Psy, ludzie i Bóg: Ekoteologia w dramatach Mariusza Bielińskiego i Jarosława Jakubowskiego

Jacek Kopciński

Instytut Badań Literackich, Polska Akademia Nauk
https://orcid.org/0000-0002-5347-9006

Abstrakt

Księga psa Mariusza Bielińskiego i Pies Jarosława Jakubowskiego to dwa teksty dramatyczne, które w oryginalny sposób ukazują relacje między człowiekiem i zwierzęciem. W obu sztukach pies jest samoistnym bytem, „gatunkiem stowarzyszonym” z człowiekiem (Haraway), „członkiem wspólnoty rodzinnej” (Baratay) i „zoe-egalitarystycznej” wspólnoty w znaczeniu, jakie nadaje temu pojęciu współczesny posthumanizm (Braidotti). Autor eseju odwołuje się do tych kategorii, by je następnie przekroczyć, badając metafizyczną koncepcję ludzko-zwierzęcych relacji ukazaną w dramatach. Podejmowana przez bohaterów Bielińskiego i Jakubowskiego retrospekcja przyjmuje postać pisarsko-egzystencjalnego obrządku żałobnego po zmarłym psie i prowadzi do głębokiej przemiany ich świadomości. Poprzez zderzenie losu cierpiącego zwierzęcia z historią Męki Pańskiej obaj pisarze dekonstruują spetryfikowane prawdy wiary chrześcijańskiej, odnawiając je i włączając w przestrzeń własnego doświadczenia i własnego dyskursu. Dlatego w interpretacji dramatów perspektywa ekologiczna została połączona z teologiczną. Autor odwołuje się do koncepcji „teologii zwierząt” Linzeya (ofiara Jezusa Chrystusa jako wzór międzygatunkowych relacji), a następnie, podążając za myślą Gadamera i Lévinasa, stawia tezę, że osią obu utworów jest hermeneutyczne pytanie o to, czy „duchowy dystans”, jaki w naszej epoce powstał między Bogiem a ludźmi, człowiek nowoczesny może pokonać, zwracając się w stronę zwierzęcia, by „przyswoić sobie” jego „obcość”, która otworzy go na „obcość” Boga.

Słowa kluczowe:

dramat polski po 2000, dramat poetycki, hermeneutyka, ekokrytyka, teologia, ekologia

Andrzejewski, Bolesław. Przyroda i język: Filozofia wczesnego romantyzmu w Niemczech. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989.
  Google Scholar

Baratay, Éric. Zwierzęcy punkt widzenia: Inna wersja historii. Tłumaczenie Paulina Tarasewicz. Gdańsk: Wydawnictwo w Podwórku, 2014.
  Google Scholar

Barcz, Anna, i Dorota Łagodzka, red. Zwierzęta i ich ludzie: Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2015.
  Google Scholar

Braidotti, Rosi. Po człowieku. Tłumaczenie Joanna Bednarek i Agnieszka Kowalczyk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014.
  Google Scholar

Dobrowolski, Paweł. „Dramaty (nie)ostateczne”. Dialog, nr 7/8 (2020): 271–279.
  Google Scholar

Gadamer, Hans-Georg. „Człowiek i język”. Tłumaczenie Krzysztof Michalski. W: Rozum, słowo, dzieje, 52–62.
  Google Scholar

Gadamer, Hans-Georg. „Estetyka i hermeneutyka”. Tłumaczenie Małgorzata Łukasiewicz. W: Rozum, słowo, dzieje, 132–141.
  Google Scholar

Gadamer, Hans-Georg. Rozum, słowo, dzieje: Szkice wybrane. Tłumaczenie Małgorzata Łukasiewicz i Krzysztof Michalski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979.
  Google Scholar

Genette, Gérard. Palimpsesty: Literatura drugiego stopnia. Tłumaczenie Tomasz Stróżyński i Aleksander Milecki. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2014.
  Google Scholar

Lévinas, Emmanuel. Trudna wolność: Eseje o judaizmie. Tłumaczenie Agnieszka Kuryś. Gdynia: Atext, 1991.
  Google Scholar

Lévinas, Emmanuel. „Twarz i zewnętrzność”. W: Całość i nieskończoność: Esej o zewnętrzności. Tłumaczenie Małgorzata Kowalska, 218–300. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.
  Google Scholar

Linzey, Andrew. Teologia zwierząt. Tłumaczenie Wiktor Kostrzewski. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2010.
  Google Scholar

Markowski, Michał Paweł. „Hermeneutyka”. W: Anna Burzyńska i Michał Paweł Markowski, Teorie literatury XX wieku: Podręcznik, 171–195. Kraków: Znak, 2007.
  Google Scholar

Meijer, Eva. Języki zwierząt. Tłumaczenie Alicja Oczko. Warszawa: Marginesy, 2021.
  Google Scholar

Mytych-Forajter, Barbara, red. Zwierzęta na zakręcie. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2017.
  Google Scholar

Niedźwiedzka, Barbara. „Czy zwierzęta mają Lévinasową twarz?” Istota, nr 1 (2020). https://www.istota.info/?p=1252.
  Google Scholar

Strzałko, Jan. „Ekologia człowieka”. W: Kompendium wiedzy o ekologii, redakcja Jan Strzałko i Teresa Mossor-Pietraszewska, 201–260. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003.
  Google Scholar

Szaj, Patryk. „Być i rozumieć we wspólnocie więcej-niż-ludzkiej, czyli Gadamer nieznany”. Czas Kultury, nr 1 (2021). https://czaskultury.pl/artykul/byc-irozumiec-we-wspolnocie-wiecej-niz-ludzkiej-czyli-gadamer-nieznany/.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2022-03-18

Cited By / Share

Kopciński, J. (2022) „Psy, ludzie i Bóg: Ekoteologia w dramatach Mariusza Bielińskiego i Jarosława Jakubowskiego”, Pamiętnik Teatralny, 71(1), s. 95–118. doi: 10.36744/pt.1023.

Autorzy

Jacek Kopciński 
https://orcid.org/0000-0002-5347-9006

Jacek Kopciński - dr hab., profesor Instytutu Badań Literackich PAN i Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Kieruje Ośrodkiem Badań nad Dramatem Współczesnym w IBL PAN. Jego zainteresowania badawcze obejmują: historię i teorię dramatu, historię literatury XX i XXI wieku, krytykę teatralną, teatr radiowy i telewizyjny, antropologię widowisk.



Statystyki

Abstract views: 125
PDF downloads: 50


Licencja

Prawa autorskie (c) 2022 Jacek Kopciński

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY-NC-ND 4.0.