Biografia performowana, czyli sceniczna gra (z) archiwum życia aktorki: Studium przypadku

artykuł recenzowany

Beata Popczyk-Szczęsna

beatapopczyk@interia.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-8924-8093

Abstrakt

Artykuł dotyczy kwestii reprezentacji biografii w sztukach teatralnych, w których „bieg życia” jednostki stanowi podstawę zabiegów re-kreacyjnych. Wśród najnowszych przedstawień inspirowanych materiałem biograficznym, często autotematycznych, które oscylują między fikcją i faktografią, wyróżniono typ określony jako biografia performowana. Jako reprezentatywny przykład takiego przedstawienia wybrano spektakl Wielce Szanowna Pani (reż. Martyna Peszko, Teatr Polski im. Hieronima Konieczki w Bydgoszczy, 2020) inspirowany biografią aktorki Haliny Mikołajskiej i utrzymany w poetyce gry (z) archiwum. Sceniczne performowanie biografii Mikołajskiej odbywa się dzięki wykorzystaniu dokumentacji pisanej i filmowej, utworów literackich, autotematycznych wypowiedzi i zachowań wykonawczyń oraz interakcji z publicznością. Dzięki temu fragmentaryczna re-kreacja jednostkowej biografii splata się z osobistymi i ogólnymi refleksjami o etycznych i emocjonalnych wyzwaniach wpisanych w zawód artystki scenicznej. Podstawą analizy przedstawienia jest pojęcie reenactment wprowadzone przez Rebekkę Schneider na określenie tych praktyk przywołania przeszłości, w których afektywny akt rekonstrukcji historii jest jednocześnie kreacją osobistej wypowiedzi wykonawców.


Słowa kluczowe:

biografia, archiwum, performatywność, autotematyzm, reenactment

Benton, Michael. „Biografia teraz i kiedyś”. Tłumaczenie Anna Pekaniec. Dekada Literacka, nr 4/5 (2010): 10–25.
  Google Scholar

Boyer-Weinmann, Martine. La Relation biographique: Enjeux contemporains. Seyssel: Éditions Champ Vallon, 2005.
  Google Scholar

Całek, Anita. „Biografia jako reprezentacja”. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Folia 207, Studia Poetica (2016): 25–41. http://hdl.handle.net/11716/8307.
  Google Scholar

Całek, Anita. Biografia naukowa – od koncepcji do narracji: Interdyscyplinarność,v teorie i metody badawcze. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.
  Google Scholar

Dauksza, Agnieszka. „Zmącone wody żywiołu biograficznego: Wstęp redakcyjny”, Zagadnienia Rodzajów Literackich, nr 2 (2021): 17–23. https://doi.org/10.26485/ZRL/2021/64.2/1.
DOI: https://doi.org/10.26485/ZRL/2021/64.2/1   Google Scholar

De Marinis, Marco. „Performans i teatr: Od aktora do performera i z powrotem?” Tłumaczenie Ewa Bal. W: Performans, performatywność, performer: Próby definicji i analizy krytyczne, redakcja Ewa Bal i Wanda Świątkowska, 19–40. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.
  Google Scholar

Dosse, François. Le pari biographique: Écrire une vie. Paris: „La Découverte/Poche”, 2011.
  Google Scholar

Foster, Hal. „An Archival Impulse”. October, no. 110 (2004): 3–22. https://doi.org/10.1162/0162287042379847.
DOI: https://doi.org/10.1162/0162287042379847   Google Scholar

Krakowska, Joanna. Mikołajska: Teatr i PRL. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B, 2011.
  Google Scholar

Lejeune, Philippe. Wariacje na temat pewnego paktu: O autobiografii. Tłumaczenie Wincenty Grajewski, Stanisław Jaworski, Aleksander Labuda i Regina Lubas-Bartoszyńska. Redakcja Regina Lubas-Bartoszyńska. Kraków: Universitas, 2001.
  Google Scholar

Lemańska, Katarzyna. „Aktorka: Osoba prywatna i publiczna”. Didaskalia, nr 156 (2020), https://didaskalia.pl/pl/artykul/aktorka-osoba-prywatna-i-publiczna.
  Google Scholar

Markowski, Michał Paweł. „O reprezentacji”. W: Kulturowa teoria literatury: Główne pojęcia i problemy, redakcja Michał Paweł Markowski i Ryszard Nycz, 287–333. Kraków: Universitas, 2006.
  Google Scholar

Mikołajska, Halina. „Aktor jako osoba prywatna i aktor jako osoba publiczna”. W: Świadomość teatru: Polska myśl teatralna drugiej połowy XX wieku, redakcja Wojciech Dudzik, 407–416. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
  Google Scholar

Mikołajska, Halina. „Wiosna 1966” (maszynopis, archiwum prywatne). W: (Nie)świadomość teatru: Wypowiedzi i rozmowy, wybór i redakcja Joanna Krakowska, 243–255. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2018.
  Google Scholar

Partyga, Ewa. „O wyższości troski nad prawdą: Dramat w świetle filozofii biografii Adriany Cavarero”. W: Nowe historie 03: Nowe biografie, redakcja Agata Adamiecka-Sitek i Dorota Buchwald, 40–46. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2012.
  Google Scholar

Ratajczakowa, Dobrochna. „Splot czasów: Teatr, performans i odtworzenia”. Pamiętnik Teatralny 70, z. 3 (2021): 189–202. https://doi.org/10.36744/pt.836.
DOI: https://doi.org/10.36744/pt.836   Google Scholar

Rewerenda, Magdalena. Performatywne archiwum teatru: Konsekwencje „Nie-Boskiej Komedii. Szczątków” Olivera Frljicia. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2020.
  Google Scholar

Schneider, Rebecca. Pozostaje performans. Tłumaczenie Mateusz Borowski i Małgorzata Sugiera. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2020.
  Google Scholar

Sugiera, Małgorzata. „Zgoda co do faktów – pakt biograficzny”. W: Nowe historie 02: Wymowa faktów, redakcja Agata Adamiecka-Sitek i Dorota Buchwald, 185–192. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2011.
  Google Scholar

Tabaszewska, Justyna. „Na granicy faktu: Kategoria faction w badaniach nad współczesnymi biografiami”. Teksty Drugie, nr 1 (2019): 61–79. https://doi.org/10.18318/td.2019.1.5.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2019.1.5   Google Scholar


Opublikowane
2022-10-03

Cited By / Share

Popczyk-Szczęsna, B. (2022) „Biografia performowana, czyli sceniczna gra (z) archiwum życia aktorki: Studium przypadku”, Pamiętnik Teatralny, 71(3), s. 65–85. doi: 10.36744/pt.1041.

Autorzy

Beata Popczyk-Szczęsna 
beatapopczyk@interia.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach Polska
https://orcid.org/0000-0001-8924-8093

Beata Popczyk-Szczęsna - dr hab., prof. UŚ w Instytucie Nauk o Kulturze na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Śląskiego. Badaczka dramatu i teatru współczesnego. Zajmuje się teorią i praktykami lektury tekstu dramatycznego, najnowszą polską dramaturgią sceniczną, biografią w teatrze XXI wieku oraz problematyką doświadczenia w literaturze i sztukach widowiskowych. Opublikowała m.in.: Powtórzenia i powroty. O dramaturgii Janusza Głowackiego (Katowice 2016).



Statystyki

Abstract views: 163
PDF downloads: 93 PDF downloads: 26


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Beata Popczyk-Szczęsna

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY 4.0.

Od zeszytu 1/2018 do zeszytu 3/2022 artykuły publikowane były na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowywali nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.