Kalekowanie choreografii a estetyka niepełnosprawności: „Lektura uproszczona" Cristiny Morales i „The Other Side of Dance" Diany Niepce
Alicja Müller
alicja.muller@uj.edu.plUniwersytet Jagielloński (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-3490-1419
Abstrakt
Artykuł analizuje napięcia między estetyką niepełnosprawności w ujęciu Tobina Siebersa i praktykami kalekowania tańca, a także między tańcem integracyjnym i kripową choreografią. Mimo że estetyka niepełnosprawności stanowi istotną perspektywę krytyczną wobec oficjalnej historii sztuki, to przywiązanie do kategorii piękna ogranicza jej emancypacyjny potencjał. Praktyki kalekowania radykalnie przekraczają natomiast normatywne ramy, afirmując niepełnosprawność jako źródło alternatywnej wiedzy i politycznego oporu. W analizie spektaklu The Other Side of Dance Diany Niepce oraz powieści Lektura uproszczona Cristiny Morales zostaje zastosowana metodologia crip reading i badania z zakresu studiów o niepełnosprawności. Celem artykułu jest ukazanie, w jaki sposób kalekujące choreografie nie tylko uruchamiają krytyczne zasoby estetyki niepełnosprawności, ale także ją przekraczają, destabilizując normatywne modele cielesności, ekspresji i produktywności. Artykuł wyraźnie podkreśla, że kalekowanie nie szuka legitymizacji w obrębie dominującej estetyki, lecz projektuje własne epistemologie oparte na doświadczeniu niepełnosprawności, na nieposłuszeństwie i zuchwałości.
Oświadczenie o konflikcie interesów
Słowa kluczowe:
Diana Niepce, Cristina Morales, estetyka niepełnosprawności, kalekowanie choreografiiBibliografia
Albright Cooper, Ann. „Strategie sprawności: Negocjowanie niepełnosprawnego ciała w tańcu”. Tłumaczenie Katarzyna Dudzińska. W: Odzyskiwanie obecności: Niepełnosprawność w teatrze i performansie, redakcja Ewelina Godlewska-Byliniak i Justyna Lipko-Konieczna. Warszawa: Teatr 21, 2017.
Google Scholar
Barnes, Collin. Wizerunki niepełnosprawności i media – badanie sposobów przedstawiania osób niepełnosprawnych w środkach przekazu. Tłumaczenie Mariusz Dawid Dastych. Warszawa: Ogólnopolski Sejmik Osób Niepełnosprawnych, 1997.
Google Scholar
Bourriaud, Nicolas. Estetyka relacyjna. Tłumaczenie Łukasz Białkowski. Kraków: Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK, 2012.
Google Scholar
Davidson, Michael. Concerto for the Left Hand: Disability and the Defamiliar Body. Ann Arbor: The University of Michigan Press, 2008.
Google Scholar
Fox, Ann M. „The Rise of Disability Aesthetics: Reframing the Relationship between Disability, Beauty, and Art”. In The Routledge Companion to Beauty Politics, edited by Maxine Leeds Craig. London: Routledge, 2021.
Google Scholar
Goodall, Jane R. „Poza historią naturalną”. Tłumaczenie Edyta Kubikowska. Didaskalia. Gazeta Teatralna, nr 75 (2006): 36–44.
Google Scholar
Hermans, Carolien. „Differences in Itself: Redefining Disability through Dance”. Social Inclusion, no. 4 (2016): 160–167. https://doi.org/10.17645/si.v4i4.699.
Google Scholar
Kafer, Alison. „Queer Disability Studies”. In The Cambridge Companion to Queer Studies, edited by Siobhan Somerville. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
Google Scholar
Król, Agnieszka, Natalia Pamuła, i Agnieszka Wołowicz. „Paradoksy widzialności: O związkach teorii queer i studiów o niepełnosprawności”. Teksty Drugie, nr 1 (2022): 152–169. https://doi.org/10.18318/td.2022.1.10.
Google Scholar
Mairs, Nancy. Waist-high in the World: Life Among the Nondisabled. Boston: Beacon Press, 1996.
Google Scholar
McRuer, Robert. „Crip/Kaleczenie”. Tłumaczenie Dominika Ferens. Interalia: Pismo Poświęcone Studiom Queer, nr 11b (2016): 1–7. https://interalia.queerstudies.pl/issues/11B_2016/interalia_11b_2016_brzydkie_ciala.pdf.
Google Scholar
McRuer, Robert. Crip Theory: Cultural Signs of Queerness and Disability. New York: New York University Press, 2006.
Google Scholar
McRuer, Robert. Crip Times: Disability, Globalization, and Resistance. New York: New York University Press, 2018.
Google Scholar
Morales, Cristina. Lektura uproszczona. Tłumaczenie Katarzyna Okraska i Agata Ostrowska. Warszawa: ArtRage, 2024.
Google Scholar
Motley, Elizabeth. „Crip Aesthetics and a Choreographic Method of Leakiness”. Dance Chronicle, no. 1 (2024): 55–76. https://doi.org/10.1080/01472526.2023.2279514.
Google Scholar
Muca, Klaudia. Opowiedzieć niepełnosprawność: Wybrane problemy kulturowych reprezentacji niepełnosprawności. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2024.
Google Scholar
Ranciere, Jacques. Dzielenie postrzegalnego: Estetyka i polityka. Tłumaczenie Maciej Kropiwnicki i Jan Sowa. Kraków: Korporacja Ha!art, 2007.
Google Scholar
Reason, Matthew. „Ways of Watching: Five Aesthetics of Learning Disability Theatre”. In The Routledge Handbook of Disability Arts, Culture, and Media, edited by Bree Hadley, and Donna McDonald. New York: Routledge, 2019.
Google Scholar
Sandhal, Carrie. „Queering the Crip or Cripping the Queer? Intersections of Queer and Crip Identities in Solo Autobiographical Performance”. GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies 9, no. 1/2 (2003): 25–56.
Google Scholar
Siebers, Tobin. Estetyka niepełnosprawności. Tłumaczenie Katarzyna Ojrzyńska. Warszawa: Fundacja Teatr 21, 2023.
Google Scholar
Snyder, L. Sharon, and David T. Mitchell. Cultural Locations of Disability. Chicago: University of Chicago Press, 2006.
Google Scholar
Soroka, Jak. „Człowiekoodezwa: Weź te słowa ze sobą”. Tłumaczenie Em Zaremba. W: Choreografia: Strategie, redakcja Marta Keil i Joanna Leśnierowska. Poznań: Art Stations Foundation by Grażyna Kulczyk, 2021.
Google Scholar
Szkłowski, Wiktor Borisowicz. „Sztuka jako chwyt”. Tłumaczenie Ryszard Łużny. W: Teoria badań literackich za granicą: Antologia. Tom 2, Od przełomu antypozytywistycznego do roku 1945. Część 3, Od formalizmu do strukturalizmu, redakcja Stefania Skwarczyńska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1986.
Google Scholar
Van Goidsenhoven, Leni, Jonas Rutgeerts, and Carrie Sandhal. „Differing Bodyminds: Cripping Choreography”. Choreographic Practices, no. 2 (2022): 197–202.https://doi.org/10.1386/chor_00051_7.
Google Scholar
Wood, Caitlin. „Introduction – Criptiques: A Daring Space”. In Criptiques, edited by Caitlin Wood. May Day Publiching, 2014. https://criptiques.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/05/crip-final-2.pdf.
Google Scholar
Zdrodowska, Magdalena. „Estetyka horyzontalna i łóżkowy aktywizm: Pandemiczna wywrotowa horyzontalność”. Didaskalia. Gazeta Teatralna, nr 181/182 (2024). DOI: 10.34762/jwks-8f36.
Google Scholar
Zdrodowska, Magdalena. „Między aktywizmem a akademią: Studia nad niepełnosprawnością”. Teksty Drugie, nr 5 (2013): 385–391. https://doi.org/10.18318/td.2016.5.25.
Google Scholar
Autorzy
Alicja Mülleralicja.muller@uj.edu.pl
Uniwersytet Jagielloński Polska
https://orcid.org/0000-0002-3490-1419
Alicja Müller – badaczka tańca i choreografii, adiunkta w Katedrze Antropologii Literatury i Badań Kulturowych Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktorka Didaskaliów. Gazety Teatralnej.
Statystyki
Abstract views: 6PDF downloads: 3
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Alicja Müller

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor/ka udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowuje nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Zgłaszając artykuł do publikacji, autor/ka wyraża zgodę na jego udostępnianie na licencji CC BY 4.0.
Od zeszytu 1/2018 do zeszytu 3/2022 artykuły publikowane były na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy/ki udzielali niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym", zachowywali nieograniczone prawa autorskie, ale zobowiązywali się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.




