Przestrzeń emblematyczna


Abstrakt

W artykule autor śledzi związki sztuki teatru ze sztuką emblematu. Wychodząc od dzieł Albrechta Schönego i posiłkując się współczesną teorią emblematu, stawia tezę, że obydwie sztuki wykorzystują zjawisko performansu, z którym wiążą się nierozerwalnie. Strukturę emblematyczną można odnaleźć zarówno w trwałych zaczątkach teatralnego performansu (dramat lub scenariusz), jak i w jego pozostałościach (dokumenty dzieła). Emblemat stanowi więc ostateczne medium oddziaływania teatru na najdalszy społeczny dystans, kiedy zanikł wszelki żywy kontakt odbiorców ze zjawiskiem. Teatr szczególnie nastawiony na społeczną misję, najchętniej sięga do środków sztuki emblematu. Tytułowa „przestrzeń emblematyczna” – to abstrakcyjna kategorialna przestrzeń, którą ustanawia i w której zachodzi performans życiowy, społeczny czy sceniczny. Otwiera się ona w powszechnej świadomości jako jego „scena”. W teatrze takie przestrzenie powołuje się programowo; w życiu powszednim tworzą się one samorzutnie, jako emanacje zbiorowych oczekiwań lub nadziei, albo poprzez działania jednostek.


Słowa kluczowe

performatyka; emblemat a teatr; teatr społeczny; teoria emblematu



Alciatus, A. (2002). Emblematum libella: Książeczka emblematów (M. Mejor et al., tłum.). Warszawa: Uniwersytet Warszawski.

Benjamin, W. (2013). Źródło dramatu żałobnego w Niemczech (A. Kopacki, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Sic!.

Boal, A. (1999). Without Symbols There Would Be No Civilisation. European Journal of Arts Education, 2, 2.

Brecht, B. (1955). Małe organon dla teatru (A. Sowiński, tłum.). Pamiętnik Teatralny, 1.

Clements, R.J. (1960). Picta Poesis: Literary and Humanistic Theory in Renaissance Emblem Books. Rome: Edizioni di Storia e Letteratura.

Daly, P.M. (1998). Literature in the Light of the Emblem: Structural Parallels between the Emblem and Literature in the Sixteenth and Seventeenth Centuries. Toronto: University of Toronto Press.

Daly, P.M. (2014). The Emblem in Early Modern Europe: Contributions to the Theory of the Emblem. Farnham: Ashgate.

Diderot, D. (1751). Lettre sur les sourds et muets: à l'usage de ceux qui entendent & qui parlent. https://archive.org/details/lettresurlessou00didgoog/page/n67/mode/2up/search/emblematique.

Grotowski, J. (2012). Teksty zebrane (A. Adamiecka-Sitet et al., red.). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Harsdörffer, G.P. (1644). Frauenzimmer Gesprechspiele, so bey Ehr- und Tugendliebenden Gesellschaften, mit nutzlicher Ergetzlichkeit, beliebet und geübet werden mögen. Nürnberg: Wolfgang Endter. http://mdz-nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb10431567-2

Heckscher, W.S., Wirth, K.A. (1959). Emblem, Emblembuch. W: Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte, V, 85–228. http://www.rdklabor.de/w/?oldid=93191

Henkel, A., Schöne, A. (red.). (1967). Emblemata: Handbuch zur Sinnbildskunst des XVI und XVII Jahrhunderts. Stuttgart: Metzler.

Kubikowski, T. (2004). Reguła Nibelunga: Teatr w świetle nowych badań świadomości. Warszawa: Akademia Teatralna.

Kubikowski, T. (2015). Przeżyć na scenie. Warszawa: Akademia Teatralna.

Kubikowski, T. (2019). Zjadanie psów. Warszawa: Akademia Teatralna, Instytut Teatralny.

Lehmann H.T. (2004). Teatr postdramatyczny (D. Sajewska, M. Sugiera, tłum.). Kraków: Księgarnia Akademicka.

Michałkowa, J. et al. (red.). (1981). Ars Emblematica: Ukryte znaczenia w malarstwie holenderskim XVII w. Warszawa: Muzeum Narodowe.

Miedema, H. (1968). The Term Emblema in Alciati. Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 31, 234-250. https://doi.org/10.2307/750643

Pelc, J. (2002). Słowo i obraz: Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych. Kraków: Universitas.

Peters, J. S. (2003). Theatre of the Book 1480—1880: Print, Text and Performance in Europe. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199262168.001.0001

Piscator, E. (1983). Teatr polityczny (R. Szydłowski, tłum.). Warszawa: WAiF.

Praz, M. (1964). Studies in Seventeenth–Century Imagery. Roma: Edizioni di storia e Letteratura.

Praz, M. (1981). Mnemosyne: Rzecz o powinowactwie literatury i sztuk plastycznych (W. Jekiel, tłum.). Warszawa: PIW.

Ripa, C. (1998). Ikonologia (I. Kania, tłum.). Kraków: Universitas.

Scholz, B.F. (2002). Emblem und Emblempoetik: Historische und systematische Studien. Berlin: Erich Schmidt Verlag.

Schöne, A. (1964). Emblematik und Drama im Zeitalter des Barock. München: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung.

Steinborn, B, (2014). Czy muzealnik jest naukowcem?: Kilka uwag praktyka. Muzealnictwo, 55.

Surma-Gawłowska, M. (2015). Komedia dell’arte. Kraków: Universitas.

Szyrocki, M. (1969). Dzieje literatury niemieckiej. Warszawa: PWN.

Tatarkiewicz, W. (1967). Historia estetyki. Wrocław: Ossolineum.

Wagner, R. (1904). Sztuka i rewolucya. Lwów: Polskie Towarzystwo Nakładowe.

Whitmore, J. (1994). Directing Postmodern Theatre. Ann Arbor: The University of Michigan Press.

Yates, F.A. (1977). Sztuka pamięci. (W. Radwański, tłum.). Warszawa: PIW.

Pobierz

Opublikowane : 2020-12-31


Kubikowski, T. (2020) „Przestrzeń emblematyczna”, Pamiętnik Teatralny, 69(4), s. 7-38. doi: 10.36744/pt.368.

Tomasz Kubikowski 
Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie  Polska
https://orcid.org/0000-0002-1028-9624

Prof. dr hab. Tomasz Kubikowski – profesor Akademii Teatralnej w Warszawie, kierownik literacki Teatru Narodowego. Autor książek: Siedem bytów teatralnych (1994), Reguła Nibelunga (2004), Teatralne doświadczenie Wilhelma Meistra (2014), Przeżyć na scenie (2015), Zjadanie psów (2019). Tłumacz książek m. in. Richarda Schechnera i Jona McKenziego. Wraz z Edytą Kubikowską edytor Raptularza Zbigniewa Raszewskiego (2004), wraz z Magdaleną Raszewską redaktor siedmiotomowych Dziejów Teatru Narodowego (2015). Członek Komitetu Nauk o Sztuce PAN (2015–2019) i rad redakcyjnych czasopism „Performer” i “Stanislavski Studies”.





Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY-NC-ND 4.0.