski, Tadeusz. „Teatr i dramat szkół różnowierczych w Polsce: Zarys ogólnej charakterystyki”. Odrodzenie i Reformacja w Polsce 13 (1968): 51–79.
  Google Scholar

Bogucka, Maria. Życie codzienne w Gdańsku: Wiek XVI–XVII. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967.
  Google Scholar

Buszewicz, Elwira. Cracovia in Litteris: Obraz Krakowa w piśmiennictwie doby Odrodzenia. Kraków: Universitas, 1998.
  Google Scholar

Chrościcki, Juliusz A. Sztuka i polityka: Funkcje propagandowe sztuki w epoce Wazów 1587–1668. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983.
  Google Scholar

Dziechcińska, Hanna. Oglądanie i słuchanie w kulturze dawnej Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987.
  Google Scholar

Dziechcińska, Hanna. „Świadomość urbanistyczna: Tradycja i ewolucja”. W: Rzeczpospolita domów IV: Domy miejskie, redakcja Krystyna Krawiec-Złotkowska, 189–194. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2015.
  Google Scholar

Głowiński, Michał, i Aleksandra Okopień-Sławińska, red. Przestrzeń i literatura. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.
  Google Scholar

Handke, Ryszard. „Unaocznianie przestrzeni w epice a jej percepcja w dramacie”. W: Głowiński i Okopień-Sławińska, Przestrzeń i literatura, 45–53.
  Google Scholar

Judkowiak, Barbara. „Teatr jezuicki jako teatr masowy: Pytania o masowość w kulturze teatralnej jezuitów XVI–XVIII wieku na przykładzie polskim”. W: Teatr masowy, teatr dla mas, redakcja Małgorzata Leyko, 79–99. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
  Google Scholar

Kadulska, Irena, red. Europejskie związki dawnego teatru szkolnego i europejska wspólnota dawnych kalendarzy. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2003.
  Google Scholar

Kadulska, Irena. „Publiczność szkolnego teatru jezuickiego w XVIII wieku: W kręgu reguł, norm i praktyki”. W: Publiczność literacka i teatralna w dawnej Polsce, redakcja Hanna Dziechcińska, 95–115. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985.
  Google Scholar

Kadulska, Irena. „Wędrówka jako praktyka i zwyczaj szkolnego teatru”. W: Kadulska, Europejskie związki dawnego teatru szkolnego, 81–89.
  Google Scholar

Kościelak, Sławomir. Jezuici w Gdańsku: Od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 2003.
  Google Scholar

Michałowska, Teresa. „Kochanowskiego poetyka przestrzeni: Wizja horyzontalna”. Pamiętnik Literacki 70, nr 1 (1979): 3–30.
  Google Scholar

Mieszek, Małgorzata. Intermedium polskie XVI–XVIII w. (teatry szkolne). Kraków: Collegium Columbinum, 2007.
  Google Scholar

Niedźwiedź, Jakub. Kultura literacka Wilna (1323–1655): Retoryczna organizacja miasta. Kraków: Universitas, 2012.
  Google Scholar

Okoń, Jan. Dramat i teatr szkolny: Sceny jezuickie XVII wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970.
  Google Scholar

Okoń, Jan. Wychowanie do społeczeństwa w teatrach szkolnych jezuitów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Kraków: Collegium Columbinum, 2018.
  Google Scholar

Pasek, Monika. „Słowo – obraz – spektakl: Korespondencja sztuk w opisach wileńskich procesji na Boże Ciało autorstwa Walentego Bartoszewskiego”. Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ: Nauki Społeczne 3, nr 14 (2016): 69–83.
  Google Scholar

Pawlak, Marian. Dzieje gimnazjum elbląskiego w latach 1535–1772. Olsztyn: Pojezierze, 1972.
  Google Scholar

Poplatek, Jan. Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957.
  Google Scholar

Sławiński, Janusz. „Przestrzeń w literaturze: Elementarne rozróżnienia i wstępne oczywistości”. W: Głowiński i Okopień-Sławińska, Przestrzeń i literatura, 9–22.
  Google Scholar

Taraszkiewicz, Jacek. „Pijarski teatr szkolny w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1658–1740”. W: Kadulska, Europejskie związki dawnego teatru szkolnego, 34–39.
  Google Scholar

Witczak, Tadeusz. Teatr i dramat staropolski w Gdańsku (przegląd historycznomateriałowy). Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1959.
  Google Scholar

Wójcik, Rafał. „Stemmata Posnaniensia: O wierszach na herb miasta Poznania w drukach oficyny Jana Wolraba (1578–1636)”. Kronika Miasta Poznania, nr 4 (2006): 71–88.
  Google Scholar

Żukowski, Jacek. „Maszkary Bakcha, czyli król Władysław tańczy”. Barok 40, nr 1 (2013): 33–85.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-03-18

Cited By / Share

Mieszek, M. (2022) „Teatr, który wychodził na ulice: Przestrzeń miejska w dawnych teatrach szkolnych”, Pamiętnik Teatralny, 71(1), s. 51–72. doi: 10.36744/pt.835.

Autorzy

Małgorzata Mieszek 
https://orcid.org/0000-0002-0737-6233

Małgorzata Mieszek –  dr hab., adiunkt w Zakładzie Literatury Dawnej, Edytorstwa i Nauk Pomocniczych Uniwersytetu Łódzkiego. Jej zainteresowania naukowe obejmują: dawny teatr, ze szczególnym uwzględnieniem scen szkolnych, literatura popularna. Autorka monografii o intermediach szkolnych (2007) i twórczości dramatopisarskiej Jana Bielskiego SJ (2020) oraz edycji tragedii Stanisława Sadowskiego Peomer, król Meseński (2020)



Statystyki

Abstract views: 92
PDF downloads: 64


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Małgorzata Mieszek

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY-NC-ND 4.0.